AITYLMAǴAN ÁŃGIME

1932 jylǵy náýbetti anyqtaıtyn úlken shyndyqtyń kishkentaı bir deregi Almatyda Muhamedjan Ábdi­­halyqov degen qarııa bol­dy. Uly Otan soǵysy jyl­darynda Qa­zaq­­stan Kompartııa­sy orta­lyq ko­mı­­teti­niń ıdeo­logııa jónin­degi hat­shy­sy dáre­jesine deıin kó­te­rilgen aǵamyz edi bul kisi. Baýyr­jan Momysh­ulynyń qazaq tili­niń jaǵdaıy týraly maıdan­nan hat jazatyn kisisi osy Mu­hań-tyn. Sony biletin­dikten 90-shy jyl­­dardan bastap qa­rııa­­ǵa ba­ryp, jıi áń­gime­lesip júr­dim. Bul kisi Báý­keń ómirinen basqa da jaǵdaı­lardy jaqsy bile­tin. Birde Mu­hań ádettegi­deı oıly, sabyrly qalpyn saqtaı otyryp: – Rahy­maly Baıjarasov degen aǵań­dy bilesiń be? – dep maǵan qadala qarady. – Estýim bar, – dedim qarııaǵa. – Ol Almatynyń irgesin­degi Qarasaı aýdanynda dúnıe­ge kelgen, bos sóz sóılemeıtin, ózi bilmeıtin iske attap aıaq bas­paıtyn, sypaıy jigit edi. “Ha­lyq jaýy” degen jala­men kóp jyl aıdaýda bolyp qaıt­ty. Elge kelgen soń da kóp ómir súrgen joq. 60-shy jyldar­dyń aıaǵynda baqılyqqa attanyp ketti. Ekeýmiz qurdas ári kóńilimiz jaqyn jandar edik. Qatar oqy­dyq. Ol Qaraǵandy qalalyq partııa komıtetinde ekinshi hatshy bop istep júrgende men de sondaǵy oblystyq partııa komıteti úgit-nasıhat bólimi­niń meńgerýshisi edim. Anda-sanda ońasha kezdesip, syrla­syp tura­tynbyz. 1937 jyly Rahymaly Pıatı­gorskidegi kýrortqa barady. Barsa, tanysy Kahıanı Pıatı­gorsk ólkelik partııa komı­tetinde isteıdi eken. Ol 1932-1933 jyldary Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń ekinshi hat­shysy, Rahymaly ólkelik kom­somol komıtetinde bólim meń­gerýshisi bop istegen. Kahıa­­nı­men etene tanys, jınalys­tarda, túrli kezdesýlerde kezdesip, sóılesip júrgen ǵoı. Sol adam kýrort ákimshili­gine Qazaqstannan basshy qyz­metkerler kelse maǵan habar­lap aıtyp qoıyń­dar dep tap­syrma bergen eken. Sana­­torıı dırektory Qara­ǵandydan bir basshynyń demalyp jat­qanyn habarlaıdy. Kim ekenin famı­lııasynan tanyǵan Kahıanı Rahymalyny izdep kelip aman­dasyp, úıine alyp barady. Uıyqtamaı, túnimen áńgime­lesedi. Mırzoıannyń qalaı istep jat­qanyn, halyqtyń jaǵdaıyn, bári-bárin suraıdy. Atasy basqa adam ǵoı. Bizdiń asharshy­lyq jyly qyryl­ǵany­­myzǵa et júregi ezile qaı­ǵyryp, ultymyzǵa sondaı jany ashıdy eken. – О́zi de uıyqtaǵan joq, maǵan da uıqy bermedi,–dep aıtyp keldi Baıjarasov. Kahıanıdy men de jaqsy bile­tin­min, jaqsy kóretinmin. Onyń úlken bir adamgershilik qasıeti–Qaraǵan­dyda Túsip Kúzem­baev degen ozat shahter, stahanovshy boldy. Ol da, Mırzoıan da Kúzem­baevty Kúzem­baev demeıtin. Egde­ligine qarap ylǵı: “Túseke, Túseke”, – deıtin. Ekeýi de qazaq­tar­dyń jasy úlkenderdiń atyn atamaı­tyn ádetin bilip alǵan edi. Kahıanıdyń aktıvte sóıle­gen sózin talaı tyńdadym, gazet­ke jazǵandaryn da oqydym. Jumys­ty grýzınder tııanaqty isteıdi ǵoı. Ol kisi atqa da minip, máshı­nemen de baratyn jerge máshınemen baryp, Qazaqstan­nyń túkpir-túkpirin aralap, jaǵdaıdy sózge qarap emes, óz kózimen kóretin kisi edi. Qaraǵandynyń shahterleri turmy­symen tanysqany tipti qyzyq. Bir saparynda kenshiler­diń jumys istep jatqan jerleri­­ne, úılerine baryp, jaǵatyn otynyna deıin kóńil bólgen. Arty­nan úlken aktıvte: “Astyq jetpeıdi, tamaq az deıik. Al endi kómir nege tapshy? Shahter kómir qazady, úıinde jaǵatyn otyny joq. О́stip, basshylyq jasaýǵa bola ma eken? Bul jumys­shylarǵa kóńil bólmegen­dikten shyqqan jaǵdaı”, – dep sóıledi. Kahıanıdiń sóz­deri, baıanda­ma­lary Qaraǵandy oblystyq gazetinde ja­rııa­lanyp tu­ratyn. Onyń taǵy bir jaqsy jeri– kór­setilgen kem­shilikter joıyl­dy ma, joıyl­mady ma dep eki-úsh aı ót­kennen keıin qaıta kep tek­sere­tin. Minbege shyǵyp baıan­dama jasaý orny­na: “Men baıandama jasamaımyn. Túneý­­kúngi bálen saǵatqa sozyl­ǵan sózimiz aıaqsyz qalypty. Ony oryndaǵan eshkim joq. Taǵy sony qaıtalap, ezip otyramyz ba? Odan ne paıda? Senderge aıt, aıtpa, endi báribir”, – dep naqty shara qoldanýǵa kóshetin. Meniń baıqaǵanym, ol kezdegi basshylar, Kahıanı da, Mırzoıan da eldi kóp aralap, jergilikti jerlerdegi jaǵdaıdy óz kózimen kóretin. Levon Isaevıchtiń beli aýyratyn. Julyny keýip qala beretin. Chehoslovakııaǵa baryp emdeldi, em qonbady. Mırzoıan ózi uzyn boıly kisi edi. Joǵarydaǵy syrqatyna baılanysty ylǵı eńkeıip, búkireıip júretin. Sol aýrýyna qaramaı tynym tappaýshy edi. Nusqaýshy­lardyń pálen, túgen dep jazyp ákelgen­derine sene bermeıtin. Kahıanıdiń de, Mır­zoıan­nyń da stıli – qaǵazda shyn­dyq jazyl­ǵan ba, joq álde basqasha ma dep qajyp, shar­shaǵanyna, aýrý-syrqaýlyǵyna qaramaı janyn aıamaı, bárin ózderi aralap kóretin. О́lkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Goloshekın astyq daıyndaý josparyn taǵy da kóbeıteıik degende Kahıanı qarsy shyǵady. Ol tájirıbe, iskerlik jaǵynan Qujań atanǵan respýblıka basshysynyń ákesin­deı kisi edi. – Endi búkil qazaqty qyra­myz demesek, astyqtyń jos­paryn kóbeı­týge bolmaıdy. On­syz da halyq qyry­lyp jatyr, – degen. Sodan ólkelik partııa komı­teti bıýro­synda daý shyǵady. Bizdiń qazaq basshy­lary­nyń bir nashar jeri–pikirin aıtpaı buǵyp otyryp alǵan. Kahıanı: – Onda komıssııa quraıyq. Jaǵdaıdyń bárin aıtyp, Stalın­ge hat jazaıyq, – deıdi. Onyń bastamasymen Goloshe­kın, Isaev, Kahıanı úsheýinen komıs­sııa qurylady. Úsheýi jaǵ­daıdy tekserip, tanysqan soń, Sta­lınge birigip hat jazbaq bola­­dy. Isaevpen aqyldasqan, aqyldas­paǵany belgisiz, Golo­shekın qýlyq­qa salyp, Kahıa­nıge aıtpaı, bir kúni bıýro ótkizedi. – Men Io­sıf Vıs­sarıo­no­vıch­pen sóı­lestim. Qazaq­standa ashar­shy­lyq qaýpi joq, azdaǵan kem­shilikter bar, ony jóndeı­miz dedim. Ol kisi meniń pikirimdi durys dep otyr, – deıdi. Sonda Kahıanı: – Seniń munyń qalaı? Úsh adamnan ko­mıssııa qurdyq emes pe? Nege ony men bil­meımin, nege Isaev bilmeıdi? Ash halyq qy­nadaı qyrylyp jatyr. Oǵan qa­laı biz kóz ju­myp qa­raı ala­myz? Saǵan eń mańyzdy máse­leni jeke she­shýge kim quqyq berdi? Sen bári­mizdi aldadyń,–deıdi. Kahıanı Más­­­­­­keýde úlken bedel­ge ıe, aqyl­­­­­dy, tájirı­beli adam-tyn. Qazaq halqyna jany ashyp, Sta­­­­lınmen ózi sóı­lesedi. Kósem Goloshekındi, Isaev­ty, Ka­hıa­nıdi shuǵyl Kremlge shaqy­ryp, bıýro oty­ry­synda úsheýin tyń­daıdy. Sol bıýro­da Goloshe­kındi or­ny­­nan alady. Stalın Kahıa­nıge: – Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy sen óziń bol,–deıdi. – Bola almaımyn. – Nege? – Arym jibermeıdi. Qazaq halqynyń qyrylýyna men de kinálimin. Goloshekın­niń sola­qaı saıasatyn tym kesh túsin­dim. Oǵan der kezinde tosqaýyl qoıa almadym, – dep shynyn aıtady. Kahıanı bir jaǵynan jazyp júretin, qalamy júırik jýrnalıst te edi. Stalın: – Olaı bolsa, “Pravda” gazetiniń redkollegııa múshesi bop qal,–deıdi. Sóıtip, Kahıanı bizden ketti. Ol kisi Qazaqstanda kóp degende bir jyldaı ǵana istegen edi. Muhametjan aǵa az-kem entigin basyp: – Sen Eıho degen kisini estip pe ediń?–dedi maǵan taǵy da oıly janaryn qadap. – Joq. – Batys Sibir ólkelik par­tııa komı­tetiniń birinshi hat­shy­sy Eıho degen kisi boldy. Eski revolıýsıo­ner, ulty latysh. Bir kezde VKP (b) orta­lyq komı­teti­niń bıýros músheligine kan­dı­dat, keıin Aýyl sharýa­shy­lyǵy halyq komıssary bolǵan. Ol kezde Batys Sibir ólkesiniń ortaly­ǵy Novosibirde edi. Onda ken oryndary kóp. 1932-1933 jyldary Semeı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan oblys­tarynyń qazaqtary Sibir­diń qalalaryna qaıyr surap qańǵyp barǵan ǵoı. Kóshe toly ash, jalańash qazaqtardy kórip, Eıho Stalınge: “Tamaq izdep, qaıyr suraǵan Qazaq­stannyń adam­­dary Sibirge qaptap ketti. Onda jaǵdaı máz emes-aý”,–dep habarlaǵan. Sóıtip, Stalın­niń Golo­shekın­di Máskeýge shaqyr­typ, onyń máse­lesin bıýroda qaraýyna Eıhonyń da sebi tıgen. Sodan ózim Eıhony jaqsy kórip kettim. 1938 jylǵa deıin ol kisiniń aty shyǵyp júrdi. “Ha­lyq jaýy” delinip ustalyp ketti me, keıin aty shyqpaı qaldy. Qazaqstandaǵy ashtyqqa qarsy kúreske kóldeneń adam­dardyń qos­qan úlesi de bar. So­lar­dyń kórnek­tisi – jo­ǵary­daǵy jandar. Bular­dy da bilip júrgenimiz durys-aý. О́ıtkeni, úlken shyn­dyqtyń ashylýyna kishkentaı derek­ter de sep­tigin tıgizeri anyq. Mamytbek QALDYBAI, Almaty.