Aıta ketý kerek, sıfrly televızııaǵa aýysý halyqaralyq «Jeneva-2006» halyqaralyq kelisimi aıasynda júzege asyryldy. Memlekettik baǵdarlamany atqarýshy ulttyq operator – «Qazteleradıo» AQ. Bul jobanyń negizgi maqsaty – qalalar men eldi mekender turǵyndarynyń arasyndaǵy aqparattyq teńsizdikti azaıtý arqyly telearnalar sanyn kóbeıtý.
Osylaısha aqparatqa qoljetimdilikti arttyrý kózdelip otyr. Sondaı-aq el aýmaǵynda otandyq telearnalardy kórý aıasyn keńeıtýdiń negizinde memlekettiń aqparattyq qaýipsizdigin arttyrý jáne jalpy telekontent naryǵynda otandyq telearnalardyń habar taratý úlesin kóbeıtýdi kózdeıdi. Sonymen birge turǵyndarǵa jáne telearnalarǵa qyzmet kórsetýdiń, beıne jáne dybys sapasynyń halyqaralyq talapqa saı bolýyn qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Baǵdarlama nátıjesinde Qazaqstan turǵyndarynyń 99,8%-i kópbaǵdarlamaly telehabar taratýdyń joǵary sapaly sıfrly jelisine tegin qol jetkizetin bolady. Osyǵan deıin habar taratýdyń uqsas jelilerinde el turǵyndarynyń jartysy orta eseppen 5 telearnany ǵana kórgen bolsa, sıfrly efırlik habar taratý baǵdarlamasyn iske asyrý barysynda qabyldanatyn arnalar sany aıtarlyqtaı artady. Mundaǵy basty faktorlardyń biri – Qazaqstan TRK oblystyq habar taratý jelisiniń jumys jaǵdaıyn barynsha jaqsartý bolmaq. Sıfrly habar taratý negizinde oblys ortalyqtary 30-ǵa tarta telearnany kórý múmkindigine ıe bolsa, al qamtý aımaǵy shegindegi eldi mekender 15 telearnany tamashalaı alady. Kórermender beıne men dybystyń jańa sapasyna qol jetkizedi. Aıtalyq uqsas jelilerde habar alý kezinde bolatyn artyq dybystar men kedergilerge jol berilmeıdi. Sıfrly habar taratýdyń artyqshylyqtary munymen shektelmeıdi. Bulaı deıtinimiz, ereksheligi basym jańa baǵdarlama máziri eki tilde, qazaq jáne orys tilderinde jasalǵan. Habarlardyń elektrondy baǵdarlamasy, jańalyqtar men ózgerister jáne profılaktıkalyq jumystar týraly tv-poshta arqyly teledıdar ekranyna habarlama jiberiletin bolady.
Sıfrly efırlik televızııanyń basymdyqtaryna toqtala ketsek. Máselen, jalpyǵa birdeı qoljetimdi arnalardyń birinshi jáne ekinshi mýltıpleksi boıynsha abonenttik tólem alynbaıdy. Teleekranda kómeskilik múldem bolmaıdy. Sonymen qatar kórsetý sapasy joǵary telearnalarǵa jeke paket alý múmkindigi beriledi. Buǵan qosa dástúrli televızııada tańsyq sanalatyn aqparattyq qyzmet túrleri iske qosylady. Iаǵnı tótenshe jaǵdaılar týraly habardar etý jáne taǵy basqa aqparattar lezde beriledi. Qarapaıym teledıdardy DVB-T2/MPEG-4 formattaǵy sıfrly qurylǵyǵa jáne desımetrlik dıapozondy antennaǵa jalǵaý arqyly sıfrly efırlik telehabar taratý jelisine qosylýǵa bolady. Habar taratýdyń uqsas jelileri sııaqty sıfrly efırlik televızııa jalpyǵa birdeı qoljetimdi, tegin ári qosylýy qarapaıym bolǵanymen beıne jáne dybysty óte joǵary sapada usynatyn bolady. Efırlik telehabar taratýdyń sıfrly jelisiniń aıryqsha basymdyqtarynyń biri – jıilik resýrstaryn tıimdi paıdalaný arqyly kórsetiletin arnalardyń sanyn kóbeıtýge múmkindiktiń berilýi. Bir jıiliktegi sáıkes baǵdarlamanyń ornyna 15 sıfrly arnalar toptamasynyń tolyq paketi (mýltıplekster) usynylady. Sonymen qatar efırlik telehabar taratýdyń sıfrly jelisi negizinde ázirge balamasy joq sanalatyn (telegıd, teletekst, sýbtıtr jáne t.b.) elektrondy qyzmetter qataryn usyný uıǵarylyp otyr. Buǵan qosymsha telehabar taratýdy sapaly damytý maqsatynda (HDTV-joǵarǵy sapadaǵy televızııa, ınteraktıvti TV jáne t.b.) jańa múmkindikterdi qolǵa alý kózdelýde.
Bir sátke otandyq televızııa tarıhyna toqtala ketsek, 1958 jyldyń 8 naýryzynda negizi qalanǵan Qazaq televızııasy 1992 jyly «Qazaq KSR memlekettik teleradıosy», «Qazaqstan» memlekettik teleradıokompanııasy», dep qaıta uıymdastyryldy, al 1995 jyly «Qazaqstan» respýblıkalyq teleradıokorporasııasy» bolyp resmı ataldy. Táýelsiz Qazaqstanǵa jańa aqparattyq keńistik qajet boldy. Táýelsizdikpen birge jańadan «Habar» agenttigi quryldy. 1997 jyly «Habar» táýligine 14 saǵat habar taratý múmkindigine qol jetkizdi. Desek te, qazirgi zamannyń kórermeni úshin dástúrli telearnanyń habar taratý múmkindigi jetkiliksiz bolyp otyr. Kabeldi jáne jerseriktik habar taratý jelisiniń dástúrli telearnamen salystyrǵanda aıasy keń, múmkindikteri shekteýsiz ekeni anyq. Kabeldi televızııa tehnologııasynyń máni kórermendi sapaly jıilikpen qamtamasyz etýinde deýge bolady.
Toqsanynshy jyldardyń orta sheninde kabeldi televızııanyń lokaldi brendi sanalatyn «Alma-TV», «Sekatel» jáne «Qazortalyq TV» Almaty men Astana jáne Qaraǵandy shaharlaryna aıaq basty. Dál osy jyly jerseriktik habar taratý jelisi – «Jaryq» qurylyp, eldi mekenderdiń turǵyndary «Qazaqstan» telearnasyn kóre bastady. 1995 jyly ulttyq habar taratýdy jerseriktik habar taratýǵa aýystyrý týraly jarlyq shyqty. Qazaq eli ekvator ústinde qalyqtaǵan ǵaryshtyq jerserik belgilerin alý múmkindigine ıe boldy. Pırattyq habar taratý kontentin qadaǵalaýǵa ındýstrııa sol kezde qaýqarsyz edi. Aqparattyq qaýipsizdikke qaýip tónip, arzanqol jáne urlyqy kontent lokaldi brendpen básekelestikke saı bola almady. 2012 jyly Qazaqstan analogty jeliden sıfrly habar taratýǵa aýysty. Osy ýaqyt aralyǵyna deıin elimizdegi telekórermender sany 2,3 mıllıonǵa jetti.
2018 jyldan bastap Qazaqstanda sıfrly efırlik habar taratýdy kezeń-kezeńimen júzege asyrý arqyly analogty habar taratýdan túbegeıli bas tartý josparlanyp otyr. Tele jáne radıo arnalar sıfrly efırlik habar taratý jelisinde teleradıokompanııalar men telehabar taratý operatorlary arasyndaǵy kelisimge sáıkes qyzmet kórsetetin bolady.
Sıfrly efırlik teleradıohabarlaryn taratýǵa kóshý merzimderi kezeń-kezeńimen júrgiziletin bolady. Máselen, 2018 jyldyń qazan aıynda Mańǵystaý oblysy, jeltoqsan aıynda Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblystary qamtylady. Al aldaǵy jyldary Atyraý, Qyzylorda, Almaty oblystary qosylmaq. Sondaı-aq Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Qaraǵandy oblystaryn qamtý da josparda bar. Budan keıingi kezeń boıynsha Batys Qazaqstan, Aqmola, Aqtóbe oblystary, Astana jáne Almaty qalalaryn qamtý kózdelip otyr.
Ekonomıkalyq turǵydan alyp qaraǵanda, sıfrly habar taratý – telekommýnıkasııalyq qyzmet túrlerine jol ashý arqyly jıilik spektoryn únemdi qoldanýǵa múmkindik beredi. Otandyq telearnalardy sıfrly sapa kómegimen efırlik telehabar taratýdyń sandyq jelisi boıynsha oblys ortalyqtarynyń turǵyndary 30 telearnany sıfrly sapada kóredi, al eldi mekenderdiń turǵyndary sıfrly sapadaǵy 15 telearnaǵa abonenttik tólemsiz qol jetkizetin bolady. 2020 jylǵa deıin baǵdarlama boıynsha sıfrly júıemen el turǵyndarynyń 95%-in qamtý josparlanyp otyr. Qalaı desek te, otandyq televızııa salasynyń zaman talabyna saı uqsas habar taratý jıiligin tolyqtyrý nemese habar taratýdyń sıfrly júıesimen tolyqtaı almastyrý – ýaqyt talaby.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
