Djıdjı press, Agence France-Presse
Hıroko TABÝChI, «Nıý-Iork Taıms»
Sondaı-aq olar álemniń túkpir-túkpirindegi oıpańda ornalasqan áýejaılardyń bolashaǵyna munyń qanshalyqty qaýipti bolatynyn, teńiz deńgeıiniń kóterilýi jáne klımattyń ózgerýinen týyndaǵan doly daýyldar aldynda olardyń dármensiz ekenin baıqady. Halyqaralyq áýejaılar keńesi men OpenFlights-tyń derekterine súıensek, álemdegi eń kóp qoldanylatyn 100 áýejaıdyń jıyrma besiniń teńiz deńgeıinen bıiktigi 10 metrge de jetpeıdi.
Solardyń 12-si, onyń ishinde Shanhaı, Rım, San-Fransısko jáne Nıý-Iork habtary bar, teńiz deńgeıinen 5 metr ǵana bıikte oryn tepken.
«Biz qamalyp qaldyq», deıdi veb-kásipker Takaıýkı Kobata. Ol Osakaǵa taıaý mańdaǵy jasandy aralǵa salynǵan Kansaıdyń úlken áýejaıynan Gonolýlýǵa baratyn ushaqqa minýdi josparlaǵan eken. «Biz daýyldyń basylǵanyn kútýimiz qajet», deıdi T.Kobata.
Sý basqan araldan shyǵýdyń jolyn izdeýge ol 36 saǵat jumsapty. Beldeme arqanyn úzip ketip, áýejaı men Osaka arasyn jalǵap turǵan kópirge soǵylyp, joldy qatty zaqymdaǵan keme jaǵdaıdy tipti kúrdelendirip jibergen.
Sý deńgeıiniń artýynan týyndaǵan qaýip klımat ózgerýine áser etip otyrǵan basty ındýstrııalardyń jazasy sekildi. Álemdegi parnıktik gaz shyǵaryndylarynyń 3 prosenti áýe tasymalyna tıesili. Bul – kómirqyshqyl gazyn qoldaný boıynsha qarqyn alyp kele jatqan salanyń biri. Halyqaralyq azamattyq avıasııa uıymynyń boljamyna saı, qazirgi úderisterdi eskersek, áýe tasymalyna tıesili bul kórsetkish 2050 jylǵa qaraı úsh ese óspek.
Avıasııa ındýstrııasy ózi týyndatqan kómirqyshqyl zardaptarymen kúrese júrip, jahandyq jylynýdyń saldaryn da sezine bastady. Ystyqtyń áserinen aýanyń tarylýy sebepti kóterilý qıyndaıtyndyqtan, joǵary temperatýra ushaqtardyń ushýyna kedergi keltiredi. Klımattyń ózgerýi sondaı-aq týrbýlenttik aımaqtardy kóbeıtedi.
Kópten beri sý jaǵasynda, oıpańda ornalasqan alqaptar termınaldar men ushý jolaǵyn salý úshin qolaıly meken retinde eseptelip kelgen. О́ıtkeni onda ushý jáne qoný kezinde ushaqtarǵa kedergi azyraq. Al jaǵalaýlar tasqyn men qatty jelderge qarsy qalqan bola qoımaıdy.
Qysqasy, aıryqsha aýa raıy men teńiz deńgeıiniń artýy jahandyq jylynýdy eskermeı salǵan álemniń eń kóp qoldanylatyn áýejaılaryna úlken qaýip tóndirip otyr.
«Sendı» daýyly saldarynan 2012 jyly Nıý-Iorkte qyzmet etetin úsh áýejaıdy sý basyp, birneshe kún boıy áýe tasymaly kedergige tap boldy. «Gonı» taıfýny 2015 jyly Shanhaıdyń syrtyndaǵy Hýnsıao halyqaralyq áýejaıynyń ushý jolaqtaryn isten shyǵardy. Taıaýda Úndistandaǵy Keralada bolǵan osy ǵasyrdaǵy eń joıqyn tasqyn saldarynan 400-den astam adam qaza taýyp, óńirlik hab sanalatyn Kochın áýejaıy eki aptaǵa deıin jumysyn toqtatty.
Kansaı jaǵalaýdan bes shaqyrym qashyqtyqtaǵy aralda ornalasqan. Ol on jylǵa jýyq merzim ishinde eki taýdyń qıyrshyq tastary men qumnan salyndy. 1994 jyly ashylǵan áýejaı bir jaǵynan shý máselelerin azaıtý, sondaı-aq Tokıoǵa qyzmet etetin Narıta sekildi Japonııadaǵy eski áýejaılarǵa qatysty týyndaǵan jer quqyǵyna qarsy narazylyqtardan qashý maqsatynda Osaka múıisinde salynǵan bolatyn.
Qaýiptiń belgileri erte baıqalǵan. Injenerler qurylys bastalǵannan keıin 50 jyl boıy áýejaıdyń salmaǵynan teńiz tabanyna kúsh túsip, aral ár jyl saıyn sýǵa ortasha eseppen 30 santımetrdeı batady dep boljaǵan edi. Biraq aral alǵashqy 7 jylda 9 metrge deıin túsip ketip, batý úderisi áli de jalǵasyp, jalpy 13 metri sý astyna ketti.
Mundaı qarqynmen áýejaıdaǵy eki ushý jolaǵynyń keminde bireýi 2058 jyly tolyq sýǵa batyp ketedi. Mundaı jan-jaqty boljamdy 2015 jyly Ýrban-Shampeındegi Illınoıs ýnıversıtetiniń azamattyq ınjenerııa professory Golamreza Mesrı men geotehnıkalyq ınjener Dj.R.Fank jasaǵan bolatyn. Professor Mesrı teńiz deńgeıiniń kóterilýi áserinen áýejaıdyń odan da jaqyn ýaqytta sý astyna ketý yqtımaldyǵy bar ekenin aıtty. «Áýejaıdyń ornyna kól paıda bolady», deıdi ol.
Tolqyndardan, sýdyń kóterilý qaýpinen qorǵaný úshin Kansaı áýejaıy aral astyndaǵy teńiz tabanynan sýdy aıdap otyrady. Negizgi termınal alyp «aıaqtarǵa» ornalasqan. Ol irgetastyń deńgeıin kóterip ustap turady. Sonymen qatar nóser jańbyrdan keıin áýe jolaqtaryn sýdan tazalaý úshin alyp sorǵylar qoldanylady jáne araldyń uzyna boıyna birneshe teńiz qabyrǵalary ornatylǵan.
Injenerler qabyrǵalardyń 1961 jyly teńiz sýyn 3 metrge deıin kótergen taıfýn sekildi daýyldarǵa tótep beretinin aıtyp maqtanǵan bolatyn. Biraq «Jebı» taıfýny osy aıda 11 adamnyń ómirin qıyp, Japonııanyń batysyn qıratyp, Osaka múıisindegi sý deńgeıin rekordtyq 3 metrden asyryp jiberdi. Tolqyndar áýejaıdyń teńiz qabyrǵasyn qıratyp, sorǵylardy bitep tastady.
6 qyrkúıekte bolǵan baspasóz jıynynda áýejaı operatorynyń prezıdenti Ioshııýkı Iаamaıa: «Biz taıfýnǵa ázir edik, biraq bul jolǵy taıfýnnyń kúshi kútkenimizden asyp tústi. Jaǵdaıdy durys baǵamdaı almadyq», dedi.
Taıfýn oıpańda ornalasqan ushý alańdarynyń kemshiligin kórsetip berdi.
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
