Osyǵan oraı, birinshiden, ulttyq rýhty jańǵyrtyp, ulttyq mádenıetti taný men tanytýda sonyń bir joly til arqyly rýhanı-mádenı muramyzdy ejelden kele jatqan tájirıbe negizinde qorytyp, tarıhı qyzmetin saralap, qaıta baǵalaýǵa baǵyttalǵan keń arnaly tereń zertteýlerdiń qajettiligi týyndap otyr. Mysaly, kez kelgen etnomádenı ataý belgili bir zatty atap qana qoımaı, ulttyń ózine tán dúnıetanymdyq ereksheligine saı týyndaǵan buıymdy dáıekteıdi.
Sebebi sol sózderdiń mazmunynda aıshyqtalǵan halyqtyń basynan keshken tarıhy, búkil rýhanı jáne dúnııaýı mádenı baılyǵy, bolmysy, dúnıetanymy men ádet-ǵurpy, salt-sanasy, t.b. ulttyq ujymda, sol tilde sóıleýshi ortada qalyptasyp, tilinde saqtalady. Biraq sóz – zattyń týra tańbasy emes, dúnıeniń tikeleı beınesi emes, adamnyń ıa belgili bir ulttyq ujymnyń dúnıeni tanýy men kúndelikti turmys pen eńbek tájirıbesi barysyndaǵy arhetıptik tildik sanasynda, tildik shyǵarmashylyq prosess nátıjesinde týǵan beınesi.
Sóz qazynasynyń urpaqtan-urpaqqa jetkizip otyratyn qyzmeti qazaq ultynyń etnostyq tabıǵatyna saı mádenı-tanymdyq erekshelikterin boıyna sińirip, qazaqy shyndyq bolmysty jınaqtaıdy. Demek, til aqıqatty seziný, qabyldaý tásilderiniń biri retinde bir ujym múshelerin tek tildik jaǵynan ǵana emes, mádenı-tanymdyq jaǵynan da ózara jaqyndastyrady.
Sonyń aıasynda ulttyq sanada qurylymdalǵan dástúrli dúnıetanym men rýhanııat júıesi olardy tańbalaǵan tildik birlikterdiń (frazeologııalyq, paremıologııalyq, presedenttik tirkesterde, etnoleksıkada, t.b.) mazmuny keshendi zertteý negizinde jańǵyryp, «kilti» ashylady.
Bul arada tildiń tek kommýnıkatıvtik emes, kýmýlıatıvtik (muragerlik) qyzmetine saı tutastyrýshy, ulastyrýshy, jańǵyrtýshy qyzmetiniń mańyzy erekshe. Sonyń negizinde ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ulttyq tárbıeniń muraty retinde dáriptep, belgilegen, urpaqtan-urpaqqa berilip kele jatqan, ulttyq mádenıettiń ózegin quraıtyn qasterli uǵymdardy belgileıtin zattyq mádenıet pen rýhanı-mádenıettiń túrleri tildik qazynamyzda san túrli tildik quraldarmen aıshyqtalǵan. Olardyń mánine tereńdep, tabıǵatyn taný qazirgi qoǵamdyq sana men mádenıettiń búgingi deńgeıine sabaqtastyrýdy maqsat etetin memlekettik rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynyń ǵylymı-tanymdyq, ǵylymı-ádistemelik negizin quraıdy.
Osyǵan oraı, el bolamyz degen jurttar óziniń ulttyq bolmysyn, eldigin saqtaý úshin osy tektes ulttyq qundylyqtar dúnıesin túgendep, onyń mán-mazmunyn, qadir-qasıetin baǵalaıtyn rýhanı-tanymdyq zertteýler men alýan túrli is-sharalar júrgizýde.
Belgili tilshi-ǵalym N.Ýálıdiń pikirinshe, jahandaný kezeńine tán jaǵymsyz sıpattyń biri retindegi ulttyq sana seziminen alshaqtap, ultsyzdanǵan sana, tobyrlyq mádenı sana t.b. kórinisi til tárbıesi osal, tildi ıgerý deńgeıi tómen ortada qalyptasady. Osy máselelerdiń ózektiligin erekshe túsinip, til arqyly rýhanı dúnıeni jańǵyrtý máselesin jan-jaqty zertteýge atsalysyp júrgen qazaq til bilimindegi ǵalymdardyń ishinde N.Ýálı men Z.Ahmetjanovanyń eńbekteri júıeliligimen, ǵylymı-tanymdyq mazmunynyń tereńdigimen erekshelenedi. Olar qalyptastyrǵan mekteptiń zertteýleri lıngvomádenı bilim júıesindegi rýhanı kodtardy ashýda mádenı tanymdyq quzyrettiligimen sıpattalady.
Osy zertteýlerdiń nátıjesi tildiń tek kommýnıkatıvtik qural emes ekenin, tilde eki túrli bilimder júıesi bar ekenin kórsetedi. Onyń birinshisi, tildik bilim, ıaǵnı tildiń leksıka-frazeologııalyq júıesindegi maǵynalar. Olar – etnomádenı tildik ujymnyń sanasynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan bilimniń aıryqsha túri.
Ekinshisi, tildik emes, dástúrli bilimder júıesi (halyqtyq bilim).
Bilimniń bul túri – etnostyń (halyq, ult) ómir tájirıbesinen ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan, urpaqtan-urpaqqa mıras bolyp kele jatqan etnos sanasyndaǵy dástúrli dúnıetanymy. Bul bilim tildik emes dep atalǵanymen, ol ujymdyq sanada til arqyly saqtalǵan. Lıngvomádenıettanýshy bul jerde tildi emes, tildik derek arqyly saqtalǵan aqparatty paıdalanady. Demek, ult bolmysyn tutas tanýda leksıka-frazeologııalyq birlikterdiń lıngvıstıkalyq sıpatyn ashatyn jalań tildik bilim jetkiliksiz bolyp, olardyń maǵynasyndaǵy mádenı tanymdy ashýdyń mańyzy artady.
Mysaly, zertteýshi N.Ýálı «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» degen frazeologııalyq tirkestiń mádenı semantıkasyn bylaısha ashady: Bul birinshiden, obrazben shegendelgen dúnıetanym. Onyń týra maǵynasy ekonomıkalyq, rýhanı, ekologııalyq (tabıǵat balansy saqtalǵan) zaman.
Ekinshiden, onyń sıpattaýshy mazmuny: molshylyq (aqtyly qoı, alaly jylqy, t.b.); mamyrajaı tynyshtyq; daý-damaısyz; (Táýke han zamanyndaǵy úsh bı – Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı qyzmeti); bereke-birlik.
Jalpy, beınelep aıtyp, beınelep sóıleý qazaqtyń sóz ónerinde, salt-dástúrinde, jumbaqtarynda, sheshendik sózderinde keńinen qoldanylǵan tásil ekeni belgili. Osymen baılanysty, mysaly, jaýgershilik zamanǵa saı halyq basyndaǵy qıly-qıly hal-ahýaldar men handyq bılik aıasyndaǵy túrli áleýmettik-saıası jaǵdaıattarǵa kýá bolyp, ortasynda júrgen jyraýlar poezııasynda astarlap aıtý, tuspaldap sóıleý sóz mádenıetin jańa deńgeıge kótergen. Kóshpendi mádenıettiń órisindegi qorshaǵan tabıǵattyń florasy men faýnasy, landshafttyń ereksheligin ózderiniń tanym kókjıegine saı teńep keıipteýi tutas kórkemdik-rýhanı álem keńistigin, júıesin qalyptastyrdy. Bul, aınalyp kelgende, ózin tabıǵattyń bir bólshegi retinde sanaıtyn kóshpendi mádenıettiń negizgi qaǵıdasy.
Sondyqtan qazaq turmysyn beınelegen aqyn-jyraýlardyń shyǵarmalarynda olardyń mádenı konnotasııasy jıi kezdesedi:
Elbeń-elbeń júgirgen,
Ebelek otqa semirgen; Nemese,
Quladyn qustyń quly edi,
Tyshqan jep júnin túledi, t.b.
Demek, bul ataýlardyń etnomádenı kodyn ashý úshin olardyń tek fıtonımdik, ornıtonımdik t.b. aqparattaryn, ıaǵnı ǵylymı kodyn ashý jetkiliksiz. Ol úshin, mysaly, «Ebelek ottyń semirtetinin», «Quladynnyń tekti qus emestigin», t.b. kúndelikti turmys tájirıbesinde tanyǵan kásibı tanym da kerek.
Tabıǵatpen astas ómir keshken kóshpendi mádenıettiń ókilderi retindegi ata-babalarymyzdyń ómiri men turmysynda, qoǵamdyq-áleýmettik, tárbıelik, taǵy basqa sóz qyzmetiniń máni erekshe bolǵanyn rýhanı qundylyqtarymyz ben asyl qazynalarymyzda sózdi óner dep tanyǵan dúnıetanymdyq paıymdarynan kóremiz: óner aldy qyzyl til; sóz súıekten ótedi, taıaq etten ótedi; sózdiń maıyn tamyzdy; sózdiń tıegin aǵytty; sóz tapqanǵa qolqa joq; sózi qamshy boldy; sózi mirdiń oǵyndaı; sózi túıeden túskendeı, t.b. sóz tirkesteri sóz qýatyn, sóz ajaryn, sóz qyzmetin aıshyqtap, soǵan sáıkes sózdiń túrlerin de jiktep ataǵan: aqtyq sóz, ataly sóz, basalqa sóz, bos sóz, biraýyz sóz, jel sóz, jyly sóz, t.b.
Demek, qazaq tanymynda sózge (tilge) erekshe mán berilip, sóz mazmunynyń jan-jaqty tolyq sıpaty qazaq ómirinde alýan túrli kúrdeli isterdiń kúrmeýin sheshkenin mádenı-tarıhı muralarymyz dáleldep otyr. Sonyń nátıjesinde bılerdiń, sheshenderdiń sózderindegi qazaqtyń sóz qudiretin, sóz áleýetin qazaq bolmysynan tys qaraýǵa bolmaıtyny aıqyn kórinedi.
Sondyqtan da jyraýlar poezııasynda astarlap aıtý, tuspaldap sóıleý, kóshpendi mádenıettiń tanym kókjıegine saı teńep, keıipteýi tutas kórkemdik rýhanı keńistigin qalyptastyrǵan:
El jaǵalaı qonbasa, Betegeli bel ǵarip; Handar kıgen qamqa ton, shúberek bolar tozǵan soń; Saq eter tıdi sanyma, saqsyrym toldy qanyma; Júrgen aıaqqa jórgem iliner; Aıylyn jımady; Dónen qymyz; Besik quda; Qanjyǵaǵa baılady; Jyǵasy jyǵyldy; Jarǵaq ton; Pushpaǵy qanamaǵan, t.b.
Osy sıpattaǵy lıngvokýltýremalar men etnografızmder, odan týyndaıtyn turaqty tirkesterdiń túp-tamyry ult sanasynda turaqty túrde saqtalyp, etnomarkerlik deńgeıge jetken tańbalardan bastaý alady.
Olar (tilde qalyptasqan sımvol, beıneli sóz, epıtet, metafora, metonımııa) aqparatty jetkizý, ıaǵnı kommýnıkatıvtik, aqparatty qabyldaý (pragmatıkalyq), sıpattaýshy, belgileýshi, baǵalaýshy, jalpylaýshy qyzmetterdi atqarady.
Osyndaı tildik mura arqyly ultty, el mádenıetin barynsha tolyq tanytýdyń negizgi bir tetigi – ulttyq álemniń tildik úlgisin jasaý, ulttyq mádenıettiń kiltin ashý.
Qazirgi tańdaǵy táýelsiz Qazaqstannyń ótkenin saraptap, bolashaǵyn baǵdarlaıtyn Úshinshi jańǵyrýǵa sáıkes halyqtyń tarıhy men mádenıetin máńgilikke ulastyryp, jetildirip, kemeldendirip otyratyn tól mádenıetiniń qazynasyn zamannan-zamanǵa etnotańbalyq aqparat túrinde jetkizip otyrǵan, rýhanı-mádenı mura úlgileriniń arqaýy bolǵan sóz óneri men aıshyqty tili arqyly kórkem oılaý júıesiniń tanymdyq deńgeıin ıgerý asa mańyzdy.
Táýelsizdik pen jahandaný toǵysqan qazirgi kúrdeli zamanda egemendi eldiń ósip-óngen tamyryn taýyp, birtutas eldigin qalyptastyryp, basyn biriktirgen túpqazyǵy retindegi tildiń qyzmetin taný – ulttyq sananyń zamanaýı damý deńgeıine saı týyndap otyrǵan rýhanı-áleýmettik múdde talaby.
Jamal Mankeeva,
A.Baıtursynuly atyndaǵy til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
