BIZDIŃ ShÁMShI

Qazaqta biz biletin eki Shámshi bar. Biri qa­sıetti Otyrardyń, al ekinshisi kıeli Túrki­stan­nyń perzenti. Bul ekeýi birge oqyǵan kýrs­tas dostary úshin ejelden egiz uǵym bolyp ket­ken­deı. Stýdent shaǵymyzda kompozıtor Shám­shi­niń ánderin tyńdap óssek, starosta Shámshi­niń bilimi men tereń parasatyn ǵıbrat tutyp eseı­dik. Bir Shámshi arqyly ándi súısek, ekin­shi Shámshi arqyly pándi súıdik. Án men pán­niń arasynda ómirdiń órnekteri jalǵasyp jatty. Ol eshqashan leksııada konspekt jazǵan adam emes. Kóp oqıtyn. Sol stýdent kezdiń ózinde-aq aramyzdaǵy rýhanı azyǵy eń mol azamat edi. Saıası ekonomııa men fılosofııa pán­deri boıynsha oqytqan ustazdar­men óziniń terezesin teń ustap turyp sóıleıtin. Kapı­talızm men sosıalıstik qoǵamnyń artyqshy­lyq­tary men kemshilikterin qaýzaı bastaǵanda, oıynyń túbine jete almaı, ókpemiz qabyna­tyn. Alash arystarynyń azattyq ańsaǵan arman-múddesin keńestik dáýirdiń qylyshynan qany tamyp turǵan sekseninshi jyldar basynda ol ashyq aıtyp qalatyn. Qazaqtyń osy baqytyn Shámshi oqyp júrgen jas shaǵynda-aq ańsap, ózin bir kúnniń maq­satymen kún keshpeıtin, jer men eldiń joǵyn jyrlaıtyn azamat retinde qalyptastyrdy. Alashtyń azattyq jaıyndaǵy ańsarly aıdynyn osy Shámshilerdiń oılary keıin keńite túsken shyǵar degen oı týady. Osynsha mol bilimdi ol qaıdan, qashan oqyp úlgergen degen suraq kókeıde qalǵan kúıi ýnıversıtetti bitirgen túlekter respýblıkanyń túkpir-túkpirine tarydaı tarap kete barǵanbyz. Ýnıversıtettiń beretin bilimi bir basqa da, al belgili bir tulǵanyń mektebinen ótý, jeke ustazyń bolý, jaqsynyń janynda júrip, oı men boıdy qatar túzeý kez kelgenniń mań­daıyna buıyra bermeıtin baq. Qazir kóbimizden “ustazyń kim?” dep surasa, kúmiljip qalyp jata­myz. Al bizdiń Shámshi qalyby qaıtalan­bas Qalaǵańnyń mek­tebinde shyńdala kele, alǵash­qy uıadan sanasyna toqyǵandaryn ustazy­nyń ulaǵatymen sabaq­tastyryp, qaı salaǵa salsań da sana-sandyǵynda órnekti oılar jarqyraı óriletin kelbeti kesek azamat retinde kóringen. Ol ómirdiń báıgesinde ózin-ózi qam­shy­lap, ne jaıynda tolǵansa da, nendeı is atqarsa da adamı qasıetterdi birinshi orynǵa qoıyp, halyqtyq, eldik degen saıası saharaǵa óz tustastaryna qaraǵanda, áldeqaıda erte sapar shegip ketkeni taǵy aqıqat. Toqsanynshy jyldar kartı­nasy tarıhtan áli óz baǵasyn tolyq alyp úlgergen joq. Mine, sol kezeńniń betterin paraqtap otyrsańyz, tutas bir urpaqtyń taǵdyryna osy belestiń bet-beınesi kóp áser etken-aý degen oıǵa bata­syz. Rýhy álsizder jeke basynyń qamyn kúıttep, jan baǵýdyń bazaryna baǵynyp ketse, Shákeń sııaqty kókireginde bulaq kózi bulqyn­ǵan bilikti azamattar qoǵamda bolyp jatqan túrli saıası, áleýmettik másele­lerge ún qosyp úlgergen eken. Máselen, onyń uıymdastyrýy­men shyǵar­mashyl jastarǵa qol­daý kórsetý maqsatynda qurylǵan bir ǵana “Aldaspan” qorynyń qanshama balaýyz úmitti baýyryna basqany esimizde. Jas aqyn-jazýshylarǵa qamqor qolyn sozyp, toqyraý jyldary tolaǵaı is bitirgenin bilemiz. Kúnde­likti tutyna­tyn azyq-túlik taýarlary kózden bul-bul ushqan qıyn kezderge qara­mastan, baspanasyz júrgen aıaýly bir azamattyń páter alýyna kómektesip qalaı zyr júgirgeni Shákeń­niń adamı qasıetiniń bir ǵana qyryn kórseter edi. Aza­mattyqtyń belgisi adam­nyń bárine qoly jetip tur­ǵan kezde emes, qıyn-qys­taý shaqta qyna­by­nan sýy­rylǵan almas qylysh­taı kórin­­se kerek-ti. Atqarǵan jumysyn jalpaq jurtqa jarııa etip, ózin-ózi qalaıda kórsetip qalǵysy kelmeıtin onyń sondaı dostyq kóńil­men jasal­ǵan kómegin kór­me­dik deıtin jan aramyz­da neken-saıaq-aý. Keıde nege osy biz­diń tol­qyn­nyń ara­sy­nan keshe­gi bir kezdegi iri tulǵalar se­kil­di zııaly­lar sýy­ry­lyp shyq­paı­­dy, álde ke­ńestik saıa­sat­tyń sabaǵy sa­namyzǵa kó­bi­­rek quıy­lyp, tamyry­myzd­an ajyrap qal­ǵan­nyń zardaby­nan ba eken de­gen suraqtyń júrekti aýyr­ta­tyny bar. Áde­­bıet pen má­de­­nıettiń ta­ny­mal tarlan­dary men myq­ty sarbazdaryn áli de bolsa al­dyńǵy tolqyn ókilderi qu­raıdy. Sonda olar­­dyń ornyn basatyn dál sondaı ǵu­lama ǵalym­dar, ardaqty esimder nege bizdiń aramyzdan shyqpaı jatyr, shyqsa da tam-tum attardy ǵana ataı alasyz. Al baıaǵy Alash zama­nyndaǵydaı, bolmasa soǵys­tan keıin týǵan ur­paqtyń arasy­nan shyqqan tulǵalar sekildi qazir osy tolqyn­nan kimder bar degende biraz tejelip qalary­myz haq. Sebebi, ótpeli qoǵamda qalyp­tasqan urpaqtyń enshisine tıer úles múlde bólek edi. Olardyń arasy­nan myqty ádebıet­shilerden góri mysaly, tamasha saıasatkerlerdiń, isker azamat­tardyń kóbirek boı kórsetýi beker emes. Adamdy qoǵam bıle­mek degen sózdiń shyndyǵy­na osyndaı mysaldar aldyńnan jıi kezikkende amalsyz ılanasyz. Al biraq ol adamdy qoǵam ılemek degen birjaqty uǵymǵa tirel­meıdi. О́ıtkeni, bizdiń Shámshi – jaǵympazdyqtyń jam­poz­darymen jaǵalasyp, qoǵamnyń kemshilik­teri­men kúresip júrgen adam. Osy býynnan keıin álgi azamattyq bıik pen tulǵalyq tuǵyrdan kimder kórinýi múmkin dese, osy sanatta bizdiń Shámshi dosymyz­dyń turatyny kúmán týǵyzbaıdy. Jýrnalısterdiń arasynda: “Basylym basshysyna tartady” degen qaǵıda jıi aıtyla­dy. Osy qaǵıda boıynsha qaraıtyn bol­saq, “Túrkistan” halyqaralyq saıası aptalyǵyndaǵy eldik máse­lelerdi kótergen árbir tushymdy maqala­dan Shákeńniń oıyn oqyp turǵandaı bolasyz. Maqalaǵa at qoıýdan bastap, sońǵy túıinge deıin naǵyz shyǵarmashylyq adamynyń qol­tań­basy seziledi. Qaı taqyryp qozǵalsa da áńgime tereńnen órbıdi. Munda attary jurtqa máshhúr tanymal jýrna­lıster jumys isteıdi. Aptalyqty jas tilshilerdiń sheberligin shyńdaý mektebi dersiz. Munda eseıgen esimder kóp. Kez kelgen maqalany kórsetip bere bilýdiń ózi óner ekenin osy basylym dáleldep otyrǵandaı. Osynaý tabystar basshynyń durys baǵyt siltep otyrýynan, saıası bilikti­liginen, qara­maǵyn­da jumys isteıtin árbir qyzmetkerge qamqor bola biletin janashyr­lyǵynan qural­ǵanyn bilý kerek. Túrkistan – búkil túrki aqyl-oıynyń, ıman­­dylyq pen adamgershilik qasıetterdiń kıeli besigi ǵoı. Shámshi men Záýreshtiń úılený toılary osynda, Shám­shiniń “Qaıyqta” áni qalyqtaǵan jazdyń bir jaımashýaq keshinde dúrkireı ótken. Shámshi jaqsy kóretin Shámshi­niń ánderine aýyl túgel dóńgelene bı bılegen. Túrkistanǵa sonda tabanymyz alǵash ret tıip, toıǵa barǵan bir top kýrstas dostaryna Shámshi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin aralatyp kórset­ken edi. Es­kertkishtiń syrtqy naqyshtary men tarıhyn aıtyp taýysa almaı qoıǵan. “Qasıetti babanyń árýa­ǵyn syılap, rýhyna bastaryńdy ıińder!” degen ol kesenege ene bergenimizde. Kerdeń­deý keýdeni sál ımanı qalypqa keltirý­ge alǵash sabaq alǵan jer munan keıin esten esh shyqpaıtyn boldy. Túrkistandy Shámshi arqyly túgel tanyp ketpesek te, bul bizdiń árdaıym taǵzym etip kelip turatyn qadirli bir jeri­mizge aınalaryn sezindik. Osy sátterdi oıǵa túsirsek, Shámshiniń jan dúnıesin jańa uǵyp kele jatqandaı bolamyz. Onyń adam balasynyń janyn jabyrqatar jańsaq sózge boı urmaıtyn baıyp­tylyǵy týǵan jerdiń osyn­daı erekshe ıirim­derinen bastaý alǵan bolsa kerek. Balalyq shaǵy ótken kıeli Túr­ki­stan men el­dik­ti tý etken búgingi “Túr­ki­stany­nyń” jan biti­mine syı­la­ǵan aıryqsha sy­ıyn ol da aıan­baı ardaq tuta­tynyn uǵasyz. Týǵan je­ri­­­­niń atyn aza­­­mattyq úni aı­bat shege­tin alań­ǵa, mem­le­­kettiktiń mere­ıin ústem etetin oı­lardy orna­las­tyratyn bas­pa­sóz qura­ly­na aı­naldyrǵan Shám­shiden basqa árip­tesimiz joq ta shyǵar. Shámshiniń qolyna qon­dyr­ǵan baqyt qusy da “Shirkin, Záý­resh deseń, Záý­resh qoı”, dep jurt tamsana­tyn, er-azamatty qur­mettep, syı­laýy jaǵynan aldyna jan tú­sir­megen qazaq­tyń bir ıba­ly kelin­deriniń biri. Rahmash, Maǵ­­­jan, Danııar, Muhtar esimdi sha­­ńyraq­tyń tórt taǵany is­pet­­ti saıdyń ta­syndaı ul­da­ry­­na til tıme­sin, deıik. Erdiń ja­sy elýge kel­gen adam buryn kádimgideı elge beretinin berip, alaty­nyn túgel alyp bitken jandaı kóri­netin. Qazir olaı oılamaı­myz. О́ıtkeni, biz biletin Shákeń­niń – Shámshıdın Patteevtiń shyǵarma­shy­lyq shyńy áli alda dep esepteımiz. Byltyr “Qur­met” ordenin óńirine taqty. Bul da bolsa eń­begi­niń memleket tarapy­nan elene bastaýy bolar. Eńbek­qorlyǵy men iskerligi ony talaı báıgege jetelep, munan da zańǵar bıikte bizben taǵy jolyǵaryna senimimiz mol. Qarashash TOQSANBAI. Kýrstastar lebizi Amalbek TShANOV,  saıasatker: Jastyq shaǵyn onsha kóp bile bermeıtin adam týraly oı qozǵaý qıyn soǵýy múmkin. Biraq ta Shámshimen aradaǵy tanystyǵymyz saıası máseleler tóńireginde kóbirek túıisip, halyqtyń janyn mazalaǵan túıtkilderge baılanysty jıi toǵysqan sátterdi eske alsam, bir-birimizdi ózimniń Parlamentke depýtat bolǵan kúnimnen bastap emes, álimsaqtan jaqsy biletin sııaqtymyn. Ásirese, 1994 jyldyń orny ystyq edi. Jurt súıip oqıtyn “Túrkistan” halyqaralyq saıası aptalyǵy Qaltaı Muhamedjanov aǵamyzdyń basshylyq etýimen sol jyly jaryq kórdi emes pe? Mine, sodan meniń bir kókeıge túıgen nársem – Shámshi redaktorlyq etken kezde basylym óziniń baıaǵy Qalaǵań basqaryp turǵan kezdegi bedel-bıiginen tómendep ketken joq. Qaıta kerisinshe, táýelsiz eldiń damýyna, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyna qatysty kóptegen batyl da baıypty maqalalar basyp, aptalyq eldik, memlekettik máselelerdi tereńnen qaýzap jazatyn naǵyz shyǵarmashylyq ujymǵa aınaldy. Elimizdiń ishki, syrtqy saıasatynyń órkendep damýyna oraı azamattar únin búkpesiz ashyq jazyp júr. Tek bir jaqtyń ǵana soıylyn soǵyp ketpeı, bılik pen halyq arasyndaǵy tarazynyń basyn teń ustaýǵa tyrysady. Osyndaı ádil de aqıqatty barynsha ashyp jazýǵa aıanbaıtyn áreketi unaıdy. Basylym baǵytynyń sondaı jaqsy jaqtarymen erekshelenýi Shámshiniń biliktiliginiń arqasy dep oılaımyn. Batyl qımyl, oı men parasat óz aldyna, onyń boıyndaǵy shynaıy adamı qasıetterdiń ózi kim kimdi de súısinter edi. Ol jáı tirlikte óte uıań, jany da sondaı názik adam. Jany taza adammen jaqyn júrgiń keledi. Erkin QYDYR, kýrstas dosy: Shákeń áńgime ústinde úlken saıasattyń qyrtysyn qoparǵanda oıpyrmaı, dál qazir ǵana úlken kabınettegi qupııa keńesten shyq­ty ma eken, dep tańǵalasyń. Saıasattyń úlken shahmat taq­tasyn­­daǵy kópshilik túsine bermeıtin júrister, aıla-ádister, onyń qazaq eline áseri týraly sony pikirler tipti ózi basqaratyn halyqaralyq “Túrkistan” gazetinde de jaryq kórmeı, aıtylǵan jerde qalatyny ókinishti. Bul naǵyz qazaqqa tán kemshilik bolsa kerek, áıtpese Polıtkovskıı, Sátbaev degenderiń onyń qolyna sý quıýǵa jaramaıdy. Shákeń – jalpy ómirde de, saıasatta da sózi men isi alshaq túspeı­tin, usta­nymynan aınymaıtyn azamat. Iаǵnı, ol kóshede de, keńsede de pikiri ashyq, óz ustanymynan aınymaıdy. Bálkim, bıik man­sap buıyrmaı júrgeni de sodan shyǵar. Biraq soǵan umtylyp júr­gen Shákeń de joq. Sonaý stýdent shaǵynan-aq qazaq máselesin qozǵap kele­di, qaýzap keledi, áli shar­sha­ǵan joq. Keıbireýler sııaqty minber­de bólek, úıde bólek áńgime aıtpaıdy. Qazaq tili úshin shyryl­dap júr­gen ol aldy­men óz balalaryn qazaqsha tárbıelep, qazaq­sha oqyt­ty. Jan jary da taza qazaqy adam, tipti hımııadan ǵylym kandıdattyǵyn qazaqsha qorǵaımyn dep, biraz áriptesterin qıyn­dyqqa ushyratty. Keıde til úshin tipti qymbat meıramhanadaǵy dastarqannyń shyrqyn buzady. Ashýlanatyny – as máziri qashan qazaq­shalanady, jıyrma jyl boldy ǵoı... “Qazaq bolsańdar turyń­dar, bul jerden tamaq ishpeımiz, kete­miz”, deıdi janyndaǵy dostaryna. Stýdent shaǵynda-aq Shákeń Tólegen Aıbergenovtiń, Muhtar Shahanovtyń, Jarasqan Ábdirashevtiń, Evtýshenko men Voznesenskııdiń óleńderin jatqa soǵýshy edi. Qazir Shahanovtyń óleńimen ǵana emes, ózimen de úndes, pikirles, qanattas. Ǵalymjan MELDEShOV, Qazaq radıosynyń dırektory: Men “Lenınshil jasta”, sonan keıingi “Jas Alashta” tup-týra on jyl jumys istedim. Jýrnalısterdiń ustahanasyna aınalǵan “Jas Alashtan” “Túrkistan” gazetine aýysyp kelgende ózimdi shıryq­qan, tisqaqqan kánigi maman retinde sezinip, “túrki­standyq” áriptes­terime “qyr” kórsete bastadym. Jańa ortadaǵy lezdemelerde alǵashynda aptyǵyp, bir nárselerdi aıtyp, dandaısyp ilgerige jónsiz umtylýshy edim. Bári beker eken. Birde bas redaktor Shámshıdın Patteev kez kelgen taqyryptaǵy, meıli ol din bolsyn, meıli til, tarıh, saıasat, tipti ekonomıka bolsyn maqalany qandaı úlgide kórgisi keletinin, qandaı formada jazylýyn qalaıtynyn, qandaı faktilerdi qoldaný qajettigin, kim-kimderdiń pikirin berýge bolatynyn aıtyp, jınalysty uzaǵynan aınaldyrǵany bar. Aptalyq gazettiń ereksheligin túsindirip, ujymnyń árbir múshesine maqalany jilik-jilikke shaǵyp, qalaı maıyn aǵyzyp jazý kerektigin túsindirdi. Saraptaýdyń, taldaýdyń joldaryn kórsetti. Tipti, gazet maketiniń qalaı jasalýyn qalaıtynyn, materıaldardyń ornalasý tártibin, retin, aıshyqty sýretterdiń berilýin de áńgime etti. Munyń bárin men óz atyma baǵyshtalǵan nusqaý retinde kabyldadym da, jınalystarda burynǵysha ekpindemeıtin boldym. Jýrnalıstıkanyń jańa bir arnasyn sezingen men sóıtip “Túrki­stan­nyń” ıleýine tústim de kettim. “Sazaıymdy tartqyzǵan” Shákeń budan keıin mundaı uzaq-sonar basqosý jasaǵan joq. “Sen sóıt, sen búıt”, demedi de. Tek, tıis­ti tapsyrmasyn beretin de, oryndalýyn kútetin. Sodan beri ár nár­sege baıyppen baratyn, ár tirlikke tııanaqtylyq tanytatyn qasıet qalyptastyrýǵa umtyldym. Bilgenimnen bilmegenim telegeı teńiz eken. Árıne, men óz-ózime baǵa bere almaımyn. Biraq, “Túrkistanda” ótkizgen on jyl ishinde áldeneni úırensem, ol áýeli Shákeńniń yqpaly der edim.