Aqjaıyq óńirinde Shalqar kóline aıryqsha kóńil bólý qajet degen toqtamǵa kelip otyrmyn. Shalqar kóli Oral qalasynan 75 shaqyrymdaı jerde ornalasqan. Ǵalymdardyń jasaǵan paıymdaryna súıensek, Shalqar kóli Kaspıı sheginen myń jyl buryn tartylǵan burynǵy Hvalyn teńiziniń jurnaǵy eken. 921-922 jyldary Volga Bulǵarııasyna jasaǵan sapary týraly arab kópesi-ǵalym Ahmed Ibn-Fadlannyń shyǵarmalarynda osy kól jáne oǵan quıatyn ózender jóninde naqty derekter keltirilgen. Sondaı-aq bul kól 1768-1774 jyldary akademık P.S.Pallastyń basqarýymen Reseı akademııasy ǵalymdarynyń ekspedısııasy kezinde zerttele bastaǵan. P.S.Pallas kóldi jan-jaqty sıpattap qana qoımaı, balyq aýlaý, ony uıymdastyrý men retteýge baılanysty da jazypty.
Sol sekildi Reseı Geografııalyq qoǵamynyń usynysymen 1852 jyly akademık K.M.Berdiń basshylyǵymen ıhtıofaýnany zertteý men balyq aýlaý kásibiniń jaǵdaıy boıynsha ekspedısııa uıymdastyrylǵan. Onda da úlken zertteý jumystary júrgizilgeni belgili. Sonymen qatar 1861 jyly Oral qalasynda týǵan, belgili ıhtıolog, saıası qaıratker, jýrnalıst, Reseı Memlekettik Dýmasynyń depýtaty bolǵan Nıkolaı Borodın de Shalqar kólin zerttep, ǵylymı eńbekter jazǵan.
Osy Shalqarda dúnıege kelgen qazaqtyń belgili jazýshysy Hamza Esenjanov óziniń «Aqjaıyq» trılogııasynda atalǵan kóldiń sıpattamasyn jazyp ketken. Onyń kólemi men ornalasqan aımaǵynyń kelbetin kórkem sýretteı kóz aldyńa ákeledi.
Bul oblystaǵy eń tereń, iri sý aıdyny. Biz Shalqar kólin kishigirim Qara teńiz dep ataımyz. Kishkentaı bolsa da, Santas degen taýly ústirti bar. Kóldiń kólemi 205,8 sharshy shaqyrymdy quraıdy, uzyndyǵy – 18 km, eni – 14 km. Onyń sýy da bıologııalyq quramy jaǵynan ózgeshe. Ǵalymdar emdik qasıeti mol ekenin aıtady. Tuzdy sý. Qara teńizdiń sýyna uqsaıdy. Osy Shalqar kólin zamanaýı demalys ornyna aınaldyrýdyń mańyzy óte zor.
Biz 1998-2000 jyldary Shalqar kólin qorǵaý jáne laıyqty demalys ornyna aınaldyrý, durys paıdalaný maqsatynda arnaıy joba jasadyq. Baǵdarlamany jasaýǵa ǵylym doktorlary Sergeı Jýbaev, Marııa Fartýshına, Balýash Traısov, Haıyrjan Ǵabdeev qatysty. Men bul jobanyń úılestirýshisi boldym. Úlken zertteý jumysy júrgizildi. Sol kezdegi oblys ákimi Qabıbolla Jaqypov jobamyzdy qoldap, bekitken edi. Baǵdarlamada Shalqar kólinde balyq óndirisin durys jolǵa qoıý jaǵy da qarastyryldy. Negizgi maqsat – Shalqar kóli mańynda týrızm ortalyǵyn qurý. Bul jobany iske asyratyndaı bizdiń qolymyzda qarajat joq. Sondyqtan jobany bir azamatqa bergen edim. Osydan birneshe jyl buryn jumys bastalǵanmen, aıaǵyna jetkizilgen joq. Eń basty kúrdeli qurylys jumysy qolǵa alynbaı tur.
Osy kezge deıin kólge baratyn tas jol bolǵan joq edi. Qazirgi oblys ákimi Altaı Kólginovtiń tikeleı basshylyǵy arqasynda tas jol salyndy.
Al Shalqardyń qazirgi jaǵdaıy kóńil tolatyndaı kúıde emes. Jaz boıy batys óńiriniń azamattary, sondaı-aq Reseıdiń kórshiles oblystarynan da adamdar kelip, Shalqarda demalyp júr. Kóldi jaǵalaı kádimgi kıiz úıler ornatylǵan. Tóńiregine jasyl jelek egilmegesin, qum basyp barady. Birneshe shaqyrym jol júrip kelgen demalýshylar men týrıster úshin laıyqty jaǵdaı jasalmaǵan. Qum-topyraq kıiz úıdiń ishine de kirip ketedi. Kól jaǵasynyń tazalyǵy syn kótermeıdi. Aıdalada turǵan aǵashtan jasalǵan ájethanalar bar, olardyń sanıtarlyq jaǵdaıyn aıtýdyń ózi artyq! Kóldiń jaǵasyna tiken shópter, oshaǵan ósip ketken. Jalań aıaq júrgen adamnyń tabanyna kirip, mazasyn alady. Kólge serýendeýge arnalǵan júzý quraldary, demalýshylar úshin qoǵamdyq tamaqtandyrý, saýda núkteleri de joqtyń qasy. Adamdar dári-dármek nemese tamaq alý úshin kólge 1,5 shaqyrym jerdegi Saryómir aýylyna barady. Bul da aqylǵa syıymsyz. Bir sózben aıtsaq, Shalqar kóliniń tabıǵı baılyǵyn jabaıy túrde paıdalanyp kelemiz. Bizge jabaıy uıymdastyrylǵan jer emes, zamanaýı talaptarǵa saı demalys orny kerek!
Negizinen bizdiń jobamyz boıynsha, kóldi jaǵalaı zamanaýı qonaqúıler jáne basqa da nysandar salynýy qajet. Salqyn jáne ystyq sý júıeleri, káriz qubyrlary mindetti túrde bolýy tıis. Qaıyqtar men katamarandar júzetin jáne toqtaıtyn oryn da bolýy kerek. Kóldiń tóńiregin kógaldandyrý da basty máseleniń biri dep oılaımyn. Ol da bizdiń jobada qamtylǵan. Kólden 15 shaqyrym jerde tushy sý bar, sony tartyp ákelgen jón. Tipti kúnderdiń kúninde ushaqtar qonatyn áýejaı men ushý-qoný alańdaryn jasaý kerek.
Sonyń bári durys jolǵa qoıylsa, týrızm degenińiz paıda ákeletin sala. Jyldyń tórt mezgilinde de adamdar kelýi úshin demalys úıleri laıyqty qyzmet kórsetýi kerek. Aıtalyq jazda sýǵa túsip demalýǵa bolady. Qysta kelýshiler shanamen, shańǵymen syrǵanap, kóńil kóterer edi. Al balyq aýlaıtyndar úshin arnaıy oryndar qarastyrylýy kerek. Olar jazda da, qysta da kelip, tynyǵýyna múmkindik bar jáne balyq aýlaýdan jarystar ótkizýge bolady.
Bir jaqsy jańalyǵymyz, osydan birneshe aı buryn Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Altaı Kólginovtiń jeke qabyldaýynda bolyp, atalǵan jobamyzdy óńir basshysyna óz qolymyzben tapsyrdyq. Ol úlken mán berip otyr. Birden birinshi orynbasary Igor Steksovty shaqyryp alyp, jobany qalaı júzege asyrýdyń joldaryn qarastyrý jóninde tapsyrma berdi.
Osy oraıda, kóldiń sýyn tıisti deńgeıde ustaý úshin sheshimin tabýǵa tıisti máseleler bar. 1980 jyldary oblysty Mustahym Yqsanov basqaryp turǵan ýaqytta Shalqarǵa sý jetkizý úshin Jaıyq ózeninen kanal tartyldy. Ol azdap jumys istedi de, 1990 jyldardaǵy toqyraý tusynda turyp qaldy. Qazir oblys basshysynyń tapsyrmasy boıynsha sol kanaldy qaıtadan jandandyrý jumysy qolǵa alynýda. Biraq búgingi tańda onyń paıdasy da mardymsyz bolmaq. Onymen Shalqarǵa sý baryp jarytpaıdy. Sondyqtan bul baǵytta da jan-jaqty zertteý júrgizip baryp, sýdy plastıkalyq qubyrmen jetkizý jaǵyn qarastyrǵan abzal bolar edi. Bul máseleni durys oılastyryp sheshse, sol mańaıdaǵy aýyl sharýashylyǵyna qajetti sý da, kólge kerek sý da tabylady.
Kól negizinen kóktemdegi qar sýymen tolyǵyp turady. Sondaı-aq Shyńǵyrlaý aýdanynyń kishkentaı taýlarynan aǵatyn Sholaq Ańqaty, Esen Ańqaty degen ózender bar. Sońǵy jyldary olardyń da sýy jetpeıdi. Sol ózenderdiń de túbin tazartyp, Shalqarǵa sý jetkizetindeı jobalardy iske asyrý qajet-aq. Bul is jan-jaqty ǵylymı túrde qolǵa alynýy kerek. О́ıtkeni Shalqar kóliniń ekologııalyq jaǵdaıy – oblystyq dárejedegi emes, respýblıkalyq deńgeıdegi másele! Oǵan erekshe mán berilgeni jón.
Ǵazız HAIMÝLDIN,
eńbek ardageri, Batys Qazaqstan oblystyq ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy
Oral
