QAZAQSTAN – BEDELDI EÝRAZIIаLYQ MEMLEKET

Halyqaralyq máseleler men álemdik qoǵamdastyqtaǵy Qazaq­stan­nyń orny týraly oılaryn or­taǵa salǵan Tóraǵa bizdiń elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy tabysty bo­lýyn qamtamasyz etetin jetistik­te­rimizge tyńdaýshylar nazaryn aýdardy. “Qazaqstan – eýrazııalyq iri memleket. EQYU-ǵa tóraǵalyq etý quqyǵyn alǵannan keıin bizdiń elimiz senimdi áriptes, ári tarıhı turǵydan qysqa merzim ishinde de­mo­kratııalyq ınstıtýttar quryly­sy men naryqtyq ekonomıkany da­my­týda, sondaı-aq aımaqtyq jáne ha­lyqaralyq qaýipsizdikti qamta­ma­syz etýde eleýli jetistikterge jet­ken bedeldi eýrazııalyq memleket mártebesin naqtylady”, – dedi Q.Toqaev. Qazaqstan qazirgi zaman ta­rıhyndaǵy kúrdeli kezeńderdiń birinde osynaý jaýapty mıssııany atqarýǵa kiriskenin atap óte kelip, Tóraǵa bizdiń eldiń tóraǵalyq etý merzimi EQYU-nyń 35 jyldyǵy, jańa Eýropa úshin qabyldanǵan Parıj hartııasynyń 20 jyldyǵy jáne Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tyń aıaqtalýynyń 65 jyldyǵy atalyp ótiletin erekshe ýaqytpen sáıkes kelgenine nazar aýdardy. Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń qaǵıdalaryna qatysty Q.Toqaev EQYU-nyń qaýipsizdik, ekonomıka men ekologııa jáne gýmanıtarlyq máseleler salasyndaǵy úsh negizgi “sebetin” qalyptastyrý jónindegi bizdiń elimizdiń bastamalary jaıynda áńgimeledi. Bizdiń elimizdiń tóraǵalyq etýindegi eń ózekti isterdiń biri 2010 jyly Qazaqstannyń basta­masy boıynsha EQYU sammıtin ótkizý bolyp tabylady. Tóraǵa atap ótkendeı, Uıym aıasyndaǵy joǵary deńgeıdegi kezdesýler daǵdarysty eńserýge jáne 35 jyl buryn Helsınkıde bastalǵan úderisterdi jandandyrýǵa múmkin­dik beredi. EQYU basshysy laýazymyn­daǵy Qazaqstan baǵdarlamasynyń basty tarmaǵy retinde Tóraǵa 14-16 mamyrda Almaty qalasynda “EQYU-nyń eýrazııalyq ólshemi” Transazııalyq parlamentshiler jıynyn ótkizýdi atady. EQYU-ǵa tóraǵalyq etý Qazaq­stanǵa “Eýropaǵa jol” memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa zor múmkindikter beredi. Bul baǵyttaǵy tabysty jumystar eldi negizgi eýro­palyq jáne jalpy adamdyq baǵdarlarǵa shyǵarýdy qamtamasyz etip, tóraǵalyq ókilettigi aıaqtal­ǵan­nan keıin de Qazaqstannyń jaq­sy damýyna oń yqpal jasaı­tyn bolady. Jaqsybaı SAMRAT. TО́RAǴALYQ TIZGINI BEKEM QOLDA nemese qazaqstandyq basqarýdyń basymdyqtary Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ja­­qynda reseılik “Izvestııa” gazetinde ja­rııalanǵan “EQYU taǵdyry jáne perspek­tı­valary” atty maqalasy álemdik qoǵam­das­tyqtyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyr­ǵa­ny belgili. О́ıtkeni, elimiz sonyń aldynda ǵana osy  bedeldi halyqaralyq Uıymnyń tóraǵalyǵyna kirisken bolatyn. Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynan bir kún buryn jaryq kórgen El­basynyń bul maqalasyn barsha qazaqstandyqtar da osynaý asa mańyzdy baǵdarlamalyq qujattyń syrtqy saıasat oraıyndaǵy quramdas bóligi retinde qa­ras­tyrýda. Biz óziniń osy oraıdaǵy pikir-paıymdaryn aıtýdy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Nurlan SEIDINNEN  ótingen edik. – Birinshiden, basa nazar aýdarǵym keletin másele sol, Prezıdent óz maqa­lasynda qaıratkerliginiń negizgi ustanymy evolıýsııalyq jol ekendigin taǵy da aı­ǵaq­tap berdi. Sol arqyly syrtqy jáne ishki saıasatta mańyzdy sheshimder qabyldaýda tóńkeristik ádister men árqıly jaǵdaı­da­ǵy ustamsyzdyqqa jol berilmeıtindigin, biz­diń saıasatymyzdyń sarabdaldyǵyn  dáıektedi. Ekinshiden, Prezıdent burynǵysynsha memlekettik syrtqy saıasattyń basyna ár­tarapty kópbaǵyttylyq pen eýrazııashyl­dyq­qa beıimdilikti qoıyp otyr. Bul jaı aqylǵa qonymdy, óıtkeni, Qazaqstan ózi­niń geosaıası ornalasýy men ekonomıka­lyq múmkindikteri turǵysynan alǵanda tek aımaqtyq máselelermen ǵana shektelip qalmaıdy. Bizdiń memleketimizdiń syrtqy saıa­sı múddeleri maǵynasy jaǵynan eýr­azııa­lyq bolýmen qatar, kópetnosty jáne polıkonfessııaly erekshelikterdi de ábden eskeredi. Sonymen birge, ol Azııa men Eýropaǵa, Shyǵys pen Batysqa birdeı qa­tys­tylyǵynan jazbaıdy. Osyndaı kóp­ba­ǵyttylyqty Nursultan Ábishuly óziniń “Izvestııa” gazetindegi maqalasynda “álem­dik sharalar men bizdiń memleket úshin naqty qyzyǵýshylyq týdyratyn bar­lyq memlekettermen dostyq jáne aldyn ala boljam jasalatyn baılanystardy damytý” retinde túsindirdi. – Biraq memleketterdiń deńgeıi, qýaty ártúrli bolyp keledi emes pe. Osy názik máseledegi saıasat joǵarydaǵy maqalada  qalaı ejikteledi? – Bul jaı da nazardan tys qalmaǵan. Belgili bir álemdik máselelerge qatysty sheshim qabyldaýdaǵy memleketter múm­kin­dikteriniń teńsizdigin esepke ala otyryp, Qazaqstan basshysy quramyna bizdiń el de kiretin, álemdik qoǵamdastyqtyń basym bó­ligin quraıtyn “ortasha kólemdi” memle­ket­terdiń rólin arttyrý týraly oıyn bildirdi. Elbasynyń pikirinshe, tek ortasha memleketter ǵana ózara pátýaǵa kelý arqy­ly jahandyq jáne strategııalyq sheshim­der qabyldaýǵa qol jetkize almaq. Eýra­zııa­lyq keńistiktiń aýqymdy EQYU keńis­tigine “jetkilik­siz kirigýin” eskere otyryp, Nursultan Nazarbaev tek eý­ro­palyq qana emes, odan da keńi­rek aýqymdy qamtyp, eýrazııa­lyq qaýipsizdikti tu­tasymen qam­tamasyz etý máselesin kóterdi. Elbasy Reseı gazetindegi ma­qa­lasynda sondaı ártúrli mem­leketter aıasynda qazirgi tańda jańarý úrdisin bastan keshirip otyrǵan zamanaýı halyqaralyq qatynas­tar júıesin taldaý máse­lesine basa nazar aýdardy. Geo­saıası jáne geoekonomıkalyq yqpaldyń kóne batystyq ortalyqtary­nyń ornyna BRÚQ (Brazılııa – Reseı –Úndistan – Qytaı) jáne Azııa-Tynyq mu­hıt aımaǵy elderi sekildi jańa ortalyqtar paıda bolýda. – Nursultan Ábishulynyń osy maqa­la­daǵy qarjy sektoryna qatysty aıtqan oılary týraly ne der edińiz? – Jahandyq qarjy daǵdarysy álem­dik qarjy-ekonomıkalyq júıeniń ishki qurylymynda ótkir qaıshylyqtardyń bar ekendigin kórsetip, basqarmaly hám bol­jaýǵa ıkemdi álemdik ekonomıkalyq tár­tip týraly kókeıkesti máseleni kóterdi. Mine, sondyqtan da qazirgi ýaqytta álem­dik qoǵamdastyqtyń ártúrli deńgeılerinde balama valıýtasy bar jańa valıýta-qar­jy­lyq halyqaralyq uıymdar qurý ıdeıasy, jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵda­rys­tan shyǵý strategııasy jáne álemdik ekonomıka men álemdik qarjy rynok­tarynyń daǵdarystan keıingi damýy má­se­leleri belsendi túrde talqylanýda. Osyǵan baılanysty EQYU aıasynda jahandyq ekonomıka, ekologııa jáne daǵ­darystan keıingi damý máseleleri buǵan deıin múldem talqylanbaǵanyn aıta ketýi­miz qajet. Bul Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń óz qare­ketin tek úshinshi gýmanıtarlyq sebet tóńi­reginde júrgizip, halyqaralyq saıasattyń shetine shyǵyp qalǵandyǵyna mysal bolarlyqtaı. EQYU-nyń mundaı saıasaty “qyrǵı-qabaq soǵys” kezeńinde, eki ıdeo­logııa men qarama-qarsy dúnıetanym kezin­de qalyptasqan edi. Biraq KSRO-nyń ydyraýy, Varshava sharty uıymynyń joıylýy men Germanııanyń birigýi kez­de­ri­nen beri 20 jyl ótti. Sondyqtan da EQYU-nyń burynǵy strate­gııa­syn qaıta qarastyryp, ony 1975 jyly ózi qurylǵan kezeń­degi maqsaty, ıaǵnı asa kúrdeli halyqaralyq máselelermen aınalysatyn bedeldi de pár­mendi halyq­ara­lyq uıymǵa aınaldyrýdyń ýaqyty keldi. – Demek, maqaladaǵy oı sorabyna boılasaq, Qazaqstan ózine EQYU-nyń múmkindik óristerin keńeıtý mıssııasyn da alady eken-aý? – Vankýverden Vladıvostokqa deıingi aralyqtaǵy orasan zor geografııalyq jáne saıası keńistikti alyp jatqan Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy, ókinishke qaraı, birte-birte áske­rı-saıası máselelerge degen qyzyǵýshy­lyǵyn álsiretti. Bul úrdis Nursultan Nazarbaev aıtpaqshy, obyr metastazy sekildi, birte-birte zamanaýı órkenıetti jalmap kele jatqan ekstremızm men halyqaralyq lańkestiktiń qarqyndy kúsheıýi kezeńinde oryn alyp otyr. N.Nazarbaev atap aıtqandaı, “Hel­sın­kı prosesi brendi” barynsha kómes­ki­lenip, óziniń tartymdy kúshiniń bir bóligin joǵaltqan. Sondyqtan da Qazaqstan bas­shy­sy birinshi kezekti mindet retinde “Hel­sınkı brendin” qaıta jandandyrý ǵana emes, sonymen birge, oǵan jańa nur men kúsh-qýat berý úshin Qazaqstan bas­ta­masymen qurylǵan eýrazııalyq aımaq­tyq qurylymdarmen tıimdi ózara yqpal­dastyq ornatý qajettigin aıryqsha nusqap kórsetken. – Elbasymyzdyń memleketter arasyn­da­ǵy yqpaldylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtý týraly pikirleri qandaı topshylaýlarǵa bastaıdy? – Eýropalyq qoǵamdastyq elimizdi EQYU-nyń tóraǵalyǵyna saılaý arqyly oǵan zor senim men qurmet kórsetti. Osy jyl­dyń jazynda biz Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymyn basqarsaq, kelesi 2011 jyly Islam Konferensııasy Uıymyna basshylyq jasaımyz. Kóptegen sheteldik sarapshylar men taldamashylardyń piki­rinshe, tıimdi kópbaǵytty syrtqy saıasat qalyptastyrýǵa qol jetkizgen Qazaqstan Respýblıkasy memleketter arasyndaǵy syn­darly ózara yqpaldastyqty nyǵaıtý arqyly Batys pen Shyǵys arasyndaǵy pikir almasýdy qalyptastyrýǵa barynsha beıildi ári qolaıly úmitker. Bul fak­torlar Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵaly­ǵy baǵdarlamasyn jasaý barysynda esepke alynbaýy múmkin emes. Reseı gazetindegi maqalasynda Nursultan Ábishuly EQYU-ǵa múshe memleketterdiń qaýipsizdigi Uıym­ǵa kirmeıtin kórshi memleketterdiń qaýip­sizdigimen astasyp jatqandyǵyn jáne ony ajyratyp qarastyrýǵa bolmaıtyndyǵyn aıryqsha qadap aıtyp ótken. Mine, son­dyqtan da qazirgi tóraǵa retinde Qazaqstan Ortalyq Azııa aımaǵy men kórshi elderden tónetin jańa qaýip-qaterlerdi zalalsyz­dandyrýǵa barynsha kúsh salyp otyr. Aýǵanstanda turaqtylyq jáne beıbit­shi­liktiń ornaýyna erekshe múddelilik tanytqan elimiz bul memlekettiń áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵynan qalpyna kelýine basa nazar aýdarady. Elbasynyń elimizdegi joǵary oqý oryndarynda bir myńǵa tarta aýǵan azamatyn oqytýǵa 50 mln. dollar qarjy bólý týraly sheshimi barlyq qazaqstandyqtardyń qoldaýyna ıe boldy. Qazaqstan EQYU-ǵa múshe mem­leketterdi osy ónegeni negizge ala otyryp, ásirese, bilim berý men densaýlyq saqtaý salalarynda osyndaı baǵdarlamalardy júzege asyrýǵa shaqyrdy. – EQYU tóraǵasy retinde Qazaqstan taǵy qandaı máselelerge nazar aýdarýy tıis eken? – EQYU-nyń tóraǵasy retinde Qazaq­stan ekonomıka salasynda Uıymnyń kólik-tasymaldaý múmkindigin arttyrýǵa kúsh salady. Birinshi kezekte Batys Eýro­padan Reseı men Qazaqstan arqyly Qytaıǵa baǵyttalǵan aýqymdy kólik dálizi negiz bolatyn Uly Jibek jolyn qaıta jandandyrý máselesi qarastyrylady. Sonymen qatar, bizdiń elimiz úshinshi sebetke – demokratııalyq quqyqtar men adam bostandyǵyn saqtaý men qorǵaý máse­lesi­ne de kóńil bóledi. Prezıdent N.Á.Na­zarbaev Uıymnyń áreket etý keńistiginde ultaralyq jáne dinaralyq mazmundaǵy, zań­syz eńbek mıgrasııasy máseleleriniń ózek­tiligi artyp kele jatqandyǵyna toq­taldy. Bul máselelerdi sheshý barysynda álemdik aımaqtardaǵy ulttardyń ómir daǵ­dy­sy, dástúri, mádenıeti men ulttyq ta­rıhy sııaq­ty jáıtterdi nazarǵa almaýǵa bolmaıdy, óıtkeni, bul máseleler qaq­ty­ǵys­tyń shıelenisýi men kúsheıýine áser etýi múmkin. – Elbasynyń atalmysh maqalasynda álem úshin de, elimiz úshin de ózekti taǵy qandaı pikirleri nazar aýdararlyq? – Prezıdenttiń “Qazaqstan kópultty jáne polıkonfessııaly memleket retinde mádenıetaralyq jáne órkenıetaralyq pikir almasý ıdeıasyn qoldaı otyryp, Uıymnyń qýatty múmkindikterin ultshyl­dyq, dinı tózimsizdik, násilshildik, kseno­fo­bııa jáne antısemıtızm máselelerin jeńýde tıimdi paıdalanýdy kózdeıdi”, degen pikiri óz elimiz úshin de, álem úshin de ózekti bolyp otyr. Qazaqstan basshy­synyń bul oı-túıinin búkil álem estıdi, bul, ásirese, ultshyldyq, násilshildik pen ksenofobııalyq kózqarastar  qaqtyǵys­tar­ǵa alyp kelgen elder úshin óte mańyzdy dep bilemiz. Kórip otyrǵanymyzdaı, EQYU qare­ke­tinde birshama sheshilmegen máseleler qordalanyp qalǵan. Uıymdy qarqyndy da­myp otyrǵan XXI ǵasyr aqıqatyna tıimdi beıimdeý, ıaǵnı EQYU-ǵa degen senim men qurmetti nyǵaıtý úshin ony “bastapqy núkteden qaıta bastaý” qajet. Bul sharanyń tıimdi sheshimi retinde EQYU-ǵa múshe memleketter basshy­lary­nyń sammıtin osy jyly Astana qala­synda ótkizý máselesin alýǵa bolady. Qa­zaq­stan basshysynyń pikirinshe, bul sam­mıtte halyqaralyq qatynastardyń ózekti máseleleri, onyń ishinde qaýipsizdiktiń birtutas qurylymyn qalyptastyrý, Aýǵan­standy qalpyna keltirý men oǵan kómek kór­setý, ultaralyq jáne dinaralyq keli­simdi qamtamasyz etýdiń baǵdarlamasyn jasaý sekildi máselelerdi talqylaýǵa qol jetkizýge bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Qorǵanbek AMANJOL, Almaty. SAN ULTTY UIYSTYRATYN ORTAQ MÚDDE “Nur Otan” HDP Par­lamentarızm ınstıtýtynyń uıytqy bolýymen  “EQYU-nyń adamı ólshemi: 2010 jylǵy jalpy jáne taqy­ryp­tyq basymdyqtar” atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Konferensııaǵa Parlament depýtattary, Memleket­tik organdardyń, sheteldik dıplomatııalyq korpýstardyń, sondaı-aq, EQYU-nyń Astanadaǵy Ortalyǵy men BUU-nyń Qazaqstandaǵy Damý baǵdarlamasynyń, Azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń ókilderi, elimizdegi saıası partııalardyń jetekshileri, otandyq jáne sheteldik ǵalymdar men sarapshylar qatysty. Láıla EDILQYZY. Bul kúngi jıyn negizinen bir­neshe taqyrypty talqylaýdan tur­dy. Olar: Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýiniń tarıhı jaǵ­daı­lary jáne saıası konteksi, EQYU-nyń adamı ólshemi: memleket qaýip­sizdiginen jeke adam qaýip­siz­digine deıin, Qazaqstannyń tór­aǵa­lyq etýi kezeńindegi uıymnyń gýmanıtarlyq qyzmetindegi ózekti basymdyqtary, Shyǵys pen Batys arasyndaǵy únqatysýlyq qoǵam­das­tyqty qalyptastyrý arqyly atalǵan Uıymnyń damýy máse­le­leri boıynsha konsensýstyq alań­dy keńeıtý men nyǵaıtýdyń jol­daryn izdestirý sekildi mańyzdy baǵyttar aıasynda órbip otyrdy. Máselen, EQYU-nyń adamı ólshem salasyndaǵy mindetteri atty 1-shi sessııada Parlament Se­natynyń Halyqaralyq qatynas­tar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Qýanysh Sultanov adam qaýipsizdigin nyǵaı­tý­dyń jańa basymdyqtary jónin­de óz pikirin bildirse, EQYU-nyń Astanadaǵy Ortalyǵynyń basshy­sy Aleksandr Kelchevskıı atal­ǵan Uıym aımaǵyndaǵy qaýipsizdik pen adamı ólshem salasyndaǵy mindetter tóńireginde keńinen oı tarqatty. Al Tózimdilik jáne kemsitpeý degen atpen uıymdastyrylǵan 2-shi sessııada “Tózimdilik jáne kem­sitpeý: qaýipsizdiktiń jańa para­dıg­malaryn mádenıetter únqaty­sýy arqyly izdeý”, “Tózimdilik ýaqyt talaby ma, álde saıası brend pe?”, “Jumyspen qamtý jáne eń­bekaqy tóleý qoǵamnyń úılesimdi damýynyń faktory retinde”, “EQYU-ǵa tóraǵalyq etý kon­teksindegi Qazaqstandaǵy konfes­sııa­aralyq qatynastar” taqyryp­ta­ry boıynsha baıandamalar tyńdaldy. Bul kúngi ǵylymı-tájirıbelik konferensııa kezinde genderlik másele de nazardan tys qalmady. Bul máseleniń ózektiligi genderlik teńdikti qamtamasyz etý degen atpen ótken 3-shi sessııada aıqyn kóringendeı boldy. Onda elimizdiń qoǵamdyq jáne saıası ómirindegi áıelder úshin múmkindikter men teń quqyq berý, bılik qury­ly­myn­daǵy áıel azamatshalardyń ókildiligin qamtamasyz etý jáne ony halyqaralyq tájirıbemen sáıkestendirý, qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýdaǵy áıelder róli sekildi máseleler jan-jaqty talqy tarazysyna tústi. Bir atap óterligi, atalǵan jı­ynǵa adamdar saýdasymen kúresý, onyń ishinde balalardy satý saýdasynyń jekelegen kórinisteri máselesi de ózek bolyp, onda kópti qyzyqtyrǵan mańyzdy jáıtter aıtyldy. Máselen, konferen­sııaǵa qatysýshylar balalardy satýǵa qarsy is-qımyl­dardy qamtamasyz etýdiń tıimdi psıhologııasyn qalyptastyrý qajettigin atap ótti. Halyqaralyq ǵylymı-táji­rı­belik konferensııany qorytyn­dy­laı kele oǵan qatysýshylar arnaıy usynymdaryn ortaǵa sal­dy. Olarda Qazaqstandy EQYU-ǵa qatysýshy memleketter arasyn­daǵy mádenı, dinı jáne etnostyq aıyrmashylyqtardyń medıatory retinde kórsetý, 2009-2012 jyl­darǵa arnalǵan adam quqyqtary máselesindegi ulttyq is-qımyl jos­parynyń der kezinde oryn­dalýyn qamtamasyz etý, adam qu­qyq­tary salasyndaǵy halyq­ara­lyq mańyzdy qujattardyń óz merziminde Qazaqstan tarapynan ratıfıkasııalanýyna jol ashý sekildi mindetter bar. Sala maman­dary bul máselelerdiń joǵary deńgeıde sheshimin tabýyna óz taraptarynan múddeli ekendikterin jetkizdi. Astana.