– Raýan Kenjehanuly, bıyl 12 sáýirde Prezıdenttiń qatysýymen «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasynda aýdarylyp, jaryq kórgen alǵashqy oqýlyqtar tanystyryldy. Jańa oqý jylynan bastap stýdentter sol oqýlyqtarmen bilim ala bastaıdy. Bul kitaptardyń otandyq bilimge bereri ne?
– Iá, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda iske asyp jatqan «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy boıynsha aýdarylyp basylǵan alǵashqy 18 oqýlyq joǵary oqý oryndaryna jetkizildi. Ár oqýlyqtyń 10 myń danasy JOO-ǵa tegin taratyldy. Stýdentter álemdik bilim men ǵylym kóshine ilesý úshin dúnıedegi eń jaqsy degen oqýlyq úlgilerimen tanysyp, ozyq ýnıversıtetter deńgeıinde oqýǵa múmkindik aldy. Buǵan deıin ǵylymı ádebıet te, oqý quraldary da, jalpy kitap ataýly orys tilinen nemese orys tili arqyly tárjimalandy. Qazirgi aýdarmanyń deni aǵylshyn tilinen, biren-saran kitap qana ózge tilderden aýdarylýda. Eń mańyzdysy, bul aýdarma da, oǵan kitap irikteý isi de mazmundyq turǵydan beıtaraptyq qaǵıdasyna súıenedi. Iаǵnı aýdarma eń áýeli bilim men ǵylym úshin jasalýda. Aýdarylyp, ǵylymı aınalymǵa enip jatqan jańa oqýlyqtar ár ǵylym salasyndaǵy oı men ıdeıalardyń, kózqaras pen ustanymdardyń spektrin tolyq beredi.
– Jańa oqýlyqtar oqytýshylar men stýdentter tarapynan qalaı qabyldanyp jatyr?
– Joǵary oqý oryndarynyń mamandary jańa kitaptarmen tanysyp, olardy bıylǵy oqý jylynyń baǵdarlamasyna engizýge arnalǵan josparlaryn daıyndaýda. Bul jumys jaz boıy júrdi. Oqýlyq mazmuny, ondaǵy jańalyqtar, ádistemelik nusqaýlyqtar men keńesterdi paıdalaný, soǵan oraı týatyn jańa múmkindikter, ózge de ózgeristerge baılanysty ýnıversıtetaralyq, ýnıversıtetishilik kezdesýler barlyq oqý oryndarynda ótti. Shamamyz kelgenshe, sol kezdesýlerge qatysyp, talqynyń ortasynda bolýǵa tyrystyq. О́ıtkeni bizge keri baılanys qajet. Mamandar bir aýyzdan bul joba elimizdegi gýmanıtarlyq bilimdi múlde jańa deńgeıge kóteretinin aıtýda.
– Oqýlyqtar qaǵaz kitap túrinde, elektrondy nusqada jáne vıdeo leksııalar túrinde taraıtyny aıtyldy. Bul jumys qalaı júrýde?
– «Jańa gýmanıtarlyq bilim» jobasy arqyly qazirgi bilim berýdiń jańa formalaryn da engizý maqsaty kózdelgen. Siz ataǵan bastamalar sonyń bir bóligi. Ár oqýlyq 10 myń kitap bolyp taraıdy, soǵan qosa olardyń elektrondy kóshirmeleri «Qazaqstannyń ashyq ýnıversıteti» – www.OpenU.kz portalynan tabylyp, ınternet arqyly erkin qoldanýǵa jol ashyldy. Sonymen birge «Sıfrly Qazaqstan» jobasymen úndes, álemdegi onlaın oqý kýrstarynyń qarqyndy damyp kele jatqandyǵyn eskere otyryp, osy oqýlyqtar negizinde mýltımedııalyq leksııalar toptamasy daıyndalyp, daıyn onlaın kýrstarǵa aınaldy. Ár pán boıynsha 25 vıdeo-leksııa, konspektiler, tapsyrmalar men test suraqtarynyń toptamasy ázirlendi. Onlaın kýrstardy daıyndaýǵa qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń úzdik professorlary men oqytýshylary qatysýda. Ashyq ýnıversıtet, ásirese, aımaqtarda oqıtyn stýdentterge úzdik ustazdardan jáne eń ozyq oqýlyqtardyń negizinde bilim alýǵa jaǵdaı jasaıdy.
– Ekinshi kezekte qandaı oqýlyqtar aýdarylyp jatyr?
– Ulttyq aýdarma bıýrosy qazir jumystyń ekinshi legi – 30 kitapty aýdaryp, baspaǵa ázirlep jatyr. Oqýlyqtar fılosofııa, til bilimi, ádebıet teorııasy, orıentalızm, semıotıka, qazirgi pedagogıka, ınternet psıhologııasy, halyqaralyq quqyq, dıplomatııa, medıa men jýrnalıstıka, óner tarıhy, ekonomıka jáne kásipkerlik salalaryn qamtıdy. Bulardyń qaı-qaısysy da adamnyń jeke tulǵa jáne maman retinde qalyptasýyna zor yqpal etetin bilim salalary. Olar qoǵamdaǵy azamattyq ustanym, moraldyq qundylyq, ar-ojdan negizderin qalaıdy. Adamnyń ózine, aınalasyna, eldiń bolashaǵyna, qazirgi álemge degen kózqarasyn qalyptastyrýǵa kómektesetin eńbekter. Aýdarylyp jatqan oqýlyqtardyń tolyq tizimi osy jobaǵa arnalǵan 100kitap.kz saıtynda bar.
– «100 oqýlyq» jobasynyń qolǵa alynǵanyna ekinshi jyl boldy. Osy aralyqta aýdarmashylar jumysyn tıimdi uıymdastyrýdyń belgili bir otandyq ádis-tásilin qalyptastyra aldyńyzdar ma?
– Ǵylymı aýdarma – ózindik erekshelikteri bar, kúrdeli sharýa. Sondyqtan ǵylymı aýdarma isi jolǵa qoıylǵan elderdiń tájirıbesin jan-jaqty zerttep, álemdegi aýdarma tájirıbesiniń ozyq tustaryn alýǵa tyrystyq. Sonyń negizinde jumysymyzǵa qajetti aýdarma erejeleri men qaǵıdalaryn daıyndadyq, olardy udaıy talqylap, jańartyp otyramyz. Ol ázirshe óz ishimizde paıdalanýǵa arnalǵan tujyrymdar, biraq sonyń negizinde aýdarmaǵa qyzyǵatyn ortaǵa arnap ǵylymı aýdarma ádistemesin daıyndamaqpyz. Bul jobanyń qoǵamǵa bereri aýdarylǵan kitaptardyń ózi ǵana emes, kúsheıgen, áleýeti artqan aýdarma mektebi de bolý kerek dep oılaımyz. Dúnıedegi ulttar men elder arasynda taýar men qyzmetten basqa mazmun almasý da qarqyndy júredi. Ol óte úlken, jyl saıyn eselep artyp kele jatqan ózinshe naryq. Sol naryqta mazmundy jasaýshy, óndirýshi elder bar jáne ony alýshy elder bar. О́ndirýshi elder – negizinen biz bet alǵan álemdegi ilgeri damyǵan 30 memlekettiń toby. Ondaı mazmun shyǵarý úshin qoǵamnyń ıntellektýaldyq, shyǵarmashylyq áleýeti zor bolýy tıis. Al ol úshin ozyq bilim men ǵylym qajet. Sondyqtan bizge aýdarma aýadaı qajet sala.
– Ǵylymı aýdarma salasymen etene tanys, tildi de, belgili bir pándi de tereń meńgergen mamandar bar ma? Aýdarmashylardy qandaı talap negizinde jumysqa qabyldaısyzdar?
– Aýdarmashynyń mindeti – mátindegi ǵylymı negizdi, dáldikti saqtaı otyryp, aýdarma tiliniń jatyq, uǵynyqty bolýyn qamtamasyz etý. Ol ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Aýdarma sapaly bolýy úshin jumysqa tájirıbeli mamandar kerek. Sondyqtan jobaǵa bilikti aýdarmashylar men joǵary oqý oryndarynyń ustazdary, ǵylymı redaksııa jasaýǵa elimizdiń belgili ǵalymdary, ádebı redaksııaǵa tanymal qalamgerler, bilikti redaktorlar men baspagerlerdi tartýdamyz. Qazir bul jumysqa jalpy sany 300-ge jýyq maman qatysady. Bizge keregi – ózi ǵylymı dárejesi bar pán mamany, ózi kitaptyń túpnusqa tilin jetik biletin, ári ony qazaqsha sheber jazyp, jetkize alatyn maman qajet. Árıne barlyq oqýlyqqa birdeı ondaı maman tabyla qoıýy qıyn. Fılosofııa, áleýmettaný, psıhologııa, ekonomıka baǵyttary boıynsha aǵylshyn tilinen qazaqshaǵa aýdaratyn mamandar az emes. Alaıda gýmanıtarlyq bilimniń keıbir baǵyttarynda tildi meńgergen ámbebap mamandar tapshylyǵy seziledi. Mundaı jaǵdaıda pándi jaqsy biletin ǵalym-oqytýshy men aýdarmashy jáne mátindi qazaqsha saýatty jetkizetin redaktor birlese jumys isteıdi.
– Aýdarmashylardyń bir kúndik jumys kólemi qandaı?
– Álemdik tájirıbede jaqsy maman orta eseppen kúnine 3-4 betti sharshamaı aýdarady. Aýdarma isi bilim men bilik qana emes, zor fızıkalyq tózim men psıhıkalyq tabandylyqty talap etedi. Sondyqtan aýdarmashyǵa shamadan tys jumys mindetteý aýdarma sapasynyń tómendeýine alyp keledi. Kúni boıy kompıýter aldynda tapjylmaı otyryp, bir sózdiń jaqsy balamasyn, durys aýdarmasyn tabý úshin ádebıet aqtarý, ony ózge nusqalarymen salystyrý – ońaı jumys emes. Ulttyq aýdarma bıýrosy aýdarmashylarǵa jumys bergen kezde bir adam kúnine 3-4 betten artyq aýdarmaıtyndaı ǵana kólem usynady. Bir aptalyq norma – 15-20 bet. Al aýdarmashynyń tájirıbesi mol, qarqyny tez bolyp, belgilengen mólsherden kóp mátin surap jatsa, qarsy bolmaımyz. Biraq sizderdiń gazetterińizde buǵan deıin jarııalanǵan suhbattaǵydaı, bir adamǵa 3 aıǵa 800 bet aýdarma berilmeıdi. Aýdarmashy Záýre Bataevaǵa Ulttyq aýdarma bıýrosy tarapynan usynys jasalǵany ras. Alaıda ondaı óte kóp mólsherde mátin aýdarý usynýymyz múmkin emes. Ondaı usynysqa kelise qoıatyn adam joq, biz de odan eshteńe utpaımyz. Ondaı jaǵdaıda jumys ónimsiz, sapa óte tómen shyǵady. Ádette, kólemdi kitaptyń aýdarmasyn birneshe adamnan quralǵan shyǵarmashylyq top daıyndaıdy. Ol da álemde qalyptasqan tájirıbe. Ondaı top jumysynyń birizdiligin, úılesimdiligin qamtamasyz etý tetikteri kóp. Máselen biz SmartCut dep atalatyn aýdarma platformasyn paıdalanamyz. Bul dúnıe júzinde 120 myń maman qoldanatyn aýdarmashynyń quraly, paıdasy óte kóp. Bir jaǵynan aýdarmashyǵa shamadan tys jumys tapsyrýǵa bolmaıdy, biraq aýdarmanyń óz jospary men jumysty oryndaý kestesi de bolý kerek. Tıisti aýdarma sapasyn qamtamasyz ete otyryp, ortasha jyldamdyqqa ilese almaıtyn adammen de jumys isteı almaımyz.
– Al aýdarmashylardyń eńbegi qalaı baǵalanady? Bir oqýlyqty qazaqsha sóıletýge qansha qarjy jumsalady?
– Aýdarmashylardyń eńbegi naryqtaǵy baǵaǵa sáıkes belgilenedi. Oqýlyqtyń bir betin aýdarý quny – 3 000 teńge, ǵylymı turǵydan redaksııalaý quny 1 500 teńge, taǵy 1 500 teńge – ádebı redaksııa quny. Betteý, dızaınyn daıyndaý jumysyna taǵy 1 000 teńge bar. Bul Qazaqstandaǵy aýdarma men redaksııalyq jumys úshin qalyptasqan ortasha naryq.
– Aldaǵy ýaqytta «100 kitap» jobasy sheńberinde qandaı oqýlyqtardyń aýdarylǵany durys dep sanaısyz?
– Álemde ǵylymnyń túrli baǵyty boıynsha aldyńǵy qatarly ýnıversıtetter men baspalardan jyl saıyn myńdaǵan jańa kitap shyǵady. Sonymen birge qalypty uǵymdaǵy oqýlyq deýge kelmeıtin, biraq ǵylymnyń damýyna zor úles qosqan jekelegen avtorlardyń zertteýi negizinde shyqqan tamasha monografııalar bar. Odan basqa, ǵylymı tanymdyq baǵytta jazylǵan, ondaǵan tilge aýdarylyp, mıllıondaǵan taralymmen shyǵyp jatqan, bestseller kitaptar bar. Jas azamattyń tulǵa jáne maman retinde qalyptasýyna kómektesetin osyndaı eńbekterdiń barlyǵy aýdarylsa da artyq etpeıdi. Sondyqtan «Jańa gýmanıtarlyq bilim. 100 jańa oqýlyq» jobasynan tys, «Nur Otan» partııasynyń qoldaýymen birqatar osyndaı kitapty qosymsha aýdaryp shyǵarý bastamasyn qolǵa aldyq. Sol sııaqty Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen de birqatar kitap aýdarylyp jatyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Baǵashar TURSYNBAI,
«Egemen Qazaqstan»
