Bozala tańnan barlyǵynyń kóńilderi alyp-ushyp tálimdi toıǵa daıyndalǵan. Jıen qyzdyń – kishkentaı Karınanyń týǵan kúni. Shattyq shýaǵy shalqyǵan bul shańyraqta balalardyń týǵan kúnderin únemi atap ótip, qýanysh syılaý ıgi dástúrge aınalǵan. Qýanysh jalqyniki emes, jalpyniki. Barlyǵyna ortaq. Sodan da bolar qutty bolsyn aıta kelgen kórshi-qolań, et jaqyn aǵaıynmen birge baýyryna basqan 13 balanyń bári tal boılaryndaǵy tamasha ónerlerin kórsetip, aqjarma shattyqtyń shyraıyn arttyra tústi. Jańylǵan men Serik Ákimbaevtardyń tárbıesindegi toǵyz ulttyń balasy ózderiniń ulttyq án-jyrlaryn náshine keltire oryndap bergende kóz qýanyp, qulaq quryshy qanatyndaı. Kishkentaı Karına osy otbasynyń asyrap alǵan qyzy Álııadan kórgen tıtimdeı qýanyshy. Ul-qyzdy meıirleri qanǵansha óbip, súıip júr ǵoı. Al nemere birtúrli ystyq bolady eken. Áke kóńilindegi, ana júregindegi yntyzar sezimdi, yntyq kóńildi qansha jerden sheshen bolsa da tilmen aıtyp jetkizý múmkin emesteı.
Aq túıeniń qarny jarylǵan týǵan kún toıynda aldymen qazaqtyń ulttyq ánderi shyrqaldy. Áldeneshe daýys bir-birimen jymdasa kirigip, máńgilik ajyramastaı bekem birlikpen, onyń ústine adam shynaıy kóńilmen eljireı berilip aıtqan kezde án de qýatty bolady eken. Shattyqqa bókken shańyraqtan qalyqtap shyqqan án quddy bir qanatty qyrandaı ıt tumsyǵy ótpeıtin Bulandy ormandaryn bókterleı ótip, sálden soń zeńgir kókke kóterilip, aqsha bulttarmen astasyp, bir kósh jerdegi Býrabaıdyń bıigine ilinip qalǵandaı. Toǵyz ulttyń balasynyń jas kókireginen jalyn atyp shyqqan án Alash dalasyna tarap bara jatty. Bul toıǵa keshegi syǵan bala, búgingi azamat Nıkolaı Ivanov ta óziniń eki sábıin ala kelip, qýanyshqa ortaq bolyp otyr. Taryqqanda tatqan dámdi umytpaǵany ǵoı.
Endi qarapaıym eńbek adamdary Jańylǵan men Seriktiń osynshalyq júkti qalaı kóterip júrgendigin, jaýapkershiligi mol jaqsy iske qalaı táýekel etkendigi týraly taratyp aıta ketsek. Suraq kóp bolǵanymen, bizdińshe jaýaby jalǵyz. Ol asqan meıirimdilik, jan dúnıedegi tańǵy shyqtaı móldiregen tazalyq. Onyń ústine ulty kim bolsa da áıteýir adam balasy ǵoı, osylar jylamasynshy, janarlary qurǵasynshy degen abzal azamattyq.
Áriden sabaqtaǵanda, sóz arnasyn túpten tartýǵa týra keletindeı. Iá, áýel basta Jańylǵan jar tańdaýda jańylmaǵan eken. Shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana Jańaaýyl aýylynyń týmasy Serik pen Makınka qalasynyń turǵyny Jańylǵan shańyraq kótergende kórshileri qolaısyzdaý bolyp shyǵypty. Bereke qashqan álgi úıde kúndiz-túni aıǵaı-shý, daý-janjal. Shyryldaı jylaǵan, óksı yńyrsyǵan tıtimdeı eki jas bala. Kórgen kúnderi kún emes, azap. Týmaı jatyp taǵdyrdyń tepkisine túsetin sonshalyqty ne jazyqtary bar eken?! Tasbaýyr kórshileri ózderi ómirge ákelgen perzentteriniń jaıyn oılaıtyn emes.
Bir kúni jurt álgi berekesizderdiń ornyn sıpap qaldy. Tún qarańǵysyn jamylyp, bastary aýǵan jaqqa údere kóshken. Iz-túzsiz. Joq, iz-túzsiz emes, iz qalǵan. Ol – álgi jaryq dúnıe esigin ashqannan beri tıtimdeı meıir kórmegen, mahabbatqa bólenbegen beıkúná eki bala. Jańylǵan men Serik qos jetimekti baýyrlaryna basqan. Adam balasy jas ıiske baýyr basyp qalmaq. Birer kúnnen keıin kádimgideı sezim paıda bolǵan. Sezimmen birge qorqynysh ta. Kúnderdiń bir kúninde balalardy alyp keter me eken, qaıter eken. Joq, eshkim izdep kelmedi. Asyrap alyp edik dep bular da eshkimge tis jarmaǵan. Bireýge jaqsylyq jasaǵanyn aıtyp, jer jahanǵa jar salmaıtyn ulttyq ulaǵat qoı. Ýaqyt alǵa oza berdi. Bir kezde ata-anasyna kereksiz bolyp qalǵan qos jetkinshek azamat bolady. О́zderi shańyraq kóterdi. Tula boılarynda Jańylǵan men Seriktiń meıirim-shýaǵy bar. Súıekterine sińgen, ǵumyrlyq azyǵy!
Tálimniń bári tárbıeden ǵoı. Kókirekterinde bir sáýle bolsa bolǵany. Burynǵynyń qazynaly qarttary solaı deıtin. Olaı emes dep kórińizshi. Osy otbasynyń uly Baýyrjan ánebir jyly qystyń kúni, saqyldaǵan sary aıazda dalada tońyp júrgen Stanıslav Klımentevti úıge ertip ákelipti. Baıǵus bala múgedek eken. Ata-anasy da uldarynyń bul áreketine «Munyń ne?» dep aıtpaǵan. Sol Sasha 25 jasqa tolǵansha meıirim shýaǵy kilkildep turǵan osy otbasynda boldy. Asyqty jilik ustady. Azamat atandy. Qazir ózderiniń bir otaýy.
Aýdan ortalyǵy Makınsk qalasynda 2004 jyly jetim balalar úıi jabyldy. Mundaǵy balalar oblystyń ár aýmaǵyna balalar úılerine jóneltilip jatty. Baýyr basyp qalǵan jerinen ketý de ońaı emes. Osyndaı kúnderdiń birinde Jańylǵan jaryna usynys jasaǵan.
– Jetim balalardy patronattyq tárbıege alsaq, qalaı qaraısyń?
Otaǵasy tis jaryp lám-mım degen joq. Áýeli qabyrǵasymen keńesken, oń-solyn baǵamdaǵan. Alýyn alady-aý, erteńgi kúnkóristeri ne bolmaq. Obal-saýaby bar. Jańylǵannyń ózi úı sharýasynan bosamaıdy. Al ózi bolsa, birinshi toptaǵy múgedek. Múgedek retinde alatyn shamaly járdemaqysy ǵana bar. Táýekel etip tas juta almaı turǵany sodan. Qansha kún men tún aýyr oıdy arqalaýmen ótti. Sol jyly «Bóbek» qorynyń tóraıymy Sara Nazarbaevaǵa hat joldaǵan. Jergilikti «Nadejda» baspanasynan eki bala alyp, baýyrlaryna basty. Bul tirlikti estigen aýdan ákimdigi qarap qalmaı, baǵaly bastamany qoldady.
2006 jyly Aqkól balalar úıinen alty jasóspirim keldi. Arada úsh jyl ótken soń sol jerden taǵy da bes bala qosyldy. Bulardyń barlyǵy «Neke jáne otbasy» Zańynyń 120-babyna sáıkes jasalǵan kelisimshart negizinde tárbıege alynǵan edi. Mynaý jaryq dúnıede janashyr jandar az emes qoı. 2008 jyldyń 14 jeltoqsanynda Bulandy aýdanynyń ákimdigi kottedj úlgisindegi úı syılady. Taǵy bir yrymǵa jaqsy jeri osy kottedj ornalasqan shaǵyn aýdan «Bolashaq» dep atalady. Bulardyń baýyrlaryndaǵy shıetteı balalar da bolashaq emes pe?!.
Sońǵy on jyl tóńireginde Ákimbaevtar otbasynda 39 bala tárbıelengen eken. Olardan 18 nemere súıip otyr. Balalardyń birazy orta mektepti bitirip, oqýlaryn jalǵastyrýda. Máselen, Vıktor Nıkolaıchýk Kókshetaý qalasyndaǵy baǵdarlamashylar kýrsyn bitirip, qazir Shýchınsk qalasyndaǵy kásiptik-tehnıkalyq kolledjde bilim alýda. Evgenııa Smaǵulova – bolashaq zańger. Búgin týǵan kúnin toılap jatqan Karınanyń anasy – Álııa Smaǵulova oblys ortalyǵyndaǵy bankte operator bolyp qyzmet isteıdi.
О́zgege shattyq syılaýǵa qumar otbasyndaǵy qýanysh ta az emes. Sonyń árqaısysy ata-analarynyń jadylarynda máńgilikke jattalyp qalǵan. Júrek erekshe tolqyǵanda ár qımyl, ár sóz kádimgi kıno lentasyndaı saqtalady eken-aý. Tuńǵysh toı – osy Álııanyń qyz uzatý toıy edi. Kádimgideı apy kirip, kúpi shyǵyp, qarbalasa daıyndalǵan. Bir jeri kem tússe, elden uıat emes pe? Jasaýyn da jaınatty. Quıryq-baýyr jesken, myń jyldyq quda bolamyz desken qudalyq ta ótti. Uzatylyp bara jatqan qyzdyń ár maýsymǵa qajetti kıim-keshegin de ıne-jipten jańa shyqqan boıy daıyndady. Eń bastysy ol emes, naǵyz keremeti – Álııaǵa aıtylǵan aqyl, kórsetilgen tárbıe. Barǵan jerinde tastaı batyp, sýdaı sińýdiń jaıy. Áýelegen aýjardyń júrek terber ıirimimen uıasynan ushyp bara jatqan boıjetken kórgendi qyz tárbıeli kelin atansa, sol jetpek. Odan artyq eshteńeniń keregi joq. Qazir Kókshetaýda turatyn qudalarymen tonnyń ishki baýyndaı aralasady. Aralarynda taıpalǵan jorǵa da, tompıǵan dorba da júre beredi. Endi mine Baqtııary da erjetip, qyzdy aýylǵa qyryndap júr. Otaǵasy keıde ulynyń anasymen sybyrlasyp sóıleıtin qupııalarynyń kóbeıip bara jatqanyna qarap, bir toıdyń bolaryn ańdaıtyn sııaqty.
Osy arada taǵy bir máseleni aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Belgilengen tártip boıynsha patronattyq tárbıe kámeletke tolmaǵan balalardy qamtıdy. Kámeletke tolǵan soń tirkeýden shyǵarylyp, áleýmettik kómek sap tyıylady. Baýyr basyp qalǵan balalarǵa «Shyraqtarym, endi óz kúnderińdi ózderiń kórińder» dep aıtýǵa ata-ananyń júregi shydar ma? Erjetken uldary men boıjetken qyzdary arqan boıy alystamaǵan. О́ıtkeni munda ózderi degende isher astaryn jerge qoıatyn, týmasa da týǵandaı bolyp ketken ata-analary bar. Perzentteriniń sol peıili baýyrmal otbasynyń mereıin asyryp tur. Ýnıversıtet, kolledjde oqıtyn balalardyń tirshilik qareketi Ákimbaevtardyń moınynda. Kolledjdiń tórtinshi kýrsynda oqıtyn qyzdary Evgenııanyń 82 000 teńgelik oqý aqysyn úzbeı tólep keledi.
Bir ǵajaby, mektep jasyndaǵy balalar óz otbasylarynyń jaqsy atyn shyǵarýdy paryz sanaıdy. Aýdandyq bilim bóliminiń bas mamany Tatıana Maksımova Ákimbaevtardyń shańyraǵyndaǵy Vıtıa Ahpıarov, Petıa Borısıýk, Sasha Kovalchýk, Alesha Kýrılın, Alekseı, Tolık, Gena Vezdeskııdiń qazaq synybynda oqıtynyn, qalǵan alty balanyń mektep-gımnazııanyń úzdik oqýshylary ekenin rızashylyqpen aıtyp otyr. Balalardyń bári qazaq tilinde sóıleıdi. Tipti árqaısysynyń qazaqsha esimderi de bar. Máselen, Gena – Ǵabıt qazaqsha kúresten oblystyq, respýblıkalyq jarystarda top jaryp júr, Rýslan Baıandınov te bileginen kúsh saýlaǵan bozbala. Ekeýi de sport sheberligine kandıdat. Al erke Ermegi – tepken doby teris ketpeıtin fýtbolshy.
– Múgedekpin dep muńymdy aıtyp, qol qýsyryp qarap otyra almadym, – deıdi Serik Ákimbaev, – Aqmola oblystyq múgedekter qoǵamynyń tóraǵasy, «Bulandy» korporatıvtik qorynyń prezıdenti tárizdi qoǵamdyq jumystarym bar. Bar ýaqytym osy balalardyń tárbıesine arnalǵan. Aıtqandaıyn, bul arada áýeli memlekettik qamqorlyqty qadaı aıtsam jón bolar. Kómek, járdemnen kende emespiz. Balalar jazǵy demalys lagerlerine birinshi kezekte joldama alady. Bizdi qoıshy, osynyń bári ult bolyp uıysýdy dittegen el isi ǵoı. Biz qolymyzdan kelgenimizshe umtylyp jatyrmyz.
Yrysy sútteı uıyǵan shańyraqtan qozy órisindeı jer uzap baryp alǵan áserimizden óń men tústiń arasynda júrgendeı bolǵan kúıi qımastyqpen qaıyryla qaraǵanbyz. Tútini zeńgir kókke shanshyla bıiktep barady eken. Atam qazaqtyń «tútini túzý ushqan» degen teńeýiniń oıǵa oralǵany.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy, Bulandy aýdany
