– Eýropalyq joǵary bilim júıesi qazaqstandyq bilim júıesin qurdymǵa ketire bastady dep dabyl qaqqanymen, basqa mamandyqtarmen salystyrǵanda qazaqstandyq jýrnalıstıka fakýltetinde bilim alatyn jastar ál-ázirge shetel ýnıversıtetterine aǵyla qoıǵan joq. Bul jaqsy ma, jaman ba?
– Jýrnalıstıka mamandyǵyn tańdaǵan kez kelgen ul men qyzdyń boıyna áý bastan otanshyldyq sezim, patrıottyq rýh, azamattyq jaýapkershilik deıtin sezimder erekshe darıdy. О́ıtkeni ekiniń biri el aldyna qulshynyp shyǵa bermeıdi. Júreginde oty bar, tárbıesine kóptiń qamyn oılaǵan eldik minez sińirilgen, uǵymyna erte bastan ultynyń kem-ketigi men qam-qareketi qonaqtaǵan bala ǵana osy aıryqsha mamandyqty tańdaıtyn bolar dep oılaımyn. Osy qasıet ózderine deıingi aǵa-apalarynyń boıynan jarqyraı kóringen bolsa, ol minez bir mysqal tómendemesten búgingi stýdentterdiń de bolmysynan baıqalyp otyr. Boıynda elsúıgishtik, jersúıgishtik minezi basym bala eń aldymen osy eldiń aldyndaǵy paryz-qaryzyn oılap júretindikten, syrttyń shylaýyna qolq etip túse qoımaıdy.
Keıingi jyldary «jahandaný» degen sózdi kóbirek jalaýlatyp júrmiz. Biraq osy jahandaný úderisi búgin ǵana paıda bolǵan joq, ol sonaý Adam ata – Haýa anadan bastaý alyp, búginge deıin jalǵasyp kele jatqan jańashyldyqqa umtylys. Adam men adamnyń aralasýy, ult pen ulttyń uıysýy, biriniń órkenıeti ekinshisin jetelep, damýǵa den qoıý, tabıǵı úderiske aınalyp ketken qoǵamdastyqta ómir súrý arqyly adamzat damıdy. Sıfrly tehnologııany meńgergen jastar jahandanýǵa, jańashyldyqqa onsyz da beıim. Kez kelgen tehnıka jetistigin jyldam sińiretin olar oıyn da, kásibin de jańalyqpen tez baılanystyryp ala qoıady. О́zi ómir súrip otyrǵan qoǵamnyń alǵa jyljýyna qyzmet etýge bel býǵan kez kelgen qazaq jýrnalısi óz kindiginen ajyrap alysqa kete qoımaıdy. Alysta júrse de onyń oılaıtyny – týǵan eldiń, ósken eldiń búgini men erteńi. Ol soǵan qyzmet etedi.
– Shıelenisi men shytyrmany kóp jańa kezeńde sol tehnologııany kimniń múddesi úshin paıdalanady, aqparatty qalaı taratady, búgingi jýrnalıstıkanyń názik tusy osy bolyp tur ǵoı.
– Ulttyq jýrnalıstıka arqyly ultty uıytý, memlekettiń tutastyǵyna qyzmet etkizý jaǵyna qaraı paıdalanýdy árıne birinshi kezekke qoıýymyz kerek. Jýrnalıstıkanyń eń basty qaǵıdasy – aqparat taratý, aqparattandyrý. Jalań aqparatty taratý árkimniń qolynan kelýi múmkin, alaıda sol aqparatty ne úshin, qandaı maqsatta, neni kózdep taratady – osy suraq basty orynda turýy tıis. Búgingi qazaq jýrnalıstıkasy kásibılik turǵysynan kóptegen eldiń jýrnalıstıkasynan bıik. Ony ortaq maqsatqa qyzmet etýge jumyldyryp otyrǵan – qazaq múddesi, Qazaqstan memleketiniń múddesi. Eger ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti álemdegi eń úzdik 800 ýnıversıtettiń ishinde 220-oryndy ıelenip otyrǵan bolsa, onyń osy orynǵa laıyqtylyǵyn qamtamasyz etetin kóp ólshemderiniń ishinde eń basty bireýin aıtpaı ótpeske bolmaıdy. Basty ólshem «ýnıversıtet túlekteri kimder?» degen suraqtyń jaýabynan tabylady. Qara shańyraq bilim ordasyn bitirgen túlekteriniń barlyǵy da óz salasy boıynsha bıikke kóterilgen tulǵalar. Ásirese qoǵam, memleket qaıratkerleri, ult rýhanııatyndaǵy kóshbasshylardyń deni osy jýrnalıstıka fakýltetiniń túlekteri. Jýrnalıstıka fakýltetindegi mamandar daıarlaý júıesi – ózin-ózi aqtaǵan júıe.
– Mysaly, bes myqty avıakonstrýktordy «gazet shyǵar» dep shyndap qolqalasa, shımaılap júrip táp-táýir bir basylymnyń nobaıyn qurastyryp berer edi. Biraq bes myqty jýrnalıstiń jabylyp bir ushaq qurastyryp bere almaıtyny anyq. Aıtpaǵym, arnaıy oqýyn oqymasa da, arǵy jaǵynda sáýlesi, qabileti bar bala jýrnalıst bolyp qalyptasa alady, endeshe ony tórt jyl boıy oqytýdyń qajeti qansha degen qoǵamda beleń alyp turǵan pikirdi sizge suraq etip qoısam, qalaı jaýap berer edińiz?
– Iá, shet memleketterdiń kópshiligi jýrnalısterdi tórt jyl boıy oqytyp, daıarlamaıdy. Fransııada jýrnalıst tek magıstratýrada ǵana oqıdy. Bul pikir keıingi jyldary bizdiń qoǵamda da jıi qozǵalatyn bolyp júr. Gazet, radıo, telejýrnalıstıkaǵa bólip oqytý tájirıbesi fakýltette burynnan qalyptasqan. Endigi jerde buǵan qosa salalyq jýrnalıstıkanyń aıasyn keńeıtýdi kózdep otyrmyz. Seıdahmet Berdiqulov, Rabat Jánibekov, Nesip Júnisbaevtardyń qalam-qarymymen kósh túzegen sport jýrnalıstıkasyna qosymsha, medısına jýrnalıstıkasyn, ulttyq ómir súrý daǵdymyzǵa oraılastyryp agrojýrnalıstıkany engizbek oıymyzda bar. Teorııalyq pánderdi kásibı is basynda júrgen tájirıbeli jýrnalısterdiń sheberlik sabaǵymen tolyqtyra túsý – ilgeriden qalyptasqan úrdis. Bas basylymdar men basty arnalarda júrgen bilikti jýrnalıster óz jıǵan, túıgen tájirıbesi negizinde elý mınýt dáris oqysa, stýdent úshin eń keregi de, jadynda jattalyp qalatyn paıdalysy da sol bolar. Is basyndaǵy bilikti mamandardyń kelip sheberlik saǵattaryn udaıy ótkizip turýyna rektorymyz Ǵalymqaıyr Mutanovtyń qoldaýymen múmkindik jasap jatyrmyz. Mysaly, sońǵy tehnologııalyq quraldarmen jabdyqtalǵan «Qazaqstan» ulttyq arnasynyń oqytý-úıretý zerthanasy turaqty túrde paıdalanylyp keledi. Dál osyndaı zerthanany biz baspasóz mamandaryn daıarlaıtyn «Egemen Qazaqstan» gazetiniń aýdıtorııasynda jasaqtasaq deımiz. Oǵan arnaıy aýdıtorııa bólip, kúrdeli jóndeýden ótkizip te qoıdyq. Endi sizder jabdyqtaýǵa járdem berseńizder, ol da jýrnalıstıkanyń bilikti mamandaryn daıarlaýǵa qyzmet eterine kámilmin.
«Televıdenıede kóńil kóteretin jeńil dúnıeler kóbeıip ketti» dep kúńkildep jatamyz. Televıdenıeni ártister basyp alsa, olar jýrnalıstiń qyzmetin emes, ózderiniń ártistik rólin oınap júr. Jýrnalıstiń jazyp bergen daıyn mátinin aıtashy retinde oqyp bergenimen, tek tilshi ǵana tujyryp, qorytyp aıtatyn oıdy ártis eshqashan jetkize almaıdy. Jýrnalıstıkanyń aqparat taratýdan keıingi negizgi mindeti sala-sala boıynsha salıqaly oıǵa qurylǵan taqyrypty taldap, saraptama jasaı bilý óneri. Aqparattyń arǵy jaǵyndaǵy kúrdeli, ózekti máseleni tarqatyp berý sheberligi, oı erkindigi, júıelep jetkizý, bári-bári kásibı jýrnalıstıka qaǵıdattaryn meńgerýdiń arqasynda ǵana múmkin bolatyn ıgilikter ekenin umytpaýymyz kerek.
– Jyldam jańaryp bara jatqan jýrnalıstıkanyń aqparat taratý mindetinen ózge neshe býyn jýrnalısterge oqytylǵan kóptegen janrlar ýaqytpen birge eskire bastaǵany baıqalady. Sonyń biri – pýblısıstıka, kósemsóz janry. 1990 jyldardan keıin óte ótkir kóringen kósemsóz dál qazir sondaı tegeýrindiligin, tanymaldyǵyn joǵaltýyn nemen baılanystyrǵan bolar edińiz?
– Kósemsózde kósile shaýyp, qoǵamǵa kerek oıdy qozǵap júrgen keń tynysty tilshiler qazir de bar. Biraq aıtqan oıyńnyń, syn-eskertpeńniń nátıjesi kózge kórinbese, qumǵa sińgen sýdaı bolyp, aldaspandaı sóziń aıaqasty qunsyz, qurǵaq kúıinde qalyp jatsa, ol kimdi qyzyqtyrmaq? Búgingi kósemsózdiń qyzyl sóz kúıinde, jaýapsyz, jansyz bolyp ýaqyt qaltarysynda umytylyp jatqany ókinishti, árıne. Baspasózde parasatpen, paıymmen syn aıtylsa, erteńinde-aq parsha-parshasyn shyǵaratyn baıaǵy pármendilik qýaty kemip barady. Kezinde ult kósemi A.Baıtursynuly aıtyp ketken tujyrymdamalar búgin de ózektiligin kórsetip otyr. Ol ózgermeıdi jáne búginge de kerek. Alash arysy aıtqandaı, qazaq ulttyq jýrnalıstıkasynyń teorııasyn qaıta qaraý, qaıta tujyrymdaý qajettiligi búginde óte-móte baıqalady. A.Baıtursynuly «Ádebıettanytqyshynda» «aýyzsha aıtylsa sheshen sóz, jazbasha bolsa kósemsóz» dep, janr jaǵynan jiktep, aıqyndap berip ketti. Sol Ahańnyń kósemsózin pýblısıstıkaǵa balamasóz etip aldyq ta, sheshensózin múlde umyt qaldyrdyq.
– «Sheshensóz» degeni ne, tarata aıtsańyz.
– Aýyzsha pýblısıstıka. Qaǵazǵa qaramaı, aýyzsha aıtý óneri quldyrap ketti. Gazet-jýrnal shyqpaı turǵanda qazaq aqparatpen qalaı almasty? Aıtýshy men tyńdaýshynyń arasyndaǵy baılanys arqyly ushan-teńiz rýhanı muramyz saqtalyp qaldy. Ultty birlikte ustaıtyn, uıystyratyn kúshi myǵym boldy. Aıtý mádenıeti de, tyńdaý mádenıeti de bizde óte bıik deńgeıde damydy. Biraq keıingi bir kezeńderde minbede sóılegen bıik laýazymdy adamnyń ózi qaǵazǵa qarap shuqshımasa, qulaq quryshyn qandyryp sóıleı almaıtyn jaǵdaıǵa keldi. Búgingi kúni baıqap júrgenimizdeı, el aldyna shyqqan zııalylarymyzdyń kópshiligi qaǵazsyz-aq oıyn erkin, júıelep aıtýǵa úırenip keledi. Demek jadyda toqylǵan, qanymyzda bar aıtashylyq óner qaıta oıanyp keledi degen sóz. Tipti qazaq halqynyń sheshendigi ym-ısharasynyń ózinen de baıqalady. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda «Ymdy bilmegen dymdy bilmeıdi» degen qoljazba saqtaýly tur. Sol qoljazbada buǵan mysal jetkilikti.
– Búgingi kúni áleýmettik jeli belsendileri, blogerler, túrli ıdeıany tý etken salalyq ınternet saıttar jýrnalıstıkamen básekelese alatyn qabiletin kórsetip keledi. Osylardyń ortasynda kásibı jýrnalıstıka óz ornyn qalaı aıqyndaı alady?
– Jýrnalıstıka ekiniń biriniń qoljaýlyǵy emes. Ras, bastapqyda jel sóz qýyp, jelókpelik tanytyp, ósh alyp, qarymta qaıtaratyn alań sekildi kóringenimen, qazir ol minezinen birtindep arylyp, áleýmettik jelilerde parasat paıda bola bastady. Arasynda tapsyrys oryndaıtyn blogerler de bar shyǵar. Biraq aqparat alańy – bárine ortaq. Syrt qaraǵanda bulardyń árqaısysy jeke-dara áreket etip jatqan sııaqty, shyntýaıtynda, birin-biri sergektikke úıretip, saýatty básekelestikti arttyryp, kásibı jýrnalıstıkanyń deńgeıin ósiredi. Aqparat taratý, aqparatqa jaýap berý máselesi jedel artty. Qoǵamdaǵy qundylyqtar ózgerip kele jatqan soń aqparatty berý, jetkizý ádisi, pishini de ózgeredi. Bir-birine qarap boı túzep, órkendep kele jatqan aqparat tasymaldaýshylardyń ishinde ulttyq jýrnalıstıkanyń bási báribir bıik, upaıy túgel.
– Belgili óner zertteýshisi Baǵybek Qundaqbaev sizdi teatrtaný isine bir kisideı baptap, baýlyǵan eken. Teatrtanýdy qol kórmeı ketýińizge folklor men etnografııany bıikteý qoıǵanyńyz sebep boldy ma?
– «О́ner» baspasynda júrip aspırantýraǵa tapsyrýǵa nıet ettim. Ol kezde qazaq teatrtaný ǵylymy qazaqtildi jas mamanǵa asa zárý edi. Teatr qoıylymdarynan qalmaı baspasózde, spektaklder jóninde jazǵan maqalalarymdy qadaǵalap oqyp júretin B.Qundaqbaev, K.Ýálıev, Z.Serikqalıev, Q.Qýandyqov, О́.Kúmisbaev aǵalarymyz «teatrtanýǵa maman kerek, myna bala bul salany sózsiz meńgerip ketedi» dep meni aspırantýraǵa qabyldady. Sol jyldary Stanıslavskııdiń, Meıerholdtiń, Nemırovıch-Danchenkonyń eńbekterin tutas oqyp shyqtym. Máskeýden shyǵatyn «Teatr» jýrnalynyń turaqty oqyrmanyna aınaldym. Oqyǵanymdy ózimizdiń avtorlardyń jazǵandarymen salystyramyn da qaıran qalamyn. Teatr týraly jazylǵan qazaq tilindegi maqalalarda baıandaý, sýretteý jaǵy basym eken de, orys teatrtanýshylarynyń jazbalaryna taldaý tán eken. Al tarqatyp aıtýǵa kelgende ǵylymı tujyrym, teorııa, termın múlde qalyptaspaǵan qazaq teatrtaný óneri osy tusta óziniń álsiz ekenin anyq kórsetip alady. Sonda arǵy jaǵy bos, aınalasy taqyr jerde men qalaı teatrtanýshy bolmaqpyn? Meni qınaǵany osy boldy. Arym jibermedi. Ǵylymı taqyrybyma TIýZ-dyń tarıhyn bekitip bergen edi. Sóıtsem ony menen buryn «Jastyq shaqtyń teatry» dep Faızýlla Orazaev aǵamyz jazyp qoıǵan eken. Zeıin qoıyp, zerttegenimmen meniki tek qaıtalaý ǵana bolyp shyǵatyny anyq edi. Aqyry aı tolǵanyp, apta oılanyp, dırektordyń atyna 7-8 betten turatyn hat jazyp, teatrtaný mamany bolýdan bas tarttym. «Jetektegen tazynyń túlki almaıtynyn» bildi me, Baǵybek aǵam qolymnan jetektep «myna jigittiń teatrdan góri aýyz ádebıetine jaqyndyǵy bar» dep meni Myrzabek Dúısenovpen tanystyrdy...
– Siz ǵylymdaǵy jolyńyzdy terme ónerin zertteýden bastap, kandıdattyq dıssertasııańyzdy da osy taqyrypta qorǵaǵan ekensiz. Osydan otyz-qyryq jyl buryn terme ónerin jurt óte jyly qabyldasa, keıingi jyldary qanatyn jaıa almaı, qaltarysta qalǵandaı kórinetini bar. Nege?
– Ol kezeńde terme óneriniń ózekti, ótkir bolatyn jóni bar edi. Terme – ulttyq sananyń jıyntyǵy. Teledıdar erteli-kesh «partııa» dep saırap tursa, basylymdar ulttyq sanaǵa unamdy ultaraqtaı habar berýge jaramaı tursa, aqylǵa, naqylǵa qurylǵan, ósıet-úlgini jyrlaǵan termeni tyńdamaǵanda qaıtedi el? Ulttyń rýhyn oıatýda terme men aıtystaı ról atqarǵan óner túri kemde-kem. 1980 jyldardyń basynan bastap terme tyńdaý dástúri keremet jańǵyrdy. Tipti Kóken Shákeev aqsaqalymyz basqarǵan termeshi, jyrshylardyń arnaıy odaǵy da qurylǵany esimizde. Sońǵy ýaqytta terme ónerin nasıhattaýǵa baǵyttalǵan baıqaý ótkizilip júrgenin baıqap júrmin. Alaıda terme men tolǵaýdy ajyrata almaıtyn jastar kóbeıgen kezeńde bul óner jarnamaǵa sýsap-aq tur. Búgingideı ıin tiresip ınternettiń sońynan ketip bara jatqan jas pen káriniń betin bir qaıtarsa, aıtys, jyr, terme sekildi ulttyq ónerimiz ǵana qaıtara alatynyna ishki túısigim báribir senip turady.
– О́zińiz de aǵa jasyna keldińiz. «Aǵalardyń alaqany» degen qazaq úshin óte jyly, qadirli bir sóz bar. Rýhanı jetilýge septigi tıgen qaı aǵalaryńyzdy rızashylyqpen eske alasyz?
– Dárkembaı Shoqparuly aǵamnyń orny aıryqsha. «Ult» degen sózdi estise úrpıe qalatyn keńestik kezeńde Baýyrjan Momyshuly, Shona Smahanuly, Balǵabek Qydyrbekuly jáne Dárkembaı Shoqparuly degen nar tulǵalardyń tegine tirkelgen «uly» sózi «ult» degen uǵymdy eske salyp turatyn erlikpen para-para is edi. Dárkembaı aǵa qazirgi Dostyq dańǵylynyń boıyndaǵy aıadaı ǵana eki bólmeli úıde turatyn. Úıge kirgennen keıin kóretin keremetiń – qabyrǵa toly syńsyǵan kitap. Úıdiń alaqandaı ǵana aýlasy bar, soǵan kıiz úı tigip qoıady. Sonda qural-saımandary, jabdyqtary bar kıiz úıdi sheberhana jasap, shákirtterine úıretýden sharshamaıtyn Shoqparuly aǵamyzdy kóretin edik. Búgingi tilmen aıtqanda, «ulttyq kodyn» izdegender Dárkembaı aǵanyń úıin izdep tabatyn. Tipti qazaq ómirimen tanysqysy keletin shetelden týrıst kelse de sheneýnikter Shoqparulynyń úıine bastap baratyn. Qolónerge qatysty umyt bolǵan, jadydan óshe bastaǵan buıym men jádigerler óz aldyna, sol zattardyń ataýyn jańǵyrtýda Dárkembaı aǵa sekildi eńbek sińirgen adam kemde-kem. Es bilgennen ájemniń baýyrynda ósip, sol kisiniń oıý oıǵanyn, órmek toqyǵanyn, kıim pishetinin, ákemniń kúı tartyp, sheshemniń án salatynyn kórgenim óz aldyna, sanam túgili, baqaıshaǵyma deıin sińgen sol ultshyldyq meni Dárkembaıǵa ózi jetelep aparǵan sııaqty. Aqyndyǵy bar, zertteýshiligi óz aldyna, jazbasa otyra almaıtyn ustazymnyń san qyrly qasıeti maǵan qosymsha qýat berdi. Anamnyń aýzynan 45 qara óleń jazyp aldym, ákem apta demeıin, aı saıyn jańa bir kúı úıretetin. Úıge qonaq kelse, et pen shaıdyń ortasynda meımandarǵa kúı tartyp berip, kókiregimde únemi kúı oınap turatyn meni taǵdyr Jánibek Kármenovpen jolyqtyrǵanda, túpsiz tereń qazynaǵa kezigip, keńirdegimnen meldektep qalǵandaı kúı keshkenim ras. О́te kóp oqyp, kóp izdenetin Jákeń sheshilip bir sóılegende, solardyń qasynda júrgendeı sıpattap, sýrettegenine eriksiz uıyp, rahattanatyn edik. Shyn sırektiń ózi edi. Halyq jaýy bolyp ketken Qapez Baıǵabylovtar týraly derek izdep júrgen kezim ǵoı, aǵamyzdyń aýzynan ónerge qatysty neshe túrli qupııa syrlarǵa da qanyq boldym. Sol tusta «Halyq kompozıtorlarynyń ánderi» jáne «Qazirgi zaman kompozıtorlarynyń ánderi» degen eki tomdyq antologııa qurastyrylyp jatqan edi. «Soǵan Qapezdiń ánderin de kirgizsek» dep Jákeńe ótinish aıtyp edim, «oıbaı-aý, Sáken-aý, ony aıtpaıdy, oryndaıdy!» dedi óziniń syrbazdana sóıleıtin maqamyna salyp.
– «Qapez» demekshi, sol almaǵaıyp zamanda avtorlarymen qosa 500-den asa án de «sottaldy» dep estip edik. Mysaly, Maǵjannyń «Sen sulý» áni Maıshekınge telinip nemese basqa da halyq jaýy bolǵan aqyndardyń áni arnaıy qaýly negizinde qoldy bolyp, halyq ánderi qataryna qosylyp ketti. Jánibek aǵamyz sol ánderdiń tarıhy týraly biletin be edi?
– Eki tomdyq án antologııasyn qurastyrý kezinde óner tóńireginde júrgen mýzyka zertteýshileri, kompozıtorlar, dástúrli án ókilderi arnaıy komıssııa quryp, qoldy bolǵan án týraly másele kóterip, kóptegen ándi talqyǵa saldy. «Halyq áni» atanyp ketken Ýaıystyń, Jaǵyperdiniń, Sádiqojanyń muralary týraly sóz qozǵaldy. Aıtý mánerine, sóz saptaýyna, án órnegine, yrǵaǵyna, dybystyq-dıapazondyq aýqymdylyǵyna qarap, «anaý án myna avtordyki sııaqty» degen oıdy rasynda da, Jánibek aǵa basqalarǵa qaraǵanda kóbirek dolbarlaıtyn. Sol komıssııa jumysynyń nátıjesinde halyq áni bolyp aıtylyp júrgen «Aqqum» áni óz avtory Ahmet Baıtursynulyna qaıtaryldy. Áli esimde, sol kezde basy úlken daýǵa ilikken ánniń biri «Bekzatym-aı» bolyp edi. «Kekilin kesken ker atym-aı, Kishkentaıdan birge ósken bekzatym-aı» dep syzylta salatyn bárimizdiń qulaǵymyzǵa bala kúnnen sińisti bolǵan maıdaqońyr ándi Jánibek aǵa «Sádiqojanyń áni» dep birden batyl baılam jasady. Biraq basqa kisilerdiń «bul halyq arasyna erterekten taraǵan án, halyqtyki bolyp ketken án kóptiń qazynasy bolyp qalsyn» degen pikiri basymdaý bolyp shyqty. Qoldaýshylary tabylmaǵannan keıin, Jánibek aǵa «jaraıdy, ýaqyttyń ózi dáleldep shyǵady ǵoı, asyqpaıyq onda» dep toqtam jasady.
– Mýzyka janashyrlary ánge arashashy bolyp, aqtap alyp jatqanda «Jetisý ólkesiniń án-jyry nege jutań? Bul aımaq án men kúıge nege kedeı?» degen suraq qoıylmady ma?
– Qyzyq jaǵdaı bar. «Jetisý aqyndary men ánshileri» degende Jambyl atalady da, onyń jan-jaǵy tym-tyrys kúıinde qalady. Tipti jyr alybynyń murasy da tolyq júıelenip, qaǵazǵa túse alǵan joq. Kenenniń ózi keıinirek ataldy. Al bulardyń arǵy jaǵynda kimder bar? Shyny kerek, Jetisýdyń árbir ánin, umytylýǵa aınalǵan ultaraqtaı murasyn jaıaý-jalpylap, jankeshtilikpen júrip jınadyq. Sonaý 1988 jyldan bastap biz birneshe márte Jetisý ólkesi boıynsha etnografııalyq ekspedısııalar uıymdastyrdyq. Nátıjesinde 300-den artyq án men kúı jınaqtaldy. Jetisýdyń aqyn-kompozıtorlarynyń qatary Shaltabaı Alparuly, Qapez Baıǵabyluly, Ryskeldi Saýdanuly, Áben Atamqulovtardyń esimimen tolyqty. Ustazym R.Berdibaevtyń «Halyq ýnıversıteti sabaǵynda» aıtylmaı kelgen aqyndar men ánshilerdiń ánderinen leksııa-konsert ótkizdik. «Qaıta oralǵan Qarqara sazy» atty konsert uıymdastyryp, el ishindegi Jetisý ánderi men kúıleriniń bir ıirimin de buzbaı búgingi kúnge aman-esen jetkizgen quımaqulaq qart oryndaýshylaryn tutas shaqyryp, jurt aldyna shyǵaryp, ánderdiń shyǵý tarıhymen tanystyrdyq. Bazaraly Múptekeuly alty aı boıy tabylǵan ánderdiń bárin notaǵa túsirip, qaıdan tabylǵanyn, qalaı jetkenin, tutas aıqyndamasyn jasap, akademııalyq jınaq etip eki tom ázirledik. «Jetisý aqynnan kende emes, aldymen ánderin jaryqqa shyǵaryp alaıyq» dep, 1998 jyly osy jınaqty jarııa ettik. Sonyń negizinde Jetisýdyń án mektebi, kúı mektebiniń irgesi nyǵyzdalyp, joǵary oqý oryndarynda tereńdetilip oqytyla bastady. Jetisý ánderin notaǵa túsirip, jınaqtaýda ánshi Ǵalymjan Dosanuly da kóp eńbek sińirdi. Jetisý jeri – arysy alty Alashtyń jeruıyǵy, beride qazaq halqynyń taǵdyry talaı talqyǵa túsken jer. Atadan balaǵa ózgeshe naqyshpen jalǵasqan Jetisýdyń mýzykalyq mádenı baı murasyn eski sarynymen sabaqtastyra túsetin kún áli alda dep oılaımyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
