Japonııa aınalasyn teńiz qorshaǵan, ózen-kólge baı el bolsa da, sýdy únemdeýdiń biregeı tehnologııalaryn ıgergen memleket. Munda tabıǵat bergen aǵyn sýdyń árbir tamshysy ornymen jumsalady. Máselen, Gýdzıo qalasy, Hachıman aýdanynda Nagaragava, Ioshıdagava jáne Kodaragava dep atalatyn úsh ózen aǵyp jatyr. Japon arhıpelagynyń dál ortasynda ornalasqan bul qalada 107 saf bastaý sýyn kóremiz. Bastaýdyń tunyq sýy aǵash astaýǵa quıylady. Joǵarǵy jaqtaǵy sýdy ishýge paıdalansa, tómengi tusynda jemis-kókónisterdi jýady. Bul sýdy únemdeýde qarapaıym ári tıimdi ádistiń biri bolsa kerek.Ekonomıkany damytýda únemshildik mańyzdy ról atqaratyny belgili. Bul másele bizdiń elimiz úshin de kókeıkesti bolǵandyqtan Kúnshyǵys eliniń osynaý jaqsy úrdisin nazarǵa usynǵandy jón kórdik.
Japonııa ǵalymdary tek óz elinde ǵana emes, sý sapasyn jaqsartý men onyń tapshylyǵyn joıý maqsatynda álemniń kóptegen elderine kómek qolyn sozýda, sýdy tazartýdyń erekshe amal-tásilderin usynýda. Onyń ishinde tabıǵı jolmen súzgiden ótkizetin qarapaıym amaldar da bar. Mysaly, sýdy fermenttelgen soıa burshaqtarymen tazartýǵa bolady eken. Soıa burshaǵynyń quramyndaǵy γ-polıglýtamın qyshqyly sýdaǵy qajetsiz bólshekterdiń birigýine áser etedi. Atalǵan hımııalyq zat sýǵa túskende ydystyń túbine túıdektelgen massa túzilip, artyq elementter tómen shógip, sý móldir kúıge enedi. Bul japondyq joba búginde Bangladesh, Brazılııa, Kolýmbııa, Úndistan, Tanzanııa sııaqty elderde engizilip, turǵyndar aýyzsýdy japondar usynǵan ádispen tazartýda.
Sý júıesiniń sapasy jóninen Japonııa álemde teńdessiz tehnologııalarǵa ıe memleket. Al jer asty qubyrlaryna kelsek, bir Tokıo qalasynyń jer asty sý júıesiniń uzyndyǵy 27 myń shaqyrymǵa jetedi eken. Bul búkil jer sharynyń úshten ekisine teń qashyqtyq degen sóz. Japonııada mamandar arnaıy quraldardyń kómegimen jer asty sý qubyrlarynyń jaǵdaıyn tekserip biledi. Iаǵnı jer asty sý qubyrlarynda bolatyn yqtımal tótenshe jaǵdaıdyń aldyn alýdyń bir amaly osy. Jer asty sý qubyrynyń qandaı jaǵdaıda ekenin anyqtaıtyn stetoskop qolǵa jeńil, mamandardyń jumysyn ońaılatýda erekshe qural. Jalpy, jer asty qubyrynan sý ketý jaǵdaıy Japonııada joqtyń qasy. Bul Japonııanyń sý júıesiniń álem boıynsha eń minsiz, joǵary sapaǵa ıe ekenine bir dálel. Eske salaıyq, sý asty qubyrynyń jarylý faktileri Japonııada 1 paıyzdan sál assa, basqa damyǵan elderde 10-20 paıyzdyq kórsetkishke ıe.
Memlekettegi sý sapasy óte joǵary deńgeıde bolýy úshin Tokıo ákimshiligi gıdrotehnıkalyq qurylǵylar bóliminiń mamandary ormandy alqaptardy da udaıy baqylap, jasyl jelekti aımaqtardy kútimge alǵan. Japonııada bir qaraýsyz aǵash nemese kózi qoqyspen bitelgen ıesiz bastaý joq. Tokıo mýnısıpalıteti sý óńdeýde ozondy paıdalanady. Ozondyq óńdeý basseınderiniń jumysy da joǵary deńgeıde.
Japonııa astanasynda sý júıesiniń kópǵasyrlyq tarıhy bar. Tokıoda 1590 jyly Koıshıkava Dzıosýı degen sý qubyry júrgizilgen. Sol kezdiń ózinde japondar aǵash, tastan jasalǵan qubyrlar arqyly arnaıy sısternaǵa sý ótkizý tehnologııasyn paıdalanypty. Osyndaı qubyrlardyń kómegimen sý egistik alqaptaryna jetkizilip otyrǵan. Qubyrlar ózen ańǵarlaryna ornatylǵandyqtan sý júıesi qalany túgel qamtyǵan. Al sısternalar turǵyndardy turmysqa qajet sýmen qamtý úshin ornatylǵan. 400 jyl burynǵy sý qubyrlarynyń keıbiri áli kúnge deıin paıdalanylýda.
Kıotoda arnaıy salynǵan kanal arqyly Shıga prefektýrasyndaǵy Bıva kólinen sý keledi. Osy kanaldyń arqasynda Japonııadaǵy tuńǵysh GES salynyp, sý sharýashylyǵy óte jaqsy damyǵan.
Japon mamandary tasqynnan qorǵanýdyń erekshe jolyn tapqan. Jaýyn-shashyn kóp bolatyn óńirde jańbyr sýyna arnalǵan jer asty kollektory ornatylǵan. Mysaly, Kandagavanyń jer asty kollektoryna 540 myń tonna jaýyn-shashyn sýy sııady. Alyp týnnel tárizdi kollektor qyryq metr tereńdikte ornalasqan. Onyń soltústikten ońtústikke deıingi uzyndyǵy 4,5 shaqyrym. Tokıonyń tasqynnan qorǵaýda paıdalanatyn kollektor júıesi álemde eń úzdik sanalady.
Sý qubyrlary arnaıy quraldar arqyly udaıy baqylaýda bolatyndyqtan Japonııada sýdy apattyq jaǵdaıda kenetten toqtatyp tastaý faktileri múldem joq. Osy oraıda Almaty qalasyna kelip, birneshe jyl qyzmet etken japon muǵalimniń myna bir sózi eske túsedi: «Qazaqstanda bári jaqsy, biraq maǵan unamaǵan bir jaıt bar, ol keıde vannada jýynyp jatqanda sýdyń belgisiz sebepten toqtap qalýy. Japonııada qalalyq jer bolsyn, aýyl bolsyn, ystyq sý da, sýyq sý da eshqashan toqtatylmaıdy. О́ıtkeni sý qubyrlary áý basta jarylmaıtyndaı berik sapamen jasalǵan. Jer asty qubyrlary iske qosylǵannan bastap, udaıy baqylanýda. Kópqabatty úılerde sý júıesi kenetten isten shyǵyp, sonyń saldarynan turǵyndardyń biraz ýaqyt sýsyz qalýy sııaqty jaǵymsyz jaıt japondardyń túsine de kirmeıdi».
Iá, rasynda respýblıkanyń iri qalalarynda sýdyń kenetten toqtap qalýyna baılanysty turǵyndardyń jýyna almaı, aýyzsý satyp alý úshin dúkende kezekke turatyn kezi bolyp turady. Bir ǵana Almaty qalasynyń ózinde sýdy jylyna birneshe ret, keıde birneshe kúnge deıin óshirip tastaıtynyna úırenip ketkendeımiz. Quzyrly mekemege habarlassaq, beretin jaýaptary belgili «apatty jaǵdaı oryn aldy» nemese «qubyrlardy jóndep jatyrmyz» deıdi. Sýdy únemdeý men tıimdi paıdalaný tehnologııasyn ıgerýde Kúnshyǵys eliniń úlgi alarlyq tusy kóp-aq.
Japonııada sýdy únemdeý ádisteri barlyq salada qoldanylady. Bul elde vanna, dýsh quraldary da sýdy tıimdi paıdalanýǵa negizdelgen erekshe ádistermen jasalǵan. Mysaly, Toto kompanııasy adam jýynǵanda sý az mólsherde quıylsa da mol aqqandaı áser beretin dýsh quralyn jasap shyǵardy. Mundaı santehnıkalyq quraldan sý aqqan kezde aýamen aralasyp, kólemi artady da, sý 35 prosentke únemdeledi. Bul burynǵydaı sýdy kóp aǵyzatyn dýsh quraldarynan anaǵurlym tıimdi. Osyndaı ádispen sý únemdeıtin zamanaýı ýnıtazdar da jasaldy. Japon mamandary oılap tapqan «Tornado» ýnıtazynda sý zor ekpinmen quıylýmen qatar, bir aqqanda 3,8 lıtr sý únemedeledi eken. Bul sanıtarlyq quraldyń sýdy únemdeý kórsetkishi jóninen álem boıynsha eń úzdik nátıje.
Al «Toshıba» kompanııasy jýylatyn zattyń kólemin, kezdemeniń túrin jáne temperatýrany anyqtaıtyn sensorlar ornatylǵan zamanaýı kir jýǵysh mashınalar jasap shyǵardy. Mundaı kir jýǵysh mashınalar sýdy kóp mólsherde únemdep qana qoımaı, prosestiń sapasyn da qadaǵalaıdy. Osy sııaqty Japonııadaǵy ydys jýǵysh mashınalar da sýdy az mólsherde shyǵyndap, kóp ydys jýýǵa ıkemdelgen erekshe tehnologııa ónimi.
Sharafat JYLQYBAEVA,
japontanýshy
