KELEShEKTI BOLJAǴAN KEMEL JOLDAÝ

QAZAQSTANDY TО́RGE ShYǴARATYN — HIMIIа Elbasymyzdyń 2009 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda osy másele tóńireginde atqarýshy bılikke naqty tapsyrma bergen edi. Biraq sol tapsyrma ázirge oryndala qoıǵan joq. Oraıy kelgende aıta keteıin, jaǵar maı — munaı ónimderiniń ishindegi eń qymbaty. Sony bile tura elimizdiń shıki munaıynan qubyrdan ótkizýge qıyndyq keltiretindikten “sylynyp” tastalyp jatqan parafınderdiń baǵaly ónim beretinine atqarýshy bılik basyndaǵylar áli kúnge kóńil bóler emes. QAZAQSTANDY TО́RGE ShYǴARATYN — HIMIIа О́tken jyldyń mamyr aıynda “Nur Otan” HDP HII sezi ótip, onda Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Prezıdenti, “Nur Otan” HDP Tóraǵasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev sóz sóılep, taıaý­daǵy bes jylda atqarylatyn memlekettik aýqym­dy baǵdarlamany jarııalaǵany belgili. Sol baǵ­darlamada bes jyl ishinde jeti baǵyt boıynsha “ındýstrııalyq-ınnovasııalyq” baǵdarlama ja­sap, júzege asyrý kerektigi jaıly mindet “Nur Otan” HDP Saıası bıýrosyna, el Parlamentine, sondaı-aq Otanymyzdaǵy eń irgeli jáne bılik partııasy jasaqtaǵan atqarýshy oryndarǵa júk­teldi. Sońǵy nátıjesinde 7 trıllıon teńgelik qosymsha quny mol taýarly óndirispen baıy­tylýǵa tıisti osynaý baǵdarlamaǵa hımııa ǵyly­my­nyń qosary erekshe ekenin kezinde buqaralyq aqparat quraldarynda da, alqaly jıyndardyń mártebeli minberlerinen de baıandaǵan edim. О́ıt­keni, Prezıdentimiz belgilep bergen ulttyq baǵ­dar­dyń jeti baǵytynda da hımııa ǵylymynyń qosar úlesi az bolmaıtyny bizge belgili edi. Aıta­lyq, munaı-gaz hımııasy men tyńaıtqyshtar ón­di­risin bylaı qoıǵannyń ózinde, agrarlyq sa­lany, farmasevtıkany, qurylys ındýstrııasyn, qorǵanys ónerkásibi salasyn damytý máselesin hımııa ǵylymynyń aralasýynsyz túpkilikti she­shý múmkin emestigi barshaǵa aıan. Adamzat ómiriniń órkenıet pen tehnologııa qaryshtap damyǵan osynaý zamanynda hımııanyń “atsalyspaıtyn” jeri joq dese de bolǵandaı. Jańa ǵana jaryq dúnıeniń esigin ashqan sábıge kerekten bastap, búkil adamzat paıdalanatyn ıgilikterdiń bárinde hımııa ǵylymynyń ónimderi júredi. Al Qazaqstannyń ishki rynogynda hımııalyq ónimderdiń úles salmaǵy shamamen 70-80 paıyzdy quraıdy. Munyń basym bóligi ımporttalady. Demek, memleketimiz ımport úshin shet elderge shyǵaryp jatqan ondaǵan mıllıard dollarmen esepteletin mol qarjy elimizde qalyp, qazaqstandyqtar qajetine saı qyzmet etýi tıis. Bulaı deıtin sebebim, shet elderden tasymaldap jatqan dúnıelerimizdiń barlyǵyn derlik otandyq óndiristen alýǵa bolady. Bul úshin hımıkterimizdi ár sala boıynsha “iske tartý” kerek. Jasyratyny joq, osy ýaqytqa deıin ımport tasymaldaýshylardy qoldap kelgen ártúrli deń­geıdegi sheneýnikter endi Prezıdent tapsyrmasyn múltiksiz oryndaý isine jumylar bolsa, onda, sóz joq, bizdiń hımıkter bul ıgilikke ózderiniń mol úlesterin qosar edi. Oǵan qarym-qabiletteri, bilim-bilikteri jetedi. Oraıy kelgende eske sala keteıin, Qazaqstannyń hımııa ǵylymy damyǵany sonshalyq, ol kezinde Keńester Odaǵy dep ata­la­tyn alyp derjavadaǵy Reseı hımıkterinen keıin­gi orynda turdy. Ýkraına men Belorýssııa hımıkteri bizden keıingi oryndarda bolǵany barshaǵa málim. Buǵan dálel-dáıek keltirsem je­tip artylady. Keńester Odaǵy hımıkteriniń ónim­deri, basqany bylaı qoıǵanda, qazir ózimiz úlgi etip júrgen AQSh-qa da, Japonııaǵa da, Eýroodaq elderine de eksporttaldy. Bul kúnderi sol alyp odaqtyń hımııalyq óndirisinde aıryqsha jemisti qyzmet atqarǵan, ashqan jańalyqtarymen Kre­ml­diń betin beri qaratqan Qazaqstan hımıkteri áli de ortamyzda júr. Olardyń tálimin alǵan talantty shákirtteri de ustazdarynan kem soǵyp turǵan joq. Qysqasy, Qazaqstan hımıkteriniń bilimi, biligi jáne tájirıbesi qaı jaǵynan da mol. Elbasymyzdyń erekshe qamqorlyǵynyń ná­tı­jesinde osy zamanǵy ozyq tehnıkamen, teh­no­lo­gııamen jaraqtalǵan laboratorııada qyzmet etip jatqan ǵalymdar óndiristiń osy salasy boıynsha elimizdi adamzat qaýymdastyǵy dep atalatyn alyp ordanyń tórine shyǵarary sózsiz. Bir qýa­nysh­tysy, Prezıdent N.Nazarbaev osy saladaǵy otandyq ǵylymnyń kúsh-qýaty men múmkindigin tolyq biledi. Soǵan sáıkes udaıy ǵylymı da­mý­dy jalǵastyrý úshin qarjylyq kómek kórsetip, sondaı-aq atqarýshy bılik pen óndirisshilerge “bi­lim – ǵylym – óndiris” tizbegin ornyqtaýǵa ke­ńes berip júr. Áıtse de osy ýaqytqa deıin Mem­­leket basshysy keńesin tyńdap júzege asy­rý­ǵa tıisti jaqtar mardymdy is tyndyra alǵan joq. Endi mundaı enjarlyqqa jol berilmeıtin­digin Elbasy óziniń 2010 jylǵy Joldaýynda erekshe atap kórsetti. Qos palatanyń birlesken májilisinde 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn jarııalaǵan Nursultan Ábishuly ile-shala “Nur Otan” HDP Saıası bıýrosynyń keńeıtilgen keńesin ótkizip, partııa jetekshileri men atqarýshy bılik ókilderine on jyldyq jospardy oryndaýǵa barshanyń jáne árkimniń jaýapkershiligi men mindettiligin júkteı otyryp, yjdaǵattylyqpen jumys isteý qajettiligin erekshe eskertti. Sodan beri partııa belsendileri de, Úkimettegi laýazymdy tulǵalar da sol tapsyrmany oryndaý jolynda eńbektenip jatyr. Osy oraıda aıta keterlik bir tus – on jyldyq alyp baǵdarlamany júzege asyryp, Prezıdentimiz aıtqan mejeden kóriný úshin búkil halyq bolyp jumylatyn úlken iske otandyq hımııa ǵylymyn qatystyrý qajettiligi. Tipti, budan da góri batylyraq aıtar bolsaq, hımııa ǵylymynyń bererin paıdalanbaı, Prezıdent júktegen úlken isti abyroımen tyndyrý múmkin emes. Aıtalyq, Elbasymyz 2020 jyly Ulttyq qorlar qazynasynda 90 mıllıard dollar altyn-valıýta bolýy qamtamasyz etilýi tıis, al bul sol kezdegi ishki jyldyq jalpy ónimniń shamamen 30 paıyzy deńgeıinde bolýy kerek degendi málimdedi. Endi osynaý eki sannan úshinshi bir san týyndaıdy, ol – 2020 jylǵy jyldyq ishki jal­py ónimniń 270 mıllıard dollar kóleminde bolatyn­dy­ǵy. Iаǵnı, on jyl ishinde memlekettiń jyldyq ishki jalpy ónimi 170 paıyzdy quraýy tıis. Bul — ár jyl­da shamamen 17 paıyzdyq ósim alý degen sóz. Qazaq­stan óziniń eń qaryshty damyǵan jyl­darynyń ózinde ishki jalpy ónimniń jyldyq ósimi 13 paıyz­dy quraǵan edi. Demek, Elbasy ózi­niń osy Jol­daýynda atap kórsetkenindeı, ósimdi eks­tensıvti jolmen emes, ıntensıvti jolmen alý kerek­tigin eskertip tur. Aıtalyq, aýyl sharýashy­ly­ǵynda eńbek ónimdiligin eki esege arttyrý mindeti júk­teldi. Bul — Prezıdent aýzynan shyqqan naqty san. Elbasy barlyq sandardy aıtyp jatýǵa mindetti emes, ony túpkilikti nátıjeni alýǵa mindetti atqarýshy bılik ókilderi esepteı jatady. Bizdiń paıymdaýymyzsha, ol kisi budan bylaıǵy barlyq ósimdi tek qana eńbek ónimdiligin arttyrý arqyly alý kerektigin meńzep tur. Týrasynda baǵdarlama “ındýstrııalyq-ınnovasııalyq” dep atalǵandyqtan da bári kórinip tur. Endeshe, endigi molshylyq tek qana ıntensıvti damýdyń ǵana jemisi bolýy tıis. Muny óz basym bylaı uǵy­­namyn: ár gektar telimi jerdiń shyǵym­dy­ly­ǵyn arttyrý, maldyń beretin eti men sútin mo­la­ıtý, maldan túsetin kiristi, ár tonna munaıdan elimizge keletin paıdany, ár tonna rýdanyń Qazaqstanǵa engizetin valıýtalyq kirisin kóbeıtý. Muny bir sózben aıtqanda, on jyl ishinde qurylatyn kásiporyndar tek qana ózimizdiń shıkizatty óńdep, uqsatyp, sonan soń otandyq rynokqa nemese eksportqa shyǵaratyn ekinshi jáne úshinshi býyndaǵy taýarly óndiris oshaǵy bolmaq. Bulardyń ózinde az qarjy jumsap, mol ónim alýy kerek. Prezıdentimizdiń osy turǵyda Joldaýynda aıtqandaryn osy turǵyda túsine alsaq qana isimiz jemisti bolmaq. Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, otandyq ón­di­riske bereri mol hımııa ǵylymy salasyn Nur­sultan Ábishuly árqashan da qoldap keledi. Al ǵalymdar bolsa Prezıdent qamqorlyǵyna naqty is nátıjesimen jaýap berýdi ózderiniń paryzdary sanaıdy. Sondyqtan da bizdiń “Á.Bekturov atyn­daǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty” aksıonerlik qoǵamynda negizinen bes sala boıynsha ǵylymı izdenis jumystary júrgizilip, nátıjesinde qazir­diń ózinde konveıerlik óndiristen shyǵarýǵa 20-dan astam jańa taýar tehnologııasyn ǵylymı ne­giz­deýdi aıaqtady. Bulardyń qaı-qaısysy da otandyq rynokty asa qajetti, arzan jáne álemde teńdesi joq taýarmen qamtamasyz etip qana qoı­maı, asa qýatty eksporttyq áleýetke qol jet­kizeri sózsiz. Ol ol ma, otandyq óndiristiń keıbir salasyn qazirgiden góri tıimdirek ári ónimdirek ju­mys isteýge qozǵaýshy kúsh bolar edi. Bul ma­qa­lada solardyń keıbireýlerine ǵana erekshe toq­talǵandy jón sanaımyn. Bárin tizbelep shyǵýǵa, olardyń qasıeti men bererin baıandaýǵa gazet múmkindigi jete bermeıdi. О́ıtkeni, olardyń árqaısysy týraly tolyq bir monografııa jazýǵa týra keledi. Men ózim jetekshilik jasap otyrǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýty ujymynyń izdenis nátıjeleri jaıly baıandaýdan buryn bizdiń ǵylymı negiz­degen jańalyqtarymyz ben jańa tehnologııa­larymyz otandyq óndiriske jáne Elbasy júktegen on jyldyq aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrýshylarǵa kómektesýge suranyp turǵan tolyqqandy jáne paıdaly taýarly óndiris bolatynyn aıta ketpekpin. Bizdiń ǵalymdar óndirý jolyn ǵylymı negizdep shyqqan asa qarapaıym, solaı bola tursa da, ystyq-sýyqqa óte tózimdi polımıd laktary men plenkalary, metaldyq qasıeti bar ystyq-sýyqqa shydamdy plenkalar búgingi jáne bolashaqtaǵy ındýstrıaly elimiz úshin qajetti taýarlar ekeni esh shúbá keltirmeıdi. Aıtalyq, polımıd laktary ártúrli elektr ótkizgishterdiń syrtqy betin jabý úshin paıdalanylatynyn aıta ketsem deımin. Onymen symdar, sondaı-aq, elektrovozdar men tur­mystyq tehnıkanyń dvıgatelderi jáne týr­bogeneratorlar sekildi asa baǵaly jabdyqtardyń syrtqy beti qaptalady. Polımıd plenkalary, basqany bylaı qoıǵanda, qýatty prınterlerde, magnıtti lentalarda, taǵy basqa tolyp jatqan salada tózimdilikti saqtaý úshin qoldanylatyn taptyrmas taýarlar. Sondaı-aq, metaldyq qasıeti bar ystyq-sýyqqa birdeı plenkalar kon­densatorlyq tehnıkalarda, aeroǵaryshtyq qural-jabdyqtar óndirisinde paıdalanylatyn dúnıeler. Osylardyń bári de otandyq óndiris úshin asa qajettiligimen shektelmeı, buǵan qosa zor eksporttyq áleýetke ıe bola alatyn ónim túri. Elimizde energetıkalyq keshen jáne aero­ǵa­rysh qural-jabdyqtary kesheni ómirge keletini osy on jyldyq baǵdarlamada aıtylǵan. Mine, joǵarydaǵy materıaldar solardyń suranysyn qanaǵattandyryp qana qoımaıdy, sonymen birge álemdik rynokta da básekelestikke qabiletti dú­nıeler bolyp shyǵady. Sebebi, joǵaryda aıtyl­ǵan óndiristik keshender álemniń barlyq memle­ketterinde bar jáne kóptegen elderdiń makro­eko­nomıkasynyń lokomotıvi sanalady. “Á.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty” AQ qu­ramynda jumys isteıtin ǵalymdar toby zerttep, zer­­delep daıyndaǵan basqa da ǵylymı jańa­lyq­tar otandyq rynoktyń ǵana suranysyn qam­ta­ma­syz etip qoımaıdy. Eksporttyq áleýetke ıe bolýmen qatar el ekonomıkasyna valıýtalyq tú­sim túsiredi. Mundaı ónimder óndirisin Pavlodarda, Aqtaýda, Almatyda jáne Qapshaǵaıda qurýǵa bo­lady. Atalǵan qalalardaǵy hımııalyq óndiris ká­sip­oryndarynda jańa ónim túrlerin shyǵarýǵa to­lyq múmkindik bar. Tek qana qosymsha seh qural-jabdyqtary men tehnologııasyn jasaý úshin az­daǵan qarajat bolsa jetkilikti. Munyń syrtynda bizdiń ǵalymdar Máskeý memlekettik pedagogıka ınstıtýtyndaǵy qatty deneler fızıkasy, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi hımııa, fızıka kafedralarymen, sondaı-aq Fran­sııa ýnıversıtetteriniń tıisti salalyq ǵa­lym­darymen birlesip polımıd plenkalaryna metall qasıetterin berýge qatysty ǵylymı-zert­teý jumystaryn qarqyndy júrgizýde. Kelesi bir top oqymystylarymyz sý tazartý jáne sýdy paıdalanýdaǵy qaldyqsyz, ıaǵnı aı­nal­maly tehnologııany óndiriske engizýdi mem­bra­na tehnologııasy boıynsha ǵylymı negizdep shyq­ty. Bul aýyz sýdan tapshylyq kórip júrgen Qa­zaqstan úshin asa paıdaly óndiris orny bol­maq. Qazir ıon almastyrǵysh materıaldardy sıntezdeıtin kásiporyndardy Atyraý, Aqtaý, Pavlodar qalalaryndaǵy hımııalyq óndiris keshenderi mańynda qurý jóninde usynys jasap otyrmyz. Almatynyń elektromehanıkalyq zaýytynda elektrodıalız apparattarynyń jańa túrin shyǵarýǵa bolady. Munaı-gaz hımııasy týraly Elbasymyz udaıy nazarǵa salyp keledi. Biraq ázirge osy sala ón­di­risinen janar-jaǵar maıdyń tómengi oktandy tú­rinen basqa eshteńe shyǵarylmaı tur. Mazýt ta jet­kiliksiz mólsherde. Avıasııalyq kerosınderdi ım­porttap kelemiz. Munaıǵa belshesinen batyp jat­qan el úshin bul múlde tózgisiz jaǵdaı. Eskerte keteıik, munaıdy tereńdete óńdeý jáne odan po­lı­mer jáne polımerlik ekinshi ónimderdi alýdyń ǵylymı tásilin Qazaqstan ǵalymdary tolyq bile­di. Solaı bola tursa da, qubyrlar men metall esik-terezelerdiń syrtyn qaptaıtyn jáne basqa da asa qajetti taýarlar óndirisin jasaýdyń bas­tap­qy shıkizaty polıetılen, polıpropılen, po­lıs­tırol, sıntetıkalyq kaýchýk sekildi qajet zattar ózimizde shyǵarylmaǵandyqtan, ımport­ta­lyp, aqyr aıaǵynda, elimizden mol mólsherde va­lıý­talyq shyǵysqa ákelip soǵýda. Bul endi óki­nish­ti másele. Aıtalyq, otandyq ǵalymdar eli­miz­de óndiriletin munaı quramyndaǵy para­fın­nen sıntetıkalyq joǵary sapaly jaǵarmaı alý­dy ǵylymı negizdedi. Solaı bola tursa da bul ja­ńalyǵymyz óndiriske ene qoıǵan joq. Keri­sin­she, jaǵar maıǵa suranysty 100 paıyz ımportpen jaýyp otyrmyz. Elbasymyzdyń 2009 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda osy másele tóńireginde atqarýshy bılikke naqty tapsyrma bergen edi. Biraq sol tapsyrma ázirge oryndala qoıǵan joq. Oraıy kelgende aıta keteıin, jaǵar maı — munaı ónimderiniń ishindegi eń qymbaty. Sony bile tura elimizdiń shıki munaıynan qubyrdan ótkizýge qıyndyq keltiretindikten “sylynyp” tastalyp jatqan parafınderdiń baǵaly ónim beretinine atqarýshy bılik basyndaǵylar áli kúnge kóńil bóler emes. Endi, mine, Elbasymyz ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 10 jyldyq baǵdarlamasyn júzege asyrýdy, onyń ishinde janar-jaǵar maıǵa otandyq suranysty 100 paıyz ishki ónimmen qamtamasyz etý mindetin júktegen jańa kezeńde Úkimet bizdiń hımıkterdiń mundaı jańalyǵyn konveıerlik óndiriske engizýge muryndyq bolsa, odan tek qana utamyz. Aıta keteıik, jaǵarmaı munaı ónimderiniń arasyndaǵy eń qymbaty ǵana emes, sonymen birge, eń ótimdisi de. О́ıtkeni, sınte­tı­kalyq jaǵar maıdy shyǵarý tehnologııasyn ıger­gen memleketter álemde sanaýly. Demek, qudaı qa­lap, Úkimet qoldap, bul jańalyǵymyzdy kon­veıer­lik óndiristen shyǵara qalsaq, onda utarymyz kóp bolmaq. О́ıtkeni, parafınnen alynatyn jaǵar maıdyń ózindik quny meılinshe arzan. Bir máseleniń beti ashyq, ol – elimizdegi úsh munaı óńdeý zaýytynyń úsheýi de dál búgingi tańda HHI ǵasyrdyń óskeleń talabyna saı ónim shyǵara alatyn keshender emes. Olardyń bizdiń qalaǵa­nymyzdaı ónim berýi úshin keshendi túbirinen jań­ǵyrtý kerek. Sebebi, bul óndiris oryndarynda munaı bar bolǵany 59 paıyz tereńdikte ǵana óń­de­ledi. Al dúnıe júzi, dálirek aıtsaq, biz elikteýge tıisti eýroqalypta bul kórsetkish 90 paıyzdy qu­raıdy. Aıyrmashylyq jer men kókteı. Sondyqtan da biz bul zaýyttardy túbegeıli jańǵyrtý kezinde naqty ǵylymı usynystar jasaýǵa daıynbyz. Moraldyq jaǵynan eskirgen tehnologııany arzanǵa satyp alǵanǵa “máz bolmaý kerek”. Elbasy óz só­zinde eskertkenindeı, zymyran ýaqyttyń ozyq sura­nystaryna saı taýarly ónim shyǵaratyn teh­nologııany ǵana ómirge ákelý onjyldyq ındýs­trıal­dy-ınnovasııalyq baǵdarlamasynyń negizgi ustanymy bolýy tıis. Osy oraıda birikken Ger­manııada ómirge kelgen “Loına-2000” úlgisindegi mu­naı óńdeýshi jańa keshenniń Qazaqstanda ju­mys istegenin qalaıtynymdy eske sala ketsem deımin. Joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, Elbasymyz óziniń bıylǵy Joldaýynda agrarlyq saladaǵy eńbek ónimdiligin 2020 jylǵa deıin eki ese ósirýdi mindettedi. Bul, árıne, ońaı sharýa emes. Aıtalyq, qazirgi bizdiń egistikterdiń qunary azaıǵan. Onyń obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bar. Máse­le ol sebepti anyqtaýda emes, sol qunar­ly­lyqty qaıtsek arttyramyz degen suraqtyń jaýabyn dál tabýda. Onyń ústine dıqan qaýymy mol astyq jınaǵan kezde álemdik qor bırjalarynda bıdaı­dyń baǵasy arzandap ketip, jumsaǵan shyǵyn­da­ryn qaıtara almaıtyndaı jaǵdaılarǵa tap bolyp jatady. Buǵan 2009 jyldyń aqıqaty dálel. Ne is­teý kerek? Bul suraqtyń jaýabyn bizdiń oqy­mys­tylar áldeqashan tapqan. Biraq, ǵalym­dary­myz ashqan sol jańalyqtar otandyq konveıerlik óndiristen qoldanysqa shyǵaryla qoıǵan joq. Naqty bir mysal keltirer bolsam, Jambyl oblysynda mıneraldy tyńaıtqyshtar óndiriledi. Ol eksporttalyp, óndiris qojalaryna qanaǵat­tanar­lyq kiris ákelýde. Bul tyńaıtqyshtardy satyp alatyndar negizinen múmkindigi bar Eýropa fermerleri. Al bizdiń fermerler bul tyńaıt­qyshtardy satyp ala almaıdy. Sebebi, qaltalary juqa. Úkimet eginshiliktegi aǵaıynǵa jyl saıyn tyńaıtqysh satyp alý úshin sýbsıdııa bóledi. Bul birneshe ondaǵan mıllıard teńgege jetip qalatyn shyǵar. Sonyń ózi suranysty óteı almaıdy. Endeshe, dıqan qaýymǵa arzan tyńaıtqysh kerek. Sondaı-aq ol tyńaıtqyshtyń jer qunaryn kóterýdegi paıdaly áser koeffısıenti qymbat tyńaıtqyshty paıdalanǵandaǵydan kem bolmaýy tıis. “Eki qoıandy bir oqpen atyp alatyndaı” jaǵdaıdy bizdiń ǵalymdar dál búgin týǵyza alady. Joǵaryda atalǵan tyńaıtqysh kenishterinen shyqqan rýda qaldyqtaryn paıdalana otyryp-aq biz jer qunaryn baıytyp, egistik shyǵymyn 20-30 paıyzǵa ósire alatyndaı tyńaıtqyshtyń jańa túrin shyǵarýdyń ǵylymı negizin jasadyq. Jańa tyńaıtqyshtyń taǵy bir paıdalylyǵy fos­fordan topyraqtyń alatyn qunary 20-25 paıyzǵa ósip, sebilgen dánniń 98-100 paıyzdyq ónim berýine qol jetedi. Topyraqtaǵy gýmýs quramy saqtalyp, dándi daqyldardyń qurǵaqshylyqqa, sondaı-aq úsikke tózimdiligi joǵarylaıdy. Munyń syrtynda alynǵan ónim kez kelgen ósimdik aýrýlaryna tótep bere alady. Shaǵyn sehtarda jylyna 25-40 myń tonna osyndaı tyńaıtqysh shyǵarýǵa bolady. Eskerte keteıik, mundaı tyńaıtqyshtyń bastap­qy shıkizaty fosforıdter, qońyr kómirler, fos­fogıpster jáne basqa qaldyqtar bolatyndyqtan ónim arzanǵa túsedi. Energııalyq shyǵyn da kóp ketpeıdi. “Sýpergýmat” jáne “Gýmel” dep ata­latyn osyndaı asa paıdaly jańa tyńaıtqyshty shyǵarý bizdiń ınstıtýtta ǵylymı dáıektelgen tehnologııasy 2005 jyldan beri Almaty qalasyndaǵy “Zelenstroı” kompanııasynda paıdalanylyp, kútkendegideı nátıjesin berdi. Ǵalymdardyń esepteýinshe, jyl saıyn elimiz­diń egistik alqaptary óziniń topyraq quramyn­daǵy qunarly elementteriniń 2,5-2,8 mıllıon ton­nadaıyn joǵaltady eken. Oǵan qosa mıneral­dyq tyńaıtqyshtar tym qymbatqa túsedi. Son­dyq­tan da Qarataýda “Qazfosfatpen” básekeles bola alatyndaı jańa tyńaıtqysh shyǵaratyn ká­sip­oryn qurýǵa ábden bolady. Bizdiń usyny­symyzda qazirgi tańda qaldyq retinde jınalyp qalǵan on mıllıon tonnadan astam “kennen” qor­shaǵan ortaǵa zııan keltirgenshe ony kádege jaratyp, jańa jáne paıdaly tyńaıtqysh alý kózdelgen. Endeshe, mundaı baǵaly iske Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligindegi mamandar jaýapkershilikpen qaraıdy dep úmittenemiz. Túptep kelgende, aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligin eki ese ósirý asa aýyr mindet. Solaı bola tursa da, ol bizdiń ǵalymdar usynyp otyrǵan jańa tyńaıtqyshty paıdalanar bolsaq, “alynbaıtyn asý” emes. Instıtýt ǵalymdary densaýlyq saqtaý sala­sy­na qatysty da buǵan deıin júrgizgen ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjesinde týberkýlezge, qaterli isikke qarsy jáne ımmýnıtet kóterýshi dári túrlerin ǵylymda dáleldep shyqty. Glıaspın, bıaskın, glınıazıd, zafarıdın, prosıdol, qazkaın dep atalatyn dárilerimiz halyqaralyq rynoktaǵy básekege tolyq tótep bere alatyn álemdik talapqa saı teńdesi joq “týyn­dy­lar”. О́kinishke oraı, bulardyń keıbireýi shet el­derde shyǵarylyp jatsa, qalǵany áli kúnge esh­qaıda jol taba almaı tur. Elbasymyzdyń tikeleı nusqaýymen dári-dármekke otandyq suranystyń eń kemi 50 paıyzyn 2015 jylǵa deıin qazaqstan­dyq ónimmen qamtamasyz etý úshin Astanada arnaıy zaýyt salynbaqshy. О́kinishke oraı, osy ıgilikti istiń basy-qasynda júrgen keıbir azamat­tar sheteldik, dálirek aıtsaq, Qytaı men Úndis­tannan ákelinetin sýbstansa negizinde dári ja­saýdy “josparlap” qoıǵandyǵy jaıly buqara­lyq aqparat quraldarynda málimdep úlgerdi. Meniń pikirimshe, otandyq farmasevtıkanyń ne­gizinde otandyq ǵalymdar oılap tapqan sýbs­tan­salar jatýy kerek. Olaı bolmaıynsha biz báribir dári-dármekke syrtqy táýeldilikten qutyla al­maımyz. Ekinshiden, sheteldik, ásirese, Qytaı taýar­larynyń sapasy jaıly kóńildi qulazy­ta­tyn aqıqattar belgili. Al endi ol jaqtan hal­qymyz jappaı paıdalanatyn dári-dármekterdiń sýbstansasyn aldyrar bolsaq, onda tutastaı alǵanda, ulttyq qaýipsizdikke nuqsan keletin bola­dy. Kez kelgen dertten emdelip jazylamyn degenshe oǵan ushyramaýdyń jolyn qarastyrǵan jón. Olaı bolsa, otandyq farmasevtıka óndirisi negizinen otandyq sýbstansalardy paıdalanýy tıis. Menińshe, otandyq sýbstansalar óndirisin eń aldymen durys jolǵa qoıa alsaq, túptiń túbin­de, Qazaqstan farmasevtıkasyn jasaýǵa ketken barlyq shyǵyn ótelip, bul da bir ulttyq tabys kózine aınalatyn sala bolar edi. Oraıy kelgende eske salatyn bir dáıek, bizdiń elimizdiń organıkalyq jáne mıneraldyq qorlary álemde teńdesi joq baılyq kózi. Qazaqstanda shyǵatyn dárýlik qasıeti mol keıbir ósimdikter álemniń esh jerinde kezdespeıdi. Endeshe, bizdiń atqarýshy bıliktegi laýazymdy tulǵalar Elbasymyzdyń asa mańyzdy tapsyrmasyn oryndaýda ulttyq múddeni joǵary qoıa bilýi kerek. Bul maqalamyzda bir ǵana “Á.Bekturov atyn­da­ǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty” AQ ǵalym­dary dál búgin elimizdiń 10 jyldyq ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna qosa alatyn ǵylymı úlesiniń az ǵana bóligin mysalǵa keltire aldyq. Eger bizdiń ujymnyń ǵana kúni búgin konveıerlik óndiristen shyǵarýǵa usynatyn ǵylymı jańalyqtaryn tizbelep shyǵar bolsaq, onda oǵan bir gazettiń beti jete qoımas. Tek qana bizdiń shaǵyn ujym ǵalymdarynyń múmkindigi osyndaı deńgeıde bolyp turǵanynda tutastaı respýblıka ǵalymdarynyń ındýstrııalyq-ınno­vasııalyq damý baǵdarlamasyna qosar úlesteriniń moldyǵyna shúbálanýdyń ózi bekershilik. Jo­ǵaryda men Qazaqstannyń hımııa ǵylymy Keńester Odaǵy dep atalatyn alyp derjavada ekinshi oryndy ıemdengenin bekerge aıtqan joqpyn. Bul bizdiń otandyq hımıkterdiń talantyn, bilim sapasyn, soǵan oraı kúsh-qýatyn aıqyn dáleldep turǵan naqty mysal. Sol kúsh jańa talantty tolqyn ókilderimen tolyqpasa ortaıǵan joq. Meniń paıymdaýymsha, otandyq basqa qoldanbaly ǵylymda júrgen ǵalymdar da elimizdiń ındýstrııal­yq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyna mol úles qosýǵa qabiletti. Bir átteń aıy kúni búginge deıin atqarýshy bıliktegi laýazym ıeleri elimizde ǵylymı óndiristi jolǵa qoıýdan góri ımport tasymaldaý­shy­lardy yntalandyrý isin “paıdaly” dep uq­qan­daı. Endi bulaı etýge múlde bolmaıdy. Qazaq­stannyń óndirisi, ındýstrııasy óz ǵalymdarynyń ıntellektýaldy áleýetine súıene otyryp damýy kerek. Iá, budan bylaıǵy qyzmetinde jaýapty tul­ǵalar tek qana osy ustanymda bolsa eken degendi basa aıtqym keledi. Basqany qaıdam, men osyndaı berik baılamdamyn. Sebebi, bolashaqtyń ulan-ǵaıyr baǵdarlamasyn ultjandylyqpen atqarmasaq, barlyq eńbek zaıa ketedi. Shetel­dik­ter usynyp jatqan tehnologııany ákelip orna­typ, bar is osymen tyndy deýge áste bolmaıdy. О́ıtkeni, ol erteń-aq tozady. Alaqan jaıyp taǵy suraýǵa týra keledi. Meniń esime Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń ba­lalyq kezeńindegi mynadaı bir oqıǵa únemi túse beretini bar. Soǵystan keıingi tarshylyq jyl­da­ry jasóspirim Nursultan úıindegi eski myl­tyq­ty ustaǵa aparyp, onyń temirinen oraq jasatyp alǵan eken. Sol bala Nursultannyń shuǵyl bet­burysty osynaý qadamy búgingi Elbasymyzdyń qyzmetindegi árbir qadammen tikeleı baılanysyp tur­ǵandaı. Olaı deıtin sebebim, Nursultan Ábish­uly árbir jańa bastamasynda elimizge búgin jáne erteń asa qajetti tustardy dóp basyp anyqtaıdy. Aıtalyq, egemendiktiń alǵashqy jyldarynda ma­kro­ekonomıkanyń shıkizattyq salasyn meı­lin­she damytýǵa qoldaý kórsetti. Sol arqyly táýel­sizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy gıperın­flıa­sııa men ekonomıkalyq resessııany bir jónge kel­ti­rip, el eńsesin bir kóterdi. Ol – ol ma, “munaı dollary” dep atalatyn qarajatty bıýdjetke ki­ristirmeı, Ulttyq qorda saqtady. Sol qory­myz­dyń paıdasyn búkilálemdik daǵdarystyń ótken kezeńinde kórdik. Qazaqstan álemdi dúrliktirgen daǵdarys daýylynan aman shyǵýy bylaı tursyn, búgin eldegi jumyssyzdyq azaıyp, óndiris ósimi 1,1 paıyzdy qurap otyr. Ulttyq qordaǵy baılyq qazir 50 mıllıard dollardy qurapty. Prezı­denti­mizdiń Qazaqstan halqyna Joldaýynda ótken kezeńdegi jemisti syrtqy baılanystardyń nátıjesinde bıyl elimizge shamamen 25 mıllıard dollar kólemindegi tikeleı ınvestısııa keletini aıtylǵan. Buǵan jyl saıyn Ulttyq qordan ın­dýstrıaldy-ınnovasııa­lyq damý baǵdarlamasyn jú­zege asyrýǵa 8 mıllıard dollar kóleminde ın­ves­tısııalyq transfert bólinetinin qosyńyz. Son­da Nursul­tan Ábishuly jarııalaǵan baǵdar­la­­mamyzdyń sózsiz oryndalatynyna shúbásiz senesiń. Iá, ár qadamynda dál búgingi jáne bolashaq­ta­ǵy qajettilikti dóp basatyn Elbasymyz bıyldan bastalatyn onjyldyqty tutastaı memlekettik ekonomıkany jańasha qurylymdaýǵa kóńil bólgen. Bul degenińiz, múlde jańa taýarly óndiris oshaqtary, ener­ge­tıkalyq nysandar, osy zamanǵa laıyq agrarlyq sala. Bul degenińiz, túptep kelgende, ulttyq damý. О́ıtkeni, osy zamanǵy avtomattandyrylǵan tehnologııa boıynsha kompıýtermen basqaryla­tyn jańa óndiris oryndarynda jumys isteı­tinder ulttyq kadrlar bolatyny aıdan anyq. Bul degenińiz – óz kezeginde Nursultan Ábishuly nusqaǵan “ıntellektýaldy urpaq” tárbıelep, “ın­tellektýaldy ult” qalyptastyrý. Aqyr aıa­ǵyn­da, osylardyń barlyǵyn qosqanda jańa baǵ­darlama – “qazaqtyń qaıta órleý” dáýirin bastap beretin sapalyq damýdyń alǵashqy baspaldaǵy. Qoryta aıtqanda, bul kúnderi keń baıtaq Qazaqstannyń túpkir-túpkirinde qyzý talqy­lanyp, zor qoldaýǵa ıe bolǵan Elbasymyzdyń jańa Jol­daýynda jarııalanǵan onjyldyq damý baǵdarla­masy barshamyzdyń kútkenimiz jáne barshamyzdy baqytty bolashaqqa bastaıtyn jospar. Onyń júzege asyrylýyna jaýapty atqarýshy bıliktegi laýazym ıeleri ǵylym men óndiristi tikeleı baılanystyratyn altyn kópir bolýy qajet ekendigin túsinýleri kerek. Eger Úkimetimiz dál osylaısha jumys isteı alsa, sóz joq, Qazaqstan 2020 jyldyń ózinde birqatar eýropalyq memlekettermen ıyq teńestire alatyn jaǵdaıǵa jetedi. Sóıtip, adamzat dep atalatyn úlken qaýymdastyq ordasynyń tórinen laıyqty ornyn alady. Al bul jolda joǵaryda aıtqanymdaı, mol jáne asa yqpaldy úles qosýǵa “Á.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty” AQ ǵalymdary qazirdiń ózinde daıyn. Edil ERǴOJIN, “Á.Bekturov atyndaǵy hımııa ǵylymdary ınstıtýty” AQ prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq akademııasynyń akademıgi.