Nurǵısa Tilendıevtiń aramyzdan qaıtqanyna da on jyl boldy
Bıyl Nuraǵańnyń týǵanyna – 85 jyl tolady. Soǵan oraı Almatyda eskertkish ashylyp, óner festıvali ótkizilse, kitap, albom, kúıtabaqtar shyǵarylsa degen eldiń tilegi bar.
Nurǵısa – Alataý samalymen áldılep, Kaspıı tolqynymen tolǵatyp, Saryarqa jýsandy besigine bólep, Altaıdyń syńsyǵan ormany án salyp myna jaryq álemge saǵyntyp ákelgen birtýar perzentimiz! Uly ózenderdiń basy móldir bulaqtan bastalady. Nuraǵań da batyrlar men aqyndar elinde týdy. Jastaıynan jyrdyń piri – Súıinbaı bastaǵan ánshi-aqyn, jyraýlardyń án-jyryn, ertedegi qıssa-dastandardy estip ósti. Kúlli qazaqtyń abyz aqyny Jambyl atanyń tizesine erkeleı otyryp, qart jyraýdyń dombyra qaǵysyn, jyr áýenin úırendi.
Ákesi – Tilendi, jaqyn baýyrlary Shortanbaı, Qydyrqoja, О́miráli, Shashtaılar aspandaǵy aqqý únin kúıine qosqan shertpe kúılerdiń sheberleri edi. Nurǵısa osylaı ánmen oıanyp, kúıge bólenip, ýyzynda qazaq óneri boıyna daryǵan biregeı tulǵa.
Iá, bes jasynda Qaraqystaqtan Almatyǵa kóship kelgen áke-sheshesi jumysqa shyǵyp ketedi de, úıde jas bala japadan jalǵyz qalady. Osy kúngi ekinshi shoıyn jol vokzaly turǵan orynda bákene, toqal tamnyń ústine shyǵyp alyp, Nurǵısa erteden qara keshke deıin qalaqtaı dombyrasyn qushaqtap, ózi úırengen kúı saryndaryn tarta beredi, tarta beredi. Kún saıyn ary-beri ótip júrgen portfel kótergen bir kisi ony kórip toqtap, ylǵı tyńdap turady. Sol kisi bir kúni buǵan burylyp kelip:
– Júr, seni men oqytaıyn, – dep jetektegen kúıi Chaıkovskıı atyndaǵy mýzykalyq mektepke alyp keledi. Mektep basshylary salǵan jerden:
– Jasy jetpeıdi. Tártipti buza almaımyz. Kelesi kúzde bolmasa, – deıdi. Jetektep ákelgen adam: “Nemene, men senderge kóshede ıt qýyp júrgen bireýdi ákelip otyr deısińder me? Bolashaǵy bar, eki ishekten kúı tókken dombyrashyny oqytyńdar, saýatyn ashyp, mýzykalyq bilim bersin dep kelip otyrmyn. Bul asqan kúıshi bolady, kóresińder” – dedi de odan ári ary-beri ótip júrip, dombyra tartyp otyrǵanyn jıi kóretinin jáne óziniń yqylas qoıyp syrttaı tyńdaıtynyn jasyrmaı aıtty. Artynsha ol Nurǵısaǵa burylyp, bir kúı tartyp berýin buıyrǵan. О́jet minezdi bala kıiz qaptan dombyrasyn alyp, bir kúıdi naqyshyna keltire tartyp berdi. Sóıtip, oqýǵa qabyldanady. Buny ertip ákelgen kisi – ataqty Ahmet Jubanov edi.
Nurǵısa ónerdiń de, bilimniń de álippesin osynda ashty. Án-kúıge ińkár bala 1934-1940 jyldary Almatydaǵy №18 mektepte, keıin №12 mektepte oqydy.
Búrkit qyran bolar balapanyn búrip, shyrqaý kókke alyp shyǵyp, tómen qaraı tastap kep jiberedi eken. Sonda naǵyz qyran bolar bolat qanattysy ǵana tez es jıyp, ójettenip, týý bıikke qaıta samǵaı kóterilip, qasqaıyp ushyp shyǵa ketetin kórinedi. Sol sııaqty ustazdary Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Latıf Hamıdı, Baqytjan Baıqadamov sııaqty qazaq óneriniń korıfeıleri bala Nurǵısany barynsha baptady, álinshe álpeshtedi.
О́nerge talpynǵan Nurǵısa on eki jasynda Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestrinde dombyrashy, on tórt jasynda shákirt dırıjer boldy. Mekteptegi orkestrdi basqaryp, respýblıkalyq, búkilodaqtyq saıystarǵa qatysyp, júldeger atanyp júrdi. Máskeý tórinde de óner kórsetip qaıtty.
1943 jyly el basyna náýbet tóngen kezde ózi suranyp qan maıdanǵa attandy. Polsha, Chehoslovakııada soǵysqa qatysty. Nemis jerine aıaq basqanda, soǵys bitýge eki aı qalǵanda ony qysqa merzimdi demalysqa týǵan jerine jiberedi. Aıaýly ustazy Ahmet Jubanov qoıarda-qoımaı sol kezdegi respýblıka partııa uıymynyń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetovke alyp baryp: “Jeńistiń tóbesi kórinip tur, dombyrashyǵa qatpyz, Nurǵısaǵa jeter dombyrashy joq” dep qolqa salady. J. Shaıahmetov Túrkistan áskerı okrýginiń bas qolbasshysymen sóılesip, ony maıdannan alyp qalady.
Kezinde Ahmet Jubanov Nurǵısa aǵamyzdy osylaı áspettep, álpeshtese, jaqynda Nuraǵańnyń jaqyn inisi, daryndy ánshi Aqan Ábdýálıev ózi basqaryp otyrǵan mektep aldyna Ahmet Jubanovqa eskertkish ornatty. Bul uly ustaz, óner sańlaǵy Ahmet Jubanovqa qazaq elinde turǵyzylǵan tuńǵysh eskertkish dese de bolady. Ataqty Muqan Tólebaevtyń qoldaýymen Máskeý konservatorııasyna oqýǵa túsip, kil saıdyń tasyndaı ǵulamalardan tálim alyp, ónerdiń qyr-syryn meńgerdi. Ol kez jaıly jazýshy-dramatýrg Qaltaı Muhametjanov bylaı dep estelik jazypty:
“Áli esimde, Nurǵısa Máskeý konservatorııasyna oqýǵa kelgende sondaǵy ár salada oqyp júrgenderdiń rýhanı kósemi, ustaz aǵasy boldy. Qolyńdaǵy qońyr dombyranyń ókpesin qabynta, óńeshin sýyra el kóshkendeı ańyrata jónelgenińde áp-sátte bizdi bir basqa álemge alyp ketetinsiń. Pernesinen ot shashyp, shanaǵynda naızaǵaı oınaǵan qońyr dombyra bar ma, joq pa kim bilsin! Biraq, seniń dúleı temperamentińe qaı dombyra shydap qaryq boldy deısiń. Ol túgil pıanınonyń ózi saýsaǵyń tıe bergennen-aq sarnap qoıa beretin. O, zaman-aı! Ol da bir seniń ot shaınap, shoq búrkip júrgen shaǵyń edi-aý, sabazym! Oqýyńdy támamdap, opera teatrynan bastap, Jambyl atyndaǵy fılarmonııanyń bas dırıjeri bolǵan kezińde tuǵyrǵa qonysymen qyran qanatyńdy birde jaıyp, birde baýyryńa alyp, búkil orkestrdi jez buıdaly taılaqtaı jeteleı jónelgenińde jaýyrynyńa deıin jyr tógip turýshy edi-aý. Alpys eki aǵzań kúıge aınalyp, keı aspaptan jetim shyqqan dybystyń myńnan bir mólsherin qalt jibermeıtin qalqan qulaǵyńda qandaı qııapat-qudiret bary tek Allanyń ózine aıan... Munyń barlyǵy seniń ulylyq saparyndaǵy sharq urǵan shaǵyń bolatyn.
Nurǵısanyń áni, Nurǵısanyń kúıi degen uǵym ábden etek alǵanda qum qundaǵynda qalǵan Otyrardy oıattyń. Arǵy zamanda ataýsyz qalǵan qanshama mýzykalyq aspaptarǵa jan bitirip, qan júgirttiń. Olar ıesin tapty, sen kıesin taptyń, kósegesin kógertip, órkenin jaıdyń. Sen sol Otyraryńmen kúlli álemge halqyńnyń mýzyka mádenıetiniń injý-marjanyn shashtyń” – deıdi Qalaǵań.
Iá, Nurǵısa 1952-61 jyldary opera jáne balet teatrynyń dırıjeri, odan keıin úsh jyl qazaqtyń halyq aspaptar orkestriniń bas dırıjeri, al 1968-81 jyldary “Qazaqfılm” kınostýdııasy mýzykalyq redaksııasynyń bas redaktory bolyp qyzmet atqardy.
N. Tilendıevtiń atyn aspanǵa shyǵarǵan, dańqyn álemge tanytqan 1980 jyly ózi uıymdastyryp, kórkemdik jetekshisi bolǵan “Otyrar sazy” orkestri qazaq ónerinde erekshe qubylys boldy. Bul iste ózine udaıy qamqorshy bolyp júrgen D.Qonaev erekshe kóp kómek kórsetti. Sybyzǵy, qylqobyz, sherter, sazsyrnaı, narqobyz, jetigen, dabyl, asataıaq, dańǵyra, daýylpaz, tuıaqtas, mesqobyz, qońyraý sııaqty taǵy basqa kóne ulttyq aspaptarymyzdy zerttep, zerdelep, óń-reń berip, tiriltip, orkestrmen sahnaǵa alyp shyqty.
Jurt qazaqtyń keń saharasynda jaýhardaı saqtalǵan kúmbir-kúmbir, kúńgir-kúńgir ún qatqan áýez-áýendi saǵynyp qalypty, dúr silkinip, zor tebirenispen qarsy aldy. Ǵajap dırıjer, qudiretti kúıshi, qaıtalanbas kompozıtor ekendigin tanytty osy jyldary Nuraǵań. Jalpy Nurǵısa Tilendıev qazaq óneriniń san-salasyn, kókjıegin keńitken san qyrly, joıqyn, surapyl daryn. Esh qalypqa sımaıtyn ór talant. “Otyrar sazy” orkestrine 1999 jyly N. Tilendıev esimi, 2000 jyly akademııalyq ataq berildi.
Nurǵısa “Altyn taýlar” operasynyń (1961. Q.Qojamııarovpen birge), “Dostyq jolymen” baletiniń (1958. L.Stepanovpen birge), “Orteke” balet-poemasynyń (1957), “Meniń Qazaqstanym” kantatalarynyń (1959), orkestrge arnalǵan “Ata tolǵaýy”, “Aqsaq qulan”, “Aqqý”, “Arman”, “Mahambet”, “Kósh kerýen”, “Qaırat”, “Jeńis saltanaty” atty ývertıýralardyń, 400-ge tarta án men romanstyń avtory. 19 kórkem fılmge mýzyka jazdy. Qanshama shákirtter tárbıeledi. Qazaqtyń kórnekti memleket qaıratkeri Asanbaı Asqarov aǵamyz Nurǵısa jetpiske kelgende mynandaı óleń jazypty:
Jetpiske sen de keldiń
Nurǵısa bek,
Bop tursyń oıǵa qanat, jyrǵa sebep.
Qubyltyp, tebirentip tula boıdy,
Ketesiń qos ishekpen jandy demep.
Kim sendeı dombyramen tildesedi,
Ketpeı tur qulaǵymnan ún keshegi.
Balany týa bilgen dál ózińdeı,
Aınalam men Anańnan kúnde seniń.
Elińniń erke ósken eligisiń,
О́nerdiń pyraǵysyń, kórigisiń.
Qazaqtyń kıeli uly dep bilemin,
Aǵańnyń bul baǵasyn sen de túsin.
Álem moıyndap, kúlli dúnıe júzi qol soqty, óneri muhıttardan, shekaralardan asyp ketti. Máselen, anaý-mynaýǵa tańǵala qoımaıtyn Koreıaǵa 94 memleketten óner tarlandary jınalyp, úlken festıvalda saıysqa tústi. Qazaqstannan barǵan “Otyrar sazy” orkestri 9 júldeniń altaýyn jeńip aldy, bas báıgeni ıelendi. Kenetten koreıler Nurǵısaǵa 126 adamdyq memlekettik sımfonııalyq orkestrine bas dırıjerlik etýdi usyndy. Ol sımfonııanyń partıtýrasyn bir túnde qarap, keıbir jerlerine túzetýler engizip, kelesi kúni bir ǵana repetısııadan keıin sahnaǵa shyqty. Eń sońǵy konserttiń birinshi bólimin “Otyrar sazy” orkestrimen aıaqtap, sol konserttiń ekinshi bólimin oryndaýǵa Koreıanyń memlekettik sımfonııalyq orkestrine jetekshilik etýmen shyqqandaǵy tolqynysy sheksiz edi. Sımfonııalyq orkestr ujymynyń tańdanysynda shek bolmady. Koreıler dúr kóterilip, uzaq ýaqyt qol shapalaqtap turyp alady. “Mahambetti” oryndaǵanda tipti shalqyp ketken. Mine, óner qudireti degen osy.
Nemis Klaýs Shnaıder 1978 jyly bylaı dep jazdy: “Bul adamnyń, osynaý alqynyp, terin súrtip turǵan adamnyń tula boıy tolǵan mýzyka ma dersiń. Men ony mýzykadan jaralǵan jan dep ataǵan bolar edim. Ol degen orkestrmen birge atta shaýyp bara jatqan sekildi, notalardyń ústimen, aspanda, taýda, dalamen quıǵytyp bara jatqandaı”.
Nuraǵań óneri álemdi sharlap ketti, bıiktep ketti; álemdi moıyndatý – uly is, jankeshti eńbek, tógilgen terdiń tóleýi, asqan daryn jemisi. Eger Nuraǵań jazǵan árbir án-kúı, shyǵarmasy jaıly aıta bersek, onyń árqaısysy bir-bir monografııaǵa laıyq baıtaq dúnıe.
N. Tilendıevtiń óneri men ómirine Elbasymyz N.Nazarbaev árdaıym qamqorlyq jasap, eńbegine ádil baǵa berdi. “Halyq qaharmany” atanǵan Nurǵısa Qarasaı babasynyń 400 jyldyǵyna arnalǵan saltanatta shabyttana ónerin pash etti. Bul uly júrektiń sońǵy sátteriniń biri edi, sahnaǵa sońǵy shyqqany edi. Sol jazda Nuraǵań týǵan ólkesin saǵyna aralady. Meni ertip, Atabaı atty saıdy kórip, móldir bulaǵynan sý ishti, káýsar aýasymen keýde kere dem aldy. Sońǵy kezderi “Jambyl ata, Jákem jaryqtyq janynan eki qulash jer berińder, Jákeńniń qaraýyly bop jataıyn” – degendi talaı estigen edik.
Birinshi sáýir – qustar jyly jaqtan kóktemdi qanatyna ilestirip kele jatqan kókmunar shaqta týyp, qońyr kúzde – qustar shýyldap, syńsyp qaıta qaıtqan shaqta bul dúnıeden ozdy. О́zi aıtqandaı, Jambyl ata mavzoleıi janyna máńgilikke qonystandy. Nuraǵańnyń bul dúnıeden qaıtqanyna da, mine, on jyl bolyp qalypty.
Nurǵısa aǵamyzdyń kózi tirisinde aıtqan ósıetnamasy bar: “Qazaqty mendeı súıetin adam bolsa, qazaq jaman bolmas edi. Men qaıtqanda halqym joqtaý aıtpaıdy, ánmen shyǵaryp salady. Men eldiń rýhyn kóterip ketýim kerek. Sol úshin de jaratylǵanmyn”.
Nurǵısany Jambyl ata mavzoleıi janyna jerlep jatqanda “Otyrar sazy” kúńirenip, kúımen qoshtasyp turdy. Ǵajap qubylysty joqtap, Alataý Nurǵısanyń óz kúılerin zarlatty. “Gúl ósken jerge gúl ósedi”. “At tuıaǵyn taı basady” demekshi, “Otyrar sazy” orkestriniń búgingi jetekshisi, bas dırıjeri Dinzýhra Nurǵısaqyzy Tilendıeva.
Dinzýhra – N.Tilendıevten qalǵan jalǵyz tuıaq. Dinzýhranyń anasy Darıǵa Tilendikelini de ónerde óz orny bar belgili aktrısa, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, dombyra tartyp, án salady. Mine, osyndaı otbasynda dúnıege kelgen Dinzýhra jastaıynan mýzyka áýenimen terbetilip, mýzykamen oıanyp, mýzykamen sýsyndap, mýzykalyq sazdy áýendi boıyna molynan sińirip ósti. Jaqynda Dinzýhra basqarǵan “Otyrar sazy” orkestri Elbasymyz N.Nazarbaev bastaǵan delegasııamen birge Iordanııaǵa baryp, ónerin kórsetip qaıtty. Bul sapar – órleýdiń alǵashqy baspaldaǵy dep bilemiz. Bul úlken senim!
Bıyl Nuraǵańnyń týǵanyna – 85 jyl tolady. Soǵan oraı Almatyda eskertkish ashylyp, óner festıvali ótkizilse, kitap, albom, kúıtabaqtar shyǵarylsa degen eldiń tilegi bar.
Naǵashybek QAPALBEKULY.
Nurǵısa – Alataý samalymen áldılep, Kaspıı tolqynymen tolǵatyp, Saryarqa jýsandy besigine bólep, Altaıdyń syńsyǵan ormany án salyp myna jaryq álemge saǵyntyp ákelgen birtýar perzentimiz! Uly ózenderdiń basy móldir bulaqtan bastalady. Nuraǵań da batyrlar men aqyndar elinde týdy. Jastaıynan jyrdyń piri – Súıinbaı bastaǵan ánshi-aqyn, jyraýlardyń án-jyryn, ertedegi qıssa-dastandardy estip ósti. Kúlli qazaqtyń abyz aqyny Jambyl atanyń tizesine erkeleı otyryp, qart jyraýdyń dombyra qaǵysyn, jyr áýenin úırendi.
Ákesi – Tilendi, jaqyn baýyrlary Shortanbaı, Qydyrqoja, О́miráli, Shashtaılar aspandaǵy aqqý únin kúıine qosqan shertpe kúılerdiń sheberleri edi. Nurǵısa osylaı ánmen oıanyp, kúıge bólenip, ýyzynda qazaq óneri boıyna daryǵan biregeı tulǵa.
Iá, bes jasynda Qaraqystaqtan Almatyǵa kóship kelgen áke-sheshesi jumysqa shyǵyp ketedi de, úıde jas bala japadan jalǵyz qalady. Osy kúngi ekinshi shoıyn jol vokzaly turǵan orynda bákene, toqal tamnyń ústine shyǵyp alyp, Nurǵısa erteden qara keshke deıin qalaqtaı dombyrasyn qushaqtap, ózi úırengen kúı saryndaryn tarta beredi, tarta beredi. Kún saıyn ary-beri ótip júrgen portfel kótergen bir kisi ony kórip toqtap, ylǵı tyńdap turady. Sol kisi bir kúni buǵan burylyp kelip:
– Júr, seni men oqytaıyn, – dep jetektegen kúıi Chaıkovskıı atyndaǵy mýzykalyq mektepke alyp keledi. Mektep basshylary salǵan jerden:
– Jasy jetpeıdi. Tártipti buza almaımyz. Kelesi kúzde bolmasa, – deıdi. Jetektep ákelgen adam: “Nemene, men senderge kóshede ıt qýyp júrgen bireýdi ákelip otyr deısińder me? Bolashaǵy bar, eki ishekten kúı tókken dombyrashyny oqytyńdar, saýatyn ashyp, mýzykalyq bilim bersin dep kelip otyrmyn. Bul asqan kúıshi bolady, kóresińder” – dedi de odan ári ary-beri ótip júrip, dombyra tartyp otyrǵanyn jıi kóretinin jáne óziniń yqylas qoıyp syrttaı tyńdaıtynyn jasyrmaı aıtty. Artynsha ol Nurǵısaǵa burylyp, bir kúı tartyp berýin buıyrǵan. О́jet minezdi bala kıiz qaptan dombyrasyn alyp, bir kúıdi naqyshyna keltire tartyp berdi. Sóıtip, oqýǵa qabyldanady. Buny ertip ákelgen kisi – ataqty Ahmet Jubanov edi.
Nurǵısa ónerdiń de, bilimniń de álippesin osynda ashty. Án-kúıge ińkár bala 1934-1940 jyldary Almatydaǵy №18 mektepte, keıin №12 mektepte oqydy.
Búrkit qyran bolar balapanyn búrip, shyrqaý kókke alyp shyǵyp, tómen qaraı tastap kep jiberedi eken. Sonda naǵyz qyran bolar bolat qanattysy ǵana tez es jıyp, ójettenip, týý bıikke qaıta samǵaı kóterilip, qasqaıyp ushyp shyǵa ketetin kórinedi. Sol sııaqty ustazdary Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Latıf Hamıdı, Baqytjan Baıqadamov sııaqty qazaq óneriniń korıfeıleri bala Nurǵısany barynsha baptady, álinshe álpeshtedi.
О́nerge talpynǵan Nurǵısa on eki jasynda Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestrinde dombyrashy, on tórt jasynda shákirt dırıjer boldy. Mekteptegi orkestrdi basqaryp, respýblıkalyq, búkilodaqtyq saıystarǵa qatysyp, júldeger atanyp júrdi. Máskeý tórinde de óner kórsetip qaıtty.
1943 jyly el basyna náýbet tóngen kezde ózi suranyp qan maıdanǵa attandy. Polsha, Chehoslovakııada soǵysqa qatysty. Nemis jerine aıaq basqanda, soǵys bitýge eki aı qalǵanda ony qysqa merzimdi demalysqa týǵan jerine jiberedi. Aıaýly ustazy Ahmet Jubanov qoıarda-qoımaı sol kezdegi respýblıka partııa uıymynyń birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetovke alyp baryp: “Jeńistiń tóbesi kórinip tur, dombyrashyǵa qatpyz, Nurǵısaǵa jeter dombyrashy joq” dep qolqa salady. J. Shaıahmetov Túrkistan áskerı okrýginiń bas qolbasshysymen sóılesip, ony maıdannan alyp qalady.
Kezinde Ahmet Jubanov Nurǵısa aǵamyzdy osylaı áspettep, álpeshtese, jaqynda Nuraǵańnyń jaqyn inisi, daryndy ánshi Aqan Ábdýálıev ózi basqaryp otyrǵan mektep aldyna Ahmet Jubanovqa eskertkish ornatty. Bul uly ustaz, óner sańlaǵy Ahmet Jubanovqa qazaq elinde turǵyzylǵan tuńǵysh eskertkish dese de bolady. Ataqty Muqan Tólebaevtyń qoldaýymen Máskeý konservatorııasyna oqýǵa túsip, kil saıdyń tasyndaı ǵulamalardan tálim alyp, ónerdiń qyr-syryn meńgerdi. Ol kez jaıly jazýshy-dramatýrg Qaltaı Muhametjanov bylaı dep estelik jazypty:
“Áli esimde, Nurǵısa Máskeý konservatorııasyna oqýǵa kelgende sondaǵy ár salada oqyp júrgenderdiń rýhanı kósemi, ustaz aǵasy boldy. Qolyńdaǵy qońyr dombyranyń ókpesin qabynta, óńeshin sýyra el kóshkendeı ańyrata jónelgenińde áp-sátte bizdi bir basqa álemge alyp ketetinsiń. Pernesinen ot shashyp, shanaǵynda naızaǵaı oınaǵan qońyr dombyra bar ma, joq pa kim bilsin! Biraq, seniń dúleı temperamentińe qaı dombyra shydap qaryq boldy deısiń. Ol túgil pıanınonyń ózi saýsaǵyń tıe bergennen-aq sarnap qoıa beretin. O, zaman-aı! Ol da bir seniń ot shaınap, shoq búrkip júrgen shaǵyń edi-aý, sabazym! Oqýyńdy támamdap, opera teatrynan bastap, Jambyl atyndaǵy fılarmonııanyń bas dırıjeri bolǵan kezińde tuǵyrǵa qonysymen qyran qanatyńdy birde jaıyp, birde baýyryńa alyp, búkil orkestrdi jez buıdaly taılaqtaı jeteleı jónelgenińde jaýyrynyńa deıin jyr tógip turýshy edi-aý. Alpys eki aǵzań kúıge aınalyp, keı aspaptan jetim shyqqan dybystyń myńnan bir mólsherin qalt jibermeıtin qalqan qulaǵyńda qandaı qııapat-qudiret bary tek Allanyń ózine aıan... Munyń barlyǵy seniń ulylyq saparyndaǵy sharq urǵan shaǵyń bolatyn.
Nurǵısanyń áni, Nurǵısanyń kúıi degen uǵym ábden etek alǵanda qum qundaǵynda qalǵan Otyrardy oıattyń. Arǵy zamanda ataýsyz qalǵan qanshama mýzykalyq aspaptarǵa jan bitirip, qan júgirttiń. Olar ıesin tapty, sen kıesin taptyń, kósegesin kógertip, órkenin jaıdyń. Sen sol Otyraryńmen kúlli álemge halqyńnyń mýzyka mádenıetiniń injý-marjanyn shashtyń” – deıdi Qalaǵań.
Iá, Nurǵısa 1952-61 jyldary opera jáne balet teatrynyń dırıjeri, odan keıin úsh jyl qazaqtyń halyq aspaptar orkestriniń bas dırıjeri, al 1968-81 jyldary “Qazaqfılm” kınostýdııasy mýzykalyq redaksııasynyń bas redaktory bolyp qyzmet atqardy.
N. Tilendıevtiń atyn aspanǵa shyǵarǵan, dańqyn álemge tanytqan 1980 jyly ózi uıymdastyryp, kórkemdik jetekshisi bolǵan “Otyrar sazy” orkestri qazaq ónerinde erekshe qubylys boldy. Bul iste ózine udaıy qamqorshy bolyp júrgen D.Qonaev erekshe kóp kómek kórsetti. Sybyzǵy, qylqobyz, sherter, sazsyrnaı, narqobyz, jetigen, dabyl, asataıaq, dańǵyra, daýylpaz, tuıaqtas, mesqobyz, qońyraý sııaqty taǵy basqa kóne ulttyq aspaptarymyzdy zerttep, zerdelep, óń-reń berip, tiriltip, orkestrmen sahnaǵa alyp shyqty.
Jurt qazaqtyń keń saharasynda jaýhardaı saqtalǵan kúmbir-kúmbir, kúńgir-kúńgir ún qatqan áýez-áýendi saǵynyp qalypty, dúr silkinip, zor tebirenispen qarsy aldy. Ǵajap dırıjer, qudiretti kúıshi, qaıtalanbas kompozıtor ekendigin tanytty osy jyldary Nuraǵań. Jalpy Nurǵısa Tilendıev qazaq óneriniń san-salasyn, kókjıegin keńitken san qyrly, joıqyn, surapyl daryn. Esh qalypqa sımaıtyn ór talant. “Otyrar sazy” orkestrine 1999 jyly N. Tilendıev esimi, 2000 jyly akademııalyq ataq berildi.
Nurǵısa “Altyn taýlar” operasynyń (1961. Q.Qojamııarovpen birge), “Dostyq jolymen” baletiniń (1958. L.Stepanovpen birge), “Orteke” balet-poemasynyń (1957), “Meniń Qazaqstanym” kantatalarynyń (1959), orkestrge arnalǵan “Ata tolǵaýy”, “Aqsaq qulan”, “Aqqý”, “Arman”, “Mahambet”, “Kósh kerýen”, “Qaırat”, “Jeńis saltanaty” atty ývertıýralardyń, 400-ge tarta án men romanstyń avtory. 19 kórkem fılmge mýzyka jazdy. Qanshama shákirtter tárbıeledi. Qazaqtyń kórnekti memleket qaıratkeri Asanbaı Asqarov aǵamyz Nurǵısa jetpiske kelgende mynandaı óleń jazypty:
Jetpiske sen de keldiń
Nurǵısa bek,
Bop tursyń oıǵa qanat, jyrǵa sebep.
Qubyltyp, tebirentip tula boıdy,
Ketesiń qos ishekpen jandy demep.
Kim sendeı dombyramen tildesedi,
Ketpeı tur qulaǵymnan ún keshegi.
Balany týa bilgen dál ózińdeı,
Aınalam men Anańnan kúnde seniń.
Elińniń erke ósken eligisiń,
О́nerdiń pyraǵysyń, kórigisiń.
Qazaqtyń kıeli uly dep bilemin,
Aǵańnyń bul baǵasyn sen de túsin.
Álem moıyndap, kúlli dúnıe júzi qol soqty, óneri muhıttardan, shekaralardan asyp ketti. Máselen, anaý-mynaýǵa tańǵala qoımaıtyn Koreıaǵa 94 memleketten óner tarlandary jınalyp, úlken festıvalda saıysqa tústi. Qazaqstannan barǵan “Otyrar sazy” orkestri 9 júldeniń altaýyn jeńip aldy, bas báıgeni ıelendi. Kenetten koreıler Nurǵısaǵa 126 adamdyq memlekettik sımfonııalyq orkestrine bas dırıjerlik etýdi usyndy. Ol sımfonııanyń partıtýrasyn bir túnde qarap, keıbir jerlerine túzetýler engizip, kelesi kúni bir ǵana repetısııadan keıin sahnaǵa shyqty. Eń sońǵy konserttiń birinshi bólimin “Otyrar sazy” orkestrimen aıaqtap, sol konserttiń ekinshi bólimin oryndaýǵa Koreıanyń memlekettik sımfonııalyq orkestrine jetekshilik etýmen shyqqandaǵy tolqynysy sheksiz edi. Sımfonııalyq orkestr ujymynyń tańdanysynda shek bolmady. Koreıler dúr kóterilip, uzaq ýaqyt qol shapalaqtap turyp alady. “Mahambetti” oryndaǵanda tipti shalqyp ketken. Mine, óner qudireti degen osy.
Nemis Klaýs Shnaıder 1978 jyly bylaı dep jazdy: “Bul adamnyń, osynaý alqynyp, terin súrtip turǵan adamnyń tula boıy tolǵan mýzyka ma dersiń. Men ony mýzykadan jaralǵan jan dep ataǵan bolar edim. Ol degen orkestrmen birge atta shaýyp bara jatqan sekildi, notalardyń ústimen, aspanda, taýda, dalamen quıǵytyp bara jatqandaı”.
Nuraǵań óneri álemdi sharlap ketti, bıiktep ketti; álemdi moıyndatý – uly is, jankeshti eńbek, tógilgen terdiń tóleýi, asqan daryn jemisi. Eger Nuraǵań jazǵan árbir án-kúı, shyǵarmasy jaıly aıta bersek, onyń árqaısysy bir-bir monografııaǵa laıyq baıtaq dúnıe.
N. Tilendıevtiń óneri men ómirine Elbasymyz N.Nazarbaev árdaıym qamqorlyq jasap, eńbegine ádil baǵa berdi. “Halyq qaharmany” atanǵan Nurǵısa Qarasaı babasynyń 400 jyldyǵyna arnalǵan saltanatta shabyttana ónerin pash etti. Bul uly júrektiń sońǵy sátteriniń biri edi, sahnaǵa sońǵy shyqqany edi. Sol jazda Nuraǵań týǵan ólkesin saǵyna aralady. Meni ertip, Atabaı atty saıdy kórip, móldir bulaǵynan sý ishti, káýsar aýasymen keýde kere dem aldy. Sońǵy kezderi “Jambyl ata, Jákem jaryqtyq janynan eki qulash jer berińder, Jákeńniń qaraýyly bop jataıyn” – degendi talaı estigen edik.
Birinshi sáýir – qustar jyly jaqtan kóktemdi qanatyna ilestirip kele jatqan kókmunar shaqta týyp, qońyr kúzde – qustar shýyldap, syńsyp qaıta qaıtqan shaqta bul dúnıeden ozdy. О́zi aıtqandaı, Jambyl ata mavzoleıi janyna máńgilikke qonystandy. Nuraǵańnyń bul dúnıeden qaıtqanyna da, mine, on jyl bolyp qalypty.
Nurǵısa aǵamyzdyń kózi tirisinde aıtqan ósıetnamasy bar: “Qazaqty mendeı súıetin adam bolsa, qazaq jaman bolmas edi. Men qaıtqanda halqym joqtaý aıtpaıdy, ánmen shyǵaryp salady. Men eldiń rýhyn kóterip ketýim kerek. Sol úshin de jaratylǵanmyn”.
Nurǵısany Jambyl ata mavzoleıi janyna jerlep jatqanda “Otyrar sazy” kúńirenip, kúımen qoshtasyp turdy. Ǵajap qubylysty joqtap, Alataý Nurǵısanyń óz kúılerin zarlatty. “Gúl ósken jerge gúl ósedi”. “At tuıaǵyn taı basady” demekshi, “Otyrar sazy” orkestriniń búgingi jetekshisi, bas dırıjeri Dinzýhra Nurǵısaqyzy Tilendıeva.
Dinzýhra – N.Tilendıevten qalǵan jalǵyz tuıaq. Dinzýhranyń anasy Darıǵa Tilendikelini de ónerde óz orny bar belgili aktrısa, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi, dombyra tartyp, án salady. Mine, osyndaı otbasynda dúnıege kelgen Dinzýhra jastaıynan mýzyka áýenimen terbetilip, mýzykamen oıanyp, mýzykamen sýsyndap, mýzykalyq sazdy áýendi boıyna molynan sińirip ósti. Jaqynda Dinzýhra basqarǵan “Otyrar sazy” orkestri Elbasymyz N.Nazarbaev bastaǵan delegasııamen birge Iordanııaǵa baryp, ónerin kórsetip qaıtty. Bul sapar – órleýdiń alǵashqy baspaldaǵy dep bilemiz. Bul úlken senim!
Bıyl Nuraǵańnyń týǵanyna – 85 jyl tolady. Soǵan oraı Almatyda eskertkish ashylyp, óner festıvali ótkizilse, kitap, albom, kúıtabaqtar shyǵarylsa degen eldiń tilegi bar.
Naǵashybek QAPALBEKULY.
