Túrki ıntegrasııasynyń arhıtektory

Mundaı jaǵdaılar aımaqtyń barlyq elderinde, ásirese Qazaqstanda úlken alańdaýshylyq týdyrady.

Aımaqta alańdatýshylyq týdyryp otyrǵan taǵy bir faktor – Batysqa qaraı syrtqy saıasatyn turaqty túrde jyljy­typ otyrǵan Qytaı. Osyǵan baılanys­ty, Qytaı sońǵy ýaqytta basym­dyǵy­na aı­nalǵan Jańa Jibek Joly jobasyn óziniń aımaqtyq jáne ǵalamdyq gegemonııasynyń ajyramas bóligi dep sanaıdy.

Osy múddelerdiń toǵysynda mak­ro deńgeıde Ortalyq Azııa, al mıkro deńgeıde Qazaqstan tur. Túrki álemi­niń «qaýipsizdik qalqany» bolyp taby­latyn Qazaqstannyń geosaıası jáne stra­tegııalyq mańyzdylyǵy búginde eń joǵarǵy deńgeıde. Atap aıtqanda, Qazaqstan tek Eýropa men Qytaı arasynda ǵana emes, sonymen birge soltústikten ońtústikke qaraı, batys­tan shyǵysqa qaraı jyljıtyn tran­zıttik dálizderdiń basty qıylysy jáne qurlyqtaǵy eń basty memleket bolyp tabylady. Sondyqtan Eýrazııanyń júregi bolyp esepteledi.

Qazaqstan Eýrazııanyń júregi bolǵandyqtan tereń jaýapkershilikti sezinedi. Iаǵnı Qazaqstannyń turaqty­lyǵy tutas aımaqtyń turaqtylyǵyna áser etedi degen sóz. Sondyqtan Nursul­tan Nazarbaevtyń konstrýktıvti syrt­qy saıasat júrgizýi jáne aımaq­taǵy beıbitshilikke dáneker bolýy kez­deı­­soqtyq emes. Ony barlyq eldiń qur­metteýi, oǵan senýi jáne ony «lıder» dep ataýy óte mańyzdy. Mine, osy abyroıyna baılanysty Nazarbaev Túrkııa men Reseı arasyndaǵy «SÝ-24» ushaǵy daǵdarysyn sheshýge, sondaı-aq Astana prosesiniń aıasynda Sırııa daǵdarysyn beıbit jolmen retteýge mańyzdy úles qosty.

Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saıasaty

Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ishki saıasatyndaǵy «úılesimdilik» ustany­my syrtqy saıasattaǵy «beıbitshilik» uǵymyna ulasýda. Árıne kúshti jáne birligi myǵym Qazaqstan aımaqtyq jáne ǵa­lamd­yq deńgeıde beıbitshilik pen turaq­­ty­lyqtyń kepili bolyp tabylady. Astananyń tepe-teńdikke negiz­del­gen kóp­vek­torly syrtqy saıasaty aımaq­­tyq jáne halyqaralyq balanstar turǵysynan óte mańyzdy jáne Elbasy N.Nazar­baev osy názik balanstardy qorǵap keledi.

Bul aspekt «Syrtqy saıasat tujy­rym­damasynda» aıqyndaldy. Ol Qazaq­stannyń syrtqy saıasatynyń kelesi syndarly maqsattaryna negizdelgen:

1. Ulttyq qaýipsizdikti, ulttyq qorǵanysty, táýelsizdikti jáne aýmaqtyq tutastyqty qamtamasyz etý;

2. Halyqaralyq beıbitshilikti, óńir­­lik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý;

3. Ádil jáne demokratııalyq álemdik tártipti ornatý úshin Birikken Ulttar Uıymymen yntymaqtastyq;

4. Qazaqstannyń álemniń eń damyǵan 30 eldiń qataryna enýin qamtamasyz etý;

5. Ulttyq qundylyqtar men ulttyq mádenıetti saqtaý.

Sońǵy másele óte mańyzdy, sebebi eger ol júzege aspasa, Qazaqstannyń bar bolýy da ekitalaı. Osy sebepti, Qazaqstannyń ishki saıasatynda ulttyq qundylyqtarǵa oralý jáne ulttyq bolmysty jandandyrý joldaryn izdestirý turǵysynan Túrkilik jáne syrtqy saıasatta «Túrki álemi» asa mańyzdy orynǵa ıe. Túrki áleminiń áıgili astanalarynyń biri bolyp tabylatyn Astana óziniń arhıtektýrasymen, murajaılarymen, kitaphanalary jáne konsert zaldarymen túrkilik bolmysty eske túsiredi.

Túrki odaǵy jáne Nursultan Nazarbaev

«Túrki eýrazııashyldyǵynyń» negizin qalaýshylardyń biri Nursultan Nazarbaevty ereksheleıtin qasıet, bul – onyń emosıonaldylyq pen popýlızmnen alys bolýy jáne ózara tıim­dilik pen teńgerimge negizdelgen naq­ty stra­tegııany damytýy. Negizgi maq­saty – Túrki áleminiń ıntegra­sııasy.

HHI ǵasyrda tek Qazaqstannyń ǵana emes, búkil túrki áleminiń álemdik saıa­sı júıede aman qalýy, sózsiz, birlik pen yntymaqqa baılanysty. Birlik – túrki-ıslam áleminiń eń kókeıkesti máselesi. Aımaqtyń turaqtylyǵy, órkendeýi jáne qaýipsizdigine qol jetkizý maq­satyn­da «Túrki áleminiń ıntegra­sııa­sy» saıasaty 90-shy jyldardyń basynan beri Nursultan Nazarbaevtyń kóregen saıasatyna aınaldy.

Bul turǵydan Nursultan Nazarbaev «tilde, pikirde, iste birlik» ıdeo­logııa­synyń ókili bolyp tabylady. Ol osy teo­rııany is júzinde júzege asyrý úshin naqty qadamdar jasaǵan kósh­bas­shy. 1992 jyly Ankarada bas­talǵan jáne búgingi kúnge deıin jalǵasyp kele jat­qan túrki tildes memleketter bas­shy­lary­nyń barlyq kezdesýlerine qatys­qan jalǵyz kóshbasshy.

Elbasy N.Nazarbaevtyń túrki áleminiń ıntegrasııasy jolynda jasaǵan kelesi qadamdaryn atap ótýge bolady:

1. 2009 jyly «Túrki keńesin» qurý bastamasy jáne «Túrki iskerlik keńesi» jáne «Túrki akademııasy» sııaqty mehanızmderdi engizý;

2. 2018 jyly naýryzda Astanada uzaq úzi­­listen keıin Ortalyq Azııa elderi pre­zı­dentteriniń kezdesýin ótkizý;

3. Qazaqstannyń eń tyǵyz qonys­tanǵan provınsııasy ataýynyń 2018 jyly «Túrkistan» dep ózgerýi.

Nazarbaevtyń Túrki keńesindegi málimdemeleri

Biz túrki álemindegi birlikti qurýǵa baǵyttalǵan úderisterdiń qarqyndap kele jatqanyna kýá bolyp otyrmyz. Bul turǵydan 2018 jyldyń 3 qyr­kúıeginde Qyrǵyzstanda ótken Túrki keńesiniń altynshy basqosýynda túrki áleminiń lıderi Nazarbaevtyń jasaǵan usynystaryna nazar aýdarǵanymyz jón.

Keńeske múshe memleketter arasyn­daǵy ekonomıkalyq jáne saýda qaty­nastaryn tereńdetýdiń mańyz­dylyǵyna basa nazar aýdarǵan Nursultan Nazarbaev Kaspıı kelisiminiń nátıjesinde týyn­daǵan jańa quqyqtyq mártebeniń Túrki keńesi elderine de paıdaly bolatynyn atap ótti. Bul másele Kaspıı teńizine shyǵý múmkindigi bar bes eldiń úsheýi Túrikmenstan, Ázerbaıjan jáne Qazaqstan úshin jáne Kaspıı basseıni elderiniń biri bolyp tabylatyn Túrkııa úshin tereń strategııalyq mańyzdylyǵy bar másele.

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń basqa da usynystaryn atap ótýge bolady:

1. Túrki keńesi aıasynda «Túrki álemi­niń 100 jańa tulǵasy» jáne «Túrki áleminiń 100 qasıetti orny» jobalaryn júzege asyrý;

2. Jas kóshbasshylar forýmyn tu­raqty ótkizý;

3. Túrki Keńesiniń qamqorlyǵymen ınstı­týttar men mehanızmderdi reformalaý; qajet bolsa, olardyń sanyn azaıtyp, tıimdiligin arttyrý.

Bul úderiste Túrkııa men Qazaq­stannyń yntymaqtastyǵy óte mańyzdy oryn alatyny sózsiz. Osy turǵydan, ózara saparlardy odan ári jandandyrý, túrki álemine baǵyttalǵan qaýip-qaterlerdi joıý, múmkindikterdi tıimdi baǵalaý mańyzdy.

Mehmet Seıfettın EROL,

Ankara Daǵdarys jáne saıası zertteýler ortalyǵynyń dırektory, professor, doktor