JAŃA REFORMA: ÚMIT PEN KÚDIK

Barshaǵa aıan, elimizde halyq densaýlyǵy men emdeý sapasyn jaqsartyp, jetildirý maqsatynda 2010 jyldyń 1 qańtarynan Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi (BUDJ) engizilip, jumys bastalyp ketti. Árıne, jańa bastalǵan reforma jaıynda medısına qaýymdastyǵy arasynda da, turǵyndar arasynda da árqıly áńgimeler aıtylýda. О́ıtkeni, jańa júıe eń áýeli aldyn ala bir-eki oblysta tájirıbeden ótkizilip, atqarý tetigi halyqqa túsindirilip, eń bolmasa alǵashqy ýaqytta kezeń-kezeńmen kiristirý oılastyrylmaǵan soń, birden engizilgen kezde qarbalasy men óz qıyndyǵyn ala keleri haq. Keıbir ǵalymdarymyz aýqymdy baǵdar­la­ma­nyń túpki ıdeıasymen keliskenimen, iske asyrý tetigi tolyq zerttelip, ǵylymı negizdelmegen ári búgingi qolda­nys­taǵy qural-jabdyq, materıaldyq bazanyń jańa júıe­ni engizýge qaýqary qanshalyqty jetetini eskerilip, eseptelmegendikten asyǵys jasalǵan joba degendi de alǵa tartady. Densaýlyq – adamnyń da, qoǵamnyń da baılyǵy. Reforma mınıstrler úshin emes, halyq úshin jasalady. Alaıda, ol durys júrgizilmese qıyndyǵyn tartatyn birinshiden – halyq, ekinshiden, qyrýar qarajat shyǵarǵan – memleket. Ádette, mundaı úlken baǵdarlama engizilgende qaýpi men táýekeli qatar júredi. О́ıtkeni, qabyldanǵan reforma, baǵdarlamalar qaǵaz júzinde saqadaı-saı bolǵanmen, biraq júzege asyrýǵa kelgende alshaqtyqqa, sáıkessizdikke urynýy yqtımal. Oǵan dálel, buǵanǵa deıin densaýlyq saqtaý salasynda dál osylaı eldi dúrliktirip bastalyp, arty qurdymǵa ketken birneshe reformadan beti qaıtyp qalǵan jurtshylyqtyń bıylǵy jyldyń basty saýalyna aınalyp, bas aýyrtyp otyrǵan jańa júıege úlken úmit artqanymen, ázirge kúdiginiń basymdaý bolyp jatqany da sodan shyǵar. Búginde joǵaryda aıtqandaı, jańa júıe jaıynda halyqtyń maǵlumaty kemshin bolǵandyqtan da dáriger men aýrýhanany tańdaýdyń jóni osy eken dep, aýyldan qalaǵa, oblys ortalyǵyna sabylyp kelip, birden ózderi qalaǵan emdeý oryndaryna baryp, esik aldynan qaıtyp, ábigerge túsip jatqandary qanshama. Redaksııaǵa telefon shalyp: “Bulaı sandalǵansha, burynǵy úırengen júıemiz jaqsy edi...” dep shala búlingender de bar. Endeshe, biz búgingi maqalamyzda kópshilik oqyrmanǵa engizilip otyrǵan Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi jaıynda maǵlumat bere otyryp, onyń utymdy jáne álsiz tustaryna, ıaǵnı densaýlyq saqtaý salasyn qarjylandyrýdyń jańa modeli ne beredi degen saýalǵa jaýap izdeýge tyrystyq... Engizilip otyrǵan Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesiniń negizgi maqsaty – pasıenttiń dárigerdi jáne medısınalyq mekemeni erkin tańdaýǵa, emdeý mekemeleri arasynda básekelestik orta qurý men medı­sı­nalyq qyzmet kórsetý úrdisiniń ashyq­tyǵyna negizdel­gen. Ony iske asyrý úsh baǵyt boıynsha júzege asyrylmaq: densaý­lyq saqtaý júıesinde ákimshilik reforma júrgizý; medısına qyzmet­ker­leriniń sapasyn úzdiksiz kóterý; densaý­lyq saqtaý júıesin qarjylandyrýdy jetildirý, halyqqa medısınalyq kómekti jaqyndatý. Ulttyq júıe eki kezeńge arnalǵan. 1-shi kezeń – 2010-2015 jylǵa deıin – psı­hıatrııalyq, juqpaly, týberkýlez aýrý­laryn qospaǵan­da, aýrýlardy emdeý kezinde stasıonarlyq jáne stasıonardy almas­ty­ratyn kómektiń sheńberinde tegin medı­sı­nalyq kómektiń kepildi kólemine biryńǵaı aqy tóleýshini qurý. 2-shi kezeń – 2016-2020 jylǵa deıin – memlekettiń, jumys berýshi jáne azamattardyń jeke jáne qoǵamnyń saýlyǵy úshin ortaq jaýapker­shiligi teńgerilimin belgileý. Dáriger qalaı tańdalady? Joǵaryda aıtqandaı, Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi boıynsha kez kelgen Qazaqstan azamaty dárigerdi óz qalaýymen erkin tańdaýǵa quqyly. Iаǵnı, tegin medısınalyq kómektiń kepildi kólemi sheńberinde alǵashqy medısına­lyq-sanı­tarlyq kómek mekemelerine (emhanalar­ǵa) azamattardy tirkeý bir ǵana aýmaqtyq-ákim­shi­lik birlik turǵysynda turaqty jáne ýaqytsha turatyn meken-jaı boıynsha júzege asady. Pasıent tek bir ǵana mekemege tirkele alady. Onyń qujaty emhananyń tirkeý talony bolyp tabylady. Al tirkeý jylyna bir ret, 1 qańtardan 1 aqpanǵa deıin júrgiziledi. Alaıda, bizdiń aýyldaǵy aǵaıyndardyń kópshiligi dárigerdi óz erkimen tańdaý quqyn elimizdiń kez kelgen túkpirinen kelip, óz­deri­ne unaǵan dárigerge qarala beremiz dep túsinetin syńaıly. Joq, olaı emes. Birin­shiden, aýyl adamdary qalanyń emhanasyna tirkele almaıdy. Olar jergilikti jerdegi aýmaqtyq qaǵıdattar boıynsha tirkeledi. Jalpy, dárigerdi tańdaýǵa aýyldyqtardan góri, qalalyqtar­dyń múmkindigi mol. О́ıtkeni, aýyldaǵy aǵaıyndar betine qarap otyrǵan jalǵyz dárigerden basqa kimdi tańdamaq? Jaqynda Almaty qalalyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń bastyǵy Erkin Dúrimbetov barlyq salalyq mamandary­nyń basyn qosyp, jýrnalıstermen ót­kizgen baspasóz máslıhatynda jańa júıe­ge qatysty biraz jaıttarǵa túsinikteme bergen-di. Basqarma bastyǵynyń aıtýyn­sha, eger ózińiz turatyn turaqty meken-jaıǵa qarasty emhananyń dárigerlik qyzmetine kóńilińiz tolmasa, qaladaǵy basqa qalaǵan medısına­lyq mekemege tirkele alasyz. Ol úshin jeke kýálik, STN (RNN), ótinish, burynǵy em­hana­dan tir­keý­­den shyqqanyńyz týraly talon qajet. Eger qala turǵyny buǵanǵa deıin tirkelgen emhanasyn ózgertkisi kelme­se, qaıta tirkelýdiń qajeti joq. Al qalaǵa basqa oblystan, jaqyn aýyldan, ıakı shetel­den jumysqa kelgen azamattar bolsa, aldy­men tıisti zań ornyna (Ádilet mınıstr­li­gine) baryp, tirkelgeni jóninde qujat alady. Mine, sol qujatpen kez kelgen qalaǵan emhanaǵa, qalaǵan dárigerine tirkele alady. Ekiqabat áıelder men balalarǵa tirkelgen meken-jaıyna qaramastan medısınalyq kómek kórsetiledi. Basqarma bastyǵy ońtústik shahardyń emdeý mekemeleri BUDJ boıynsha medısınalyq qyzmet kórsetýge negizinen daıyn ekendigin jetkize kelip, keıbir pasıentter túsinbeýshilik saldarynan birden aýrýhanaǵa jatýǵa bolmasa anyq­tama bıýro­syna barǵany jaıly faktiler­diń kezdesip, ondaı adamdarmen túsindirý jumystary júrgizilgenin málim etti. Bir eskerte keterligi, BUDJ boıyn­sha emhanaǵa tirkelý merzimi bıylǵy jylǵa 20 aqpanǵa deıin uzartyldy. Medısınalyq emdeý mekemesi qalaı tańdalady? Jalpy stasıonarǵa jatý úsh medı­sına­lyq kórsetkish arqyly júzege asady. Birin­shisi, alǵashqy medısınalyq-sa­nıtar­lyq kómek pen medısınalyq meke­me mamandary­nyń joldamasy; ekinshisi, jedel medısına­lyq kómek qyzmeti men sanıtarlyq avıa­sııa; úshinshisi, shuǵyl aýyrǵan jaǵdaıda naý­qastyń óz aıaǵymen kelýi. Pasıent tegin medı­sınalyq kómek­tiń kepildi kóleminiń sheńberinde stasıo­narlyq emdeýdi tańdaý úshin kez kelgen akkredıttelgen memleket­tik jáne jeke menshik aýrýhanany tek turǵy­lyqty me­ken-jaıy boıynsha emes, Qazaq­stannyń kez kelgen aýmaǵynan tańdaı alady. Máselen, Almaty oblysy Jambyl aýdanynyń túkpirdegi Jamanty aýyly­nyń turǵyny ózi qalaǵan klınıkadan medı­sı­na­lyq kómek alǵysy keledi delik. Ol úshin ne isteýi kerek? Birin­shiden, joldamaǵa qol jet­kizedi. Al joldama qalaı beriledi? Aldy­men alǵashqy medı­sınalyq-sanıtarlyq kómek berý mekeme­siniń dárigeri (aýyl­dyq dáriger­lik am­býlatorııa nemese FAP) naýqasqa jol­dama jazyp, aýdan­dyq emhanaǵa jibere­di. Ondaǵy maman-dáriger naýqas­tyń aýrý belgilerin baı­qap, qajetti analız­der ótkizip, tekseri­lýge nusqaý beredi. Bul tekserilýler mindetti túrde ózi barǵan emhanada ótki­zilýi tıis. О́ıtkeni, joldamamen birge naýqastyń daıyn analızderi de qosa tigiledi. Sosyn dári­ger daıyn analız­derge, naýqastyń jaǵ­daıyna qarap, qandaı jolmen emdeý kerek­tigin sheshedi. Eger naýqastyń aýrýy kúrdeli bolmasa, onda jergilikti jerdegi aýdandyq aýrýhanada, bolmasa kúndizgi stasıonarda emdelý usynylady. Burynǵy­daı “tekseri­lip alaıyn, jatyp “sıstema” saldyryp alaıyn” dep sebepsizden sebepsiz em-domǵa, maıda-shúıde syrqatqa baǵdarla­mada jol joq. Jańa júıede naýqas aýrý­ha­nany tańdasa, óz kezeginde aýrýhana aýrýdy (bolezn) talǵap qabyldaıdy. Tek patologııasy aýyr jaǵdaıda ǵana joldama toltyrylady. Máselen, jamantylyq naýqastyń aýrýy – óttegi tasty aldyrý bol­syn delik. Aýdandyq emhana dárigeri joldamany toltyrarda Almaty, Astanada ondaı operasııa jasaıtyn 5 klınıka bar, sonyń bireýin tańdańyz deýi kerek. Pasıent aýrýhanany tańdaǵan soń, joldamada óziniń qalaǵan klınıkasynda emdelýge kelisim beretinin kórsetedi. Sodan keıin dáriger aýrýdyń kodyn kórsetip, ony jańadan qurylǵan medısı­nalyq aqparattyq-taldaý ortalyǵy janyndaǵy (MATO) jatqyzý bıýrosyna (bıýro gospıtalızasıı) ótkizip, kútý pa­raq­shasyn alady. MATO bolsa elektron­dyq júıemen oblystyq, sosyn respýb­lıkalyq MATO-ǵa Astanaǵa jiberedi. Sóıtip, kodyńyzdy eki-úsh (múmkin 4-5-7) kún kútesiz. Sodan keıin ǵana aýrýdyń kody men naýqastyń kody kórsetilgen joldamany, analızderdi alyp, ózińiz qalaǵan klınıkaǵa barasyz. Eger klını­kada oryn bolmasa, onda sizdi kezekke qoıady. Bir eskeretin jaıt, eger jolda­mańyz on kúnge deıin anyqtalmasa, analızderdi qaıta tapsyrýǵa týra keledi. Bul tártip ne úshin qajet? Buryn qalaı edi, naýqas aýrýhanaǵa jatady, ertesine analız ótkizse, kelesi kúni saraptamasyn alyp, sodan keıin em qoldanatyn. Al munda qolynda daıyn analızi bar naýqasqa stasıo­narǵa jatqan kúnnen em-dom júrgizilip, ýaqyt únem­delmek. Jalpy alǵanda jańa júıeniń taǵy bir maqsaty – emhanadaǵy em-dom­dy, kúndizgi stasıonardy jolǵa qoıyp, kúsheıtip, aýrýhanadaǵy tósek sanyn qysqartyp, az ýaqytta sapaly em júrgizý. Máselen, Qazaqstan álemde stasıo­narlyq tósek sany jóninen aldyń­ǵy oryn alady. Búginde elimizde 127 myń­nan asa tósek bar eken. Biraq, ókinishke oraı, bizde sany kóp bolǵany­men, sapa tómen. Sonymen jamantylyq naýqas №7 aýrýhanany qalap, operasııa jasaldy de­lik. Onda operasııanyń qalaı ótkendigi jóninde saraptama jasalady. Aıdyń aıaǵynda osy operasııaǵa tólenetin tólem­aqy Almaty qala­syna túsedi. Sóıtip, buryndary qaladaǵy aýrýhanalarǵa tegin jatýǵa qoly jetimsiz aýyl adamdary, endi jańa reforma boıynsha osyndaı jolmen emdelmek. Máselen, Respýblıkalyq me­dısınalyq aq­parattyq-taldaý ortalyǵy Almaty oblystyq fılıaly deregine súıensek, 2010 jyldyń 4 aqpanyna 802 joldamanyń 624-i aýyl turǵyndaryna berilgen. Olardyń 53-i respýblıkalyq deńgeıdegi ortalyqtarǵa joldansa, onyń 47-si aýyl adamdary. Sondaı-aq oblystyq aýrýhanaǵa jiberilgen 495 naýqastyń 268-i aýyldyqtar. Al Almaty qalasynda №12 emhananyń 10 aqpandaǵy málimeti boıyn­sha, stasıonarǵa 254 adam joldamaǵa qol jetkizse, onyń 157-si kodpen, 97-si jedel járdem arqyly jatqan. Kvotamen emdelýge kelsek, onyń joldamaǵa esh qatynasy joq. Iаǵnı, kvota aýdan, oblys deńgeıinde jasalynbaıtyn kúrdeli ope­rasııa, emderge beriledi. Keleshekte jańa júıe retke kelgen jaǵdaıda kvotanyń da “kúni” bitýi múmkin degendi aıtady... Jańa júıeniń utymdy jaqtary nemese kútiletin nátıjeler Birinshiden, elektrondy aqparattyq júıeni jáne salalyq statıstıkany damytý negizinde qazirgi densaýlyq saqtaý sýbektilerin basqarý qaǵıdattary en­giziledi. Iаǵnı, Qazaqstanda turatyn halyq­tyń esebi alynyp, tirkelip, óziniń aty aıǵaqtap turǵandaı biryńǵaı orta­lyqtandyrylǵan júıe qalyptaspaq. Onda árbir azamattyń búkil saraptama nátı­jeleri – salynǵan vaksınadan bastap, qanynyń toby, qandaı aýrýmen aýyrǵa­ny, dárige allergııasy bar ma, t.b. aýrý tarıhy jazylǵan naýqastyń jeke kody jasaqtalady. Eger siz Qazaqstannyń kez kelgen túkpirinde júrip aıaq astynan aýyra qalsańyz, bolmasa aıtyp kelmeıtin túrli apat, oqys oqıǵalardan mertikseńiz, dereý kompıýterden naýqastyń qaıda tu­ra­tyny, burynǵy aýrý-syrqaýy jaıynda barlyq anyqtamany alyp, birden em qoldana beredi. Demek, Qazaqstan aýma­ǵynda kez kelgen pasıent qaı óńirden ekendigine qaramastan, tegin medısınalyq kómektiń kepildi kólemin alýyna quqyly. Sondaı-aq, densaýlyq saqtaý salasy shalǵaıdaǵy eldi-mekenge deıin jappaı kompıýterlengen jaǵdaıda sheteldegideı dáriger syrqatnamasyn toltyrýdan, qanshama qaǵazbastylyqtan qutylyp, naý­qasty emdeýge, kásibı biliktiligin kóterýge ýaqyty múmkindik bermek. Emdelýshiler de burynǵydaı dárigerdiń túsiniksiz jazýyna bas qatyrmaıdy, qajetti anyqtama, saraptamany taıǵa tańba basqandaı kompıýterden shyǵaryp beredi. Árıne, ázirge “aýyly alystaý” bul tetik tolyq iske asýy úshin ýaqyt ta, orasan aýqymdy jumys ta atqarylýy tıis. Ekinshiden, pasıenttiń ýchaskelik dári­ger men medısınalyq emdeý mekeme­sin erkin tańdaýyn qamtamasyz etýi. Iаǵnı, qajet bolǵan jaǵdaıda dárigerdiń jolda­masymen pasıent respýblıka aýmaǵynda emdelýge kez kelgen beıindi aýrýhanany óz qalaýymen tańdaıdy. Eger buryndary aýyl adamdary respýblıkalyq deńgeıdegi ulttyq orta­lyqtar men ǵyly­mı-zertteý ınstıtýt­taryn­da sonshama qıyndyqpen keletin kvotamen emdelse, jańa júıede alǵashqy medısı­nalyq-sanıtarlyq kómek jáne medısı­nalyq uıym mamandarynyń jolda­masymen de stasıonarlyq kómek alatyn bolady. Úshinshiden, medısınalyq qyzmetterdi kórsetýdiń básekelestik or­tasyn qalyp­tasty­rady. Demek, medısına­lyq mekemeler ara­synda ózara báseke tý­maq. Ol úshin úkimet olar­dy jeke men­shik, memlekettik mekeme demeı, bárine birdeı qarajat bólip, halyqqa aqy­syz me­dısınalyq kómek kórsetý júıesin da­mytady. Mun­daı jaǵdaıda emdeý me­kemeleri de, dárigerler de sapaly qyzmet kórsetýge, biliktilikterin art­tyrýǵa tyrysady. Tórtinshiden, tegin medısınalyq kómek­­tiń kepildi kólemine kiretin jedel jáne shuǵyl medısınalyq járdemmen aýrýhanaǵa túsken naýqasty aıaǵyna deıin emdep shyǵarmaq. Besinshiden, medısına­lyq qyzmet kórsetý salasynda ashyq, sy­baılas jemqorlyqqa qarsy orta qury­lyp, bul rette formaldy emes tó­lem­der deń­geıi aıtarlyqtaı tómendemek. Máse­len, naqtylanbaǵan (neobosnovan­nyı) dıag­nozben joldama berilse, naý­qasty aý­rýhanaǵa jatqyzbaıdy. Esesine sol jol­damany bergen emhananyń bas dárigerine aıyppul salynady. Sondyqtan bas dári­ger­diń ózi ondaı zańsyzdyqqa bar­maýǵa tyrysady. Altynshydan, densaýlyq saqtaý­ǵa bólingen memlekettik bıýdjet pen halyqtyń qarajatyn, onyń ishinde sta­sıo­narlyq topty ońtaılandyrýǵa negiz­del­gen qarajatty paıdalanýdyń tıimdili­gin arttyrý. Osy oraıda Úkimettiń qaýly­symen arnaıy qarajattyń bólinýin qadaǵalaıtyn aýmaqtyq bólimsheleri bar Medısınalyq qyzmetke aqy tóleý komı­teti quryldy. Ol komıtet aýrýhanalardyń sońǵy nátıjege – naýqastyń jazylyp shyǵýyna qol jetkizýin eskere otyryp qarjylandyrady. Eger aýrýy qaıta qabynsa nemese naýqas qaıtys bolsa, ıakı talas týdyrǵan jaǵdaıda ekspert analız jasap baryp tólemdi sheshedi. Budan “aq­sha pasıent sońynda júredi” degen qaǵıda júzege asyrylmaq. Iаǵnı, aqsha sońǵy nátıjege, naqty shyǵynǵa tólenbek. Jetinshiden, BUDJ sheńberinde respýblıkalyq bıýdjetten bólinetin qar­jy medısınalyq uıymdardyń ornala­sýyna qaramastan salystyrmaly koef­fısıent qoldanylǵan birdeı bazalyq ta­rıfpen tólenbek. Máselen, buǵanǵa deıin jan basyna shaqqandaǵy tegin medısına­lyq kómektiń kepildi kólemin qarjylan­dyrýda aıtarlyqtaı aıyrma­shy­lyqtar oryn alǵan. Aıtalyq, Qa­raǵandy obly­synda naýqastyń bir emdelýiniń baǵasy 88,6 myń, al Ońtústik Qazaqstan obly­synda 41 myń teńgeni quraǵan. Bul rette medısınalyq qyz­metter­diń qoldanys­taǵy tarıfteriniń aıqyndyǵy, ashyq­tyǵy bolmaı otyr: aýrýdyń túrine jáne medısınalyq qyzmet kórsetýge baı­lanysty naqty shyǵyndarǵa qaramastan, syrqat emde­lýiniń ortasha baǵasy 55,1 myń teńgeni quraǵan. Al ulttyq júıede memleket densaýlyq saqtaý mekemelerine bólinetin qarajattyń bárin bir jerge jınamaq. Sóıtip, qaı jerde kóbirek emdelse, sol jerge aqsha kóbirek bólinbek. Segizinshiden, memlekettiń resýrstaryn tıimdi paıdalanýdy qamtamasyz etpek. Olaı deıtinimiz, sońǵy alty jylda mem­le­ket densaýlyq saqtaý salasyna qarajat aıamaı, 2004 jyly 130 mlrd., 2009 jyly 472,8 mıllıard teńge bólip, kepildi tegin medısı­na­lyq kómek kórsetýdiń qarjylyq qoryn 273,1 mlrd. teńgege jetkizgenmen, biraq sol qarajattardyń durys ıgeril­meýinen, 2008 jyly bólingen qarajattyń 35 mıllıardy jumsalmaı, memleketke qaıtaryldy. Condaı-aq, orasan kóp qarajatqa kerekti-kereksiz jabdyqtar, jańa tehnologııalar satyp alynyp, olarmen jumys jasaıtyn mamandardyń joqtyǵynan, bolmasa qajetti bólshekteri joqtyqtan bosqa turǵandary qanshama. Taǵy bir másele, keıde qarajat shyǵaryp oqytqan maman­dardyń ózimizde jumys istep ketýine sheteldegideı qural-jabdyq­tar bolmaı shyǵady. Odan da bizdegi bar tehnolo­gııany úıretý úshin shetelden maman shaqyrtyp oqytý tıimdi bolar edi. Toǵyzynshy, medısınalyq mekemeler­diń qyzmetin basqarýda naryqtyq tetikter keńinen qoldanylmaq. Onynshydan, keıbir farmasevtıkalyq fırmalar dári-dármek­pen alypsatarlyqqa barsa, jańa júıede ondaıǵa jol berilmeıdi. Bul jerde bári zańdy, baǵasy qatal qadaǵa­lanady. Sonda “ana dári, myna dári joq” degen bol­maýy múmkin. О́ıtkeni, bas dári­ger­ler on­daı ysyrapshyl­dyqqa barmaýǵa tyrysady On birinshiden, akkredıtteý, táýelsiz sarapshylardy tartý. Mınıstrlik jańa júıeni engizýdiń aldynda jantalasa akkredıtasııa ótkizdi. Iаǵnı, emdeý me­keme­lerindegi qoldanystaǵy qural-jabdyqtardan ne bar, ne joǵyn, sondaı-aq, memleket medı­sına mekemelerin ustap turýda kommý­naldyq qyzmetke jumsala­tyn qarajattyń esebin aldy. Bul da bir bitken is boldy. On ekinshiden, túpki nátıjege baǵ­darlanǵan, medısına qyzmetkerleriniń saralanǵan eńbekaqy júıesi engiziledi. Mınıstrdiń aıtýynsha, sapasy joq emdeý oryndary, biliksiz dári­gerler qysqarmaq. Demek, baǵdarlamada dárigerler ózderiniń deńgeıin baıqaıdy ári baıqatady. Sonda olar­ǵa qansha jalaqy tóleý kerektigi ózinen ózi shyqpaq. Eger dári­ger ózindik jumys ja­sap, jańadan shyq­qan áseri tıimdi dári­lerdi, ozyq ádis-tásil­derdi oqyp, bilip, izdenip qoldan­basa, kásibı biliktiligin arttyrmaı, úırengen bir dárini jaza berse, árıne, qys­qarady. Endigi jer­de Almatyǵa bilik­tiligin arttyrýǵa oqýǵa joldanǵan ma­mandar kóbine qydy­rýǵa, demalyp qaıtýǵa, sertıfı­katty aq­sha berip satyp alýǵa kel­meıtin bolady... Jańa júıeniń   álsiz jaqtary Birinshiden, onsyz da syn kótermeıtin shalǵaı aýyldaǵy dári­gerlik am­býla­torııa, feld­sherlik-akýsher­lik pýnktterdiń (FAP) jumystary nashar­lap, taǵy da kúızeliske ushyraýy yqtımal. Al ońtaı­las­tyrý kezinde ótken reformada FAP-tar­dy, aýyl­dyq aýrýhana­lardy jaýyp tastaǵa­ny­myz ózimizge belgili. Olardyń ornyn áli toltyra almaı jat­qanda, jańa júıe jaǵdaıynda burynǵy kúnderine jete almaı qalýy múm­kin. Bálkim, elimizdegi densaýlyq saqtaý sala­­synyń jumysyn jolǵa qoıyp, halyq­tyń densaýlyǵyn jaq­sartamyz desek, eń aldymen álem me­dıkteri osydan otyz jyl buryn moıynda­ǵan (Almaty dekla­ra­sııasy), áli de moıyndap otyrǵan alǵash­qy medısınalyq kómek kórsetý me­kemeleriniń bazasyn kúsheıtip, jumysyn ońtaıly uıym­d­asty­rý qajet shyǵar. Iá, “ana sharýam, myna sharýam bitsin” dep júrip, qulaǵanda bir-aq dárigerge baratyn bizdiń halyqqa óz densaýlyǵyna jaýapty bolýyn mindetteý­di 2015 jyldan emes, búginnen bastaý kerek. Máselen, shetelde emdelý óte qym­bat turǵandyqtan olar óz densaýlyǵyn saqtap, qorǵaıdy, aýyrmaý­dyń jolyn izdeıdi. Salamatty ómir saltymen aına­lysyp, ishimdik ishpeıdi, temeki tartpaı, jol erejelerin muqııat saqtaıdy. Áıelder shaqyrtpaı-aq jyl saıyn tekserýden ótedi. Bizde ol qyzmet tegin bolsa da kelip qaral­maıdy. Áıelder konsýltasııasyna júktilik­tiń sońǵy aılarynda ǵana qara­lyp, bosanýǵa per­zent­hanaǵa aıaqtary isinip, qan qysymdary kóterilip kelip jatqany. Endeshe, Kodekste jazylǵandaı, óz den­saý­­lyǵy­myzǵa degen jaýapkershi­lik­ti, má­denıeti­mizdi kóterýge kúsh salýymyz kerek. Ekinshiden, jańa júıeniń negizgi maqsaty – medısınalyq kómek kórsetý júıesiniń básekelestigin arttyra otyryp, sybaılas jemqorlyqtyń tamyryna balta shabý delingen. Joǵaryda biz júıeniń utymdy jaǵy “aqsha pasıenttiń artynda júredi” dedik. Endi jergilikti jerdegi bas dárigerler aýyldaǵy stasıonardy saqtap qalý, aqshany syrtqa jibermeý úshin ártúrli jaǵdaılarǵa barýy múmkin. Sondaı-aq, qaı naýqastyń bilikti maman­ǵa, jaqsy aýrýhanaǵa qaralyp em alǵysy kelmeıdi deısiń. Al jaqsy aýrýhana sozylmaly emes. Ne isteıdi, baıaǵy tamyr-tanystyqpen aqsha berýdiń jolyn izdeıdi. Oǵan qarǵa tamyrly qazaqtyń aǵaıyn-týǵany, joǵarydan soǵylatyn telefon shalýshylardy qosyńyz. Aýyry janyna batqan adam joldamany da, kezekti de kútpeıdi. Sóıtip, joldama alýdy jedel­detýde paraqorlyq burynǵydan da órshýi yqtımal. Eger buryndary naýqas bir adamnyń qolyn maılasa, endi joldamany toltyratyn dárigerge, sosyn aqparattyq-taldaý ortalyǵyndaǵy mamanǵa, sosyn aýrýhanaǵa jatýǵa kezek kútpes úshin, so­syn emdeıtin dárigerge berýge týra keledi. О́tken jyly bes oblystyń turǵyndary­men jasalǵan saýaldamada olardyń 44 paıyzy “dárigerlerge aqsha berseń jaqsy qaraıdy” dep jaýap bergen. О́ıtkeni, bizdiń mentalıtet, psıholo­gııamyz solaı. Úshinshiden, naýqastyń dárigerdi, aýrý­hanany tańdaýynyń erejesi jetildiril­megen. Máselen, dárigerlerdiń de, me­dısınalyq uıymdardyń da daıynda­lýyna, bizderde “mynadaı-mynadaı bar” degendeı, ózderin jarnamalaýǵa múmkin­shilik berilmedi. Aýrýhanalar da solaı. Tórtinshiden, aýrýhanalarǵa jatqyzý bıýrosynyń jumysy jetildirilmegen. Mynany qarańyz, barlyq bos tósek oryn jóninde aqparat túske deıin beriledi, al aqparat qurýǵa erteńine jetip, naýqas kelgenshe tósek orynǵa basqany jatqy­zady. Sóıtip, naýqas birneshe kún bos oryn kútýge májbúr bolýda. Besinshiden, tegin medısınalyq kómek­tiń kepildi kólemin paıdalaný úshin ár azamat turaqty nemese ýaqytsha turyp jatqan meken-jaımen emhanaǵa tirkelýge mindetti dedik. Eger BUDJ-men basqa emhanany tańdap, tirkelgen jaǵdaıda, naýqas ýchaskelik dárigerdi úıge shaqyrý quqynan aıyrylady. Máselen, siz Aqsaı­da turyp, Dostyq dańǵylyndaǵy №5 qalalyq emhanaǵa tirkelseńiz, ýchaskelik dárigerdiń qalanyń bir shetinen ekinshi­sine barýǵa esh múmkindigi de, murshasy da joq. Iаǵnı, júıede dárigerdi tańdaýda ara qashyqtyq alshaqtyǵy men maman jetispeýshiligi eskerilmegen. Aıtalyq, Almaty qalasy boıynsha akkredıtteýden súrinbeı ótken №12 emha­naǵa 10 aqpanǵa deıin ár túrli jaǵdaımen resmı túrde 791 adam kelip tirkelip, 77 adam basqa emhanalarǵa ketken. Aıtalyq, sol tirkelgender arasynda dıspanserlik eseptegi­lermen, múgedekter, týberkýlez, onkologııa­lyq naýqastarmen ýchaskelik dárigerdiń jumys isteýi tipten qıyndaı­dy. Ásirese, juqpaly aýrýmen aýyrǵan naýqastyń úıine baryp, aýrý kózin zalal­syz­dandyrý kerek bolady. Jalpy № 12 emha­na 62 myń eresek, 22 myń balaǵa medısı­na­lyq qyzmet kórsetedi. Endi oǵan qala­nyń ár aımaǵynan tirkelgen 791 adamdy qosyńyz. Keıde pasıentterdiń telefon­da­ry ózgerip jatady, sonda kólikpen qamtamasyz etilmegen, ýchaskelik dáriger qaıtpek? Al burynǵy júıe boıynsha qalaı edi. Ýchaskelik dáriger ózine be­kitil­gen 5-6 kóshe turǵyndarynyń densaýly­ǵy­na jaýap beretin. Eger dárigerge dıs­panserlik eseptegi pasıent qajet bolsa, telefonmen habarlasa almasa, esigine qaǵaz jazyp qaldyrsa da, taýyp alyp baıla­nysatyn. Reti kelgende aıta ketelik, Almaty qalasynda búgingi kúnge 210 dáriger jetis­pese, onyń 66-y balalar pedıatry, 112-i ýchaskelik dárigerler. Al joǵary oqý ornyn bitirgen 800-ge jýyq aq halatty maman­nyń bıyl 50-i Almatydaǵy medısınalyq jedel járdem stansasyna jumysqa ornalasqan bolsa, respýblıka boıynsha medısına salasy 4 myń dárigerge zárý bolsa, aýyldyq jerlerde 3 myńǵa jýyq maman jetispeıdi. Jaýapsyz suraq kóp, biraq reforma bar. Altynshydan, medısınalyq qyzmettiń tarıfterin teńestirýde de onyń tehnolo­gııa­sy jetildirilmegen, burynǵy joǵarǵy tarıfpen jumys istep kelgen aýrýhanalar bul jaǵdaıda qıynshylyqqa ushyraýy yqtımal. Jetinshiden, buǵanǵa deıin den-saý­lyq saqtaý salasy jergilikti bıýdjetten qarjylan­dyry­lyp, aýdandyq, qala­lyq, oblystyq ákimdikke de qaraı­tyn. Ulttyq júıe boıynsha mınıstrlik búkil bıýdjetti óz qoldaryna alyp otyr. Esesi­ne bul jerde densaýlyq salasyna jergi­lik­ti ákimdikter­diń jaýapkershiligi báseń­sip qalmaı ma? Ákim de óz turǵyn­dary­nyń densaýlyǵyna jaýap berýleri kerek emes pe? Segizinshiden, medısına qyzmetkerleri­niń pikirinshe, normatıvtik-quqyqtyq ba­za jetildirilmegen. Olardyń kópshiligi jyl aıaǵynda, qarasha, jeltoqsan aıla­ryn­da shyqqandyqtan, ıaǵnı tolyq tany­syp, qol­daryna tımegendikten júıeniń ýaqytynda jumys isteý ketýine óz keder­gilerin tıgizýde. Máselen, aýrýhananyń statıstıka bóliminde otyrǵan mamandar­dyń jańa júıe negizindegi jumysty atqarýǵa esh múmkindigi joq. Sondyqtan búginde dárigerler medı­sınalyq statıstı­kalyq kartany ózderi toltyrýda. Statkar­ta degenimiz ne? Ár naýqastyń aýrý­hanada jatqan ýaqytta ishken dárisi, ampýla­synyń mólsherin eseptep shyǵarady. Mine, sol jumysty qazir dárigerler atqarý­da. Onyń bári ýaqyt. Sondyqtan mundaı tehnıkalyq jumysty medbıke­lerge, bolmasa medısınalyq bilimi bar mamandarǵa júktep, onsyz da naýqastar­men jıirek kezdesýge ýaqyty jetpeıtin dárigerlerdi bosatý oryndy bolmaq. Buıryq, qaýly qashanda talqylanbaıdy, oryndalady. Onyń ústine bul Úkimettik baǵdarlama. Memleket basshysy da ekonomıkalyq retteý men yntalandyrýdy engizýdi, qarjylyq modeldi ózgertý arqyly azamattar men jumys berýshilerdiń ortaq jaýapkershiligin qamtamasyz etýdi kózdeıtin densaýlyq saqtaý modelin ázirleýge tapsyrma  bergeni ózimizge belgili. Iá, qashanda qalyptasyp, jumys istep jatqan júıege reforma engizý ońaı sharýa emes. Ásirese, áleýmettik salanyń eń kúrdeli de jaýaptysy  – medısınaǵa. Qalaı desek te, osy salaǵa jasalǵan reformalardyń bir joly bolmaı-aq qoıdy. Bir jaǵynan onyń óz deńgeıinde júrmeýin mamandar sheteldik júıege súıenip, negizin solardan alatynymyz­ben túsindiredi. Bul joly Qazaqstan Kanada, Av­stralııa memleket­terimen geografııalyq, demografııa­lyq jaǵynan uqsas bolǵandyqtan, osy elderdiń júıesine súıendik degendi alǵa tartady. Basqasyn aıt­paǵanda, ekonomıkasy, jańa tehnologııasy qaryshtap damyǵan, medısına salasy jappaı kompıýterlengen, halyqtyń óz densaýlyǵyna degen mentalıteti joǵary elmen ózimizdi salystyrý ońaıǵa soǵa qoıar ma eken? Nege bizge osy on segiz jyldyń ishinde ekonomıkalyq jaǵdaıymyz, jerimiz úlken bolǵanmen turǵyn­dardyń ornalasý tyǵyzdyǵy, jyldyń tórt mezgili bolatyn jerdiń de, eldiń de artyqshylyqtary, ulttyq erekshelikterimiz, halyqtyń óz densaýlyǵyna degen saýaty eskerilip, aptyqpaı, asyqpaı basqa balama baǵdar­lamalardy da talqylap, qoǵamdyq uıymdardy da tyńdap, depýtattar da atsalysyp, kesip-piship, bir-eki jyl tájirıbeden ótkizip, pisirip baryp ózimizdiń qazaqstandyq modelimizdi jasamasqa?! Memlekettiń negizgi baılyǵy – halyq. Halyqtyń basty dáýleti – densaýlyq. Jaqynda Almaty telekanalynda “Jańa júıe medısınalyq qyzmettiń sapasyn kótere me, joq pa?” degen saýalǵa telekórermenderdiń júz paıyzy “joq” dep daýys berýi oılantatyn jaıt. Endeshe, endi ǵana engizilip, qoldanysqa túsken bul júıe týraly naqty qorytyndy jasaý erterek. Biraq, áıteýir jaqsy-jamandy jumys istep, úırengen burynǵy júıemizge jete almaı qalmasaq bolǵany. Qorqatynymyz – ár túrli sheshilmegen máseleler kóbeıip ketse, jaǵdaı odan da ýshyǵyp ketýi múmkin. Sondyqtan, ondaı jaıttar ýaqytynda kásibı, sapaly túrde sheshilse. Iá, úlken jumys bastalyp ketti. “Kósh júre túzeledi” degen qazaqpyz ǵoı, júre túzelýine úmit artalyq. Gúlzeınep SÁDIRQYZY.