Oǵan memleket kóp qarajat quıyp jatyr. Onyń tıisti qaıtarymy bolýǵa tıis edi, biraq ókinishke qaraı, olaı bolmaı otyr» degen bolatyn. Qazaqstan Prezıdenti agroónerkásip keshenin damytý boıynsha birqatar ózekti mindetterdi alǵa qoıdy. Alaıda, Elbasy tapsyrǵan mindetter Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan oryndalmaı keledi. AО́K problemalaryn jedel sheshýge baǵyttalǵan saıası jigerdiń iske asýyna salada jıi aýysatyn basshylardyń keritartpa kózqarastary kedergi bolýda.
AО́K-ke qatysty statıstıkaǵa nazar aýdaraıyq. Elimizdegi jeke qosalqy sharýashylyqtar men shaǵyn fermerlik qojalyqtardyń 90%-y usaq sharýashylyqtar. Olar taýar ónimderiniń 77-85%-yn óndiredi. Ondaǵy ósimdik sharýashylyǵynyń úlesi – 69%, mal sharýashylyǵyna tıesili bóligi – 87%. Aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshilerdiń tek 30%-y et, sút, jemis-jıdek óńdeýmen aınalysady.
Jeke qosalqy sharýashylyqtar men shaǵyn fermerlik qojalyqtarǵa ınvestısııa salý ekonomıkalyq negizsiz bolǵandyqtan 403 qaıta óńdeý kásiporyny quryldy, qazir olar 20-40% kóleminde júktelgen, sebebi shıkizat jetkiliksiz jáne onyń sapasy tómen. Qazaqstanǵa kelgen ınvestısııalar kóleminiń tek 0,8%-y AО́K-ke salynady.
Bul rette aýylda eńbek resýrstaryn paıdalaný deńgeıi tómen bolyp qalýda. Máselen, aýyldyq jerlerdegi 4 mln turǵynnyń 500 myńy (12,5 %) jaldamaly jumyspen aınalysady. О́zderin jumyspen qamtyǵandardyń sany 3,5 mln. Bul – is júzinde bıýdjetke úles qospaı otyrǵan jumyssyzdar.
Eldiń AО́K 2013-2017 jyldar aralyǵynda bes jyl boıy damý boıynsha keri nátıje kórsetip keledi. О́nimniń kólemine kóz júgirtsek, 2013 jyly –10,7 mlrd AQSh dollaryn, 2014 jyly – 9,6 mlrd, 2015 jyly – 8,7 mlrd, 2016 jyly – 6,2 mlrd, 2017 jyly 5,6 mlrd AQSh dollaryn quraǵan.
Búgingi tańda «AО́K – ınnovasııa» jobasyn ázirleýshilerdiń pikirinshe, ony damytýdaǵy problemalardyń sebebi qazirgi ekstensıvtik damýdyń memlekettik tetigi bolyp otyr. Bul agroónerkásip keshenine kedergi bolýmen qatar, básekelestik qabiletin tómendetýde jáne Qazaqstannyń ulttyq qaýipsizdigine nuqsan keltirýde. Bizdiń pikirimizshe, «AО́K – ınnovasııa» jobasyn ázirleýshilerdiń usynystary qaralyp, Qaýipsizdik keńesinde talqylanýǵa tıis.
Álemdik deńgeıdegi mamandar tartyla otyryp, Ulttyq agroónerkásip palatasy (UAО́P) bastamasymen júrgizilgen júıeli zertteýler boıynsha Elbasy tarapynan AО́K aldyna qoıylǵan mindetter ýaqtyly oılastyrylǵan sharalar boldy. Biraq bul eldiń usaq taýarly óndiris jaǵdaıynda sheshilmeıdi. Dúnıejúzilik ozyq tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, onyń tıimdiligi orta jáne iri aýyl sharýashylyǵy óndirisinen 3-5 esedeı tómen. Usaq taýarly óndiris basym bolǵandyqtan AО́K-ke salynǵan qarjy qaıtarylmaı, aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń 80%-y tólemge qabiletsiz bolmaq.
Elbasy: «QazAgro» UBH» AQ-ta salynǵan qarajat qumǵa sińgen sý sııaqty, al basshy kadrlar bereketsizdikke salynýda», dep oryndy atap kórsetti. Sol sebepti, AО́K-tiń qazirgi kadr áleýetin qaıta toptastyryp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qurylymdaryn, sonyń ishinde, «QazAgro» AQ-yn túpkilikti jańartý qajet dep sanaımyz. «QazAgro» AQ-ta usaq taýarly jeke qosalqy sharýashylyqtar men shaǵyn fermerlik qojalyqtar qyzmetin qaldyra otyryp, ony qaıta uıymdastyrý, iri jáne orta taýar óndirýshilerge qatysty jumystardy «AО́K – ınnovasııa» jobasyn ázirleýshilerdiń basqarýyna berý oryndy bolar edi.
Qazaqstan úshin otandyq jáne álemdik mamandardyń qatysýymen ázirlengen AО́K-ti jedel damytýdyń naryqtyq modelin negizge alyp, orta jáne iri aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge basymdyq berý, kóp salaly aýyl sharýashylyǵyn damytý ózekti. «AО́K – ınnovasııa» jobasyn ázirleýshilerdiń pikirlerin tolyq qoldaımyz. Demek, álem ekonomıkasynyń qubylmaly jaǵdaıynda jańa sapalyq damý deńgeıine kóshýi úshin memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde AО́K-ti jedel damytýdyń matrısalyq ıntegrasııalyq naryqtyq ekonomıkalyq úlgisin iske asyrý kezek kúttirmeıtin másele.
«AО́K – ınnovasııa» jobasy týraly suhbatymda («AО́K – damýdyń ıntensıvti joly», «Kazahstanskaıa pravda» gazeti, №245, 22 jeltoqsan, 2017j.) bul týraly oqyrmandardy keńinen habardar ettim, sondaı-aq AО́K-tiń tómengi býyndarynan qoldaýshylardyń oń pikirlerine ıe boldym. Alaıda, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi tarapynan usynystarym qoldaý tappady. Múmkin bul AО́K-ti jańartý problemalary prosesiniń uzaqtyǵymen jáne mınıstrliktegi laýazymdy basshylardyń qyzmettik oryndarynan aıyrylý qaýpimen baılanysty bolýy kerek.
«AО́K – ınnovasııa» jobasyn ázirleýshiler naqty qorytyndyǵa keldi: eldiń tabıǵı, klımattyq jáne geografııalyq ereksheligin, turǵylyqty halyqtyń dástúrli daǵdysyn eskere otyryp, AО́K túbegeıli jańartylmaıynsha jáne ártaraptandyrylmaıynsha Elbasy alǵa qoıǵan mindetterdi sheshý múmkin emes.
UAО́P jáne «AО́K – ınnovasııa» jobasyn ázirleýshiler óz kezeginde agroónerkásip keshenin qurylymdyq jáne ártaraptandyrý turǵysynan jańartý otandyq ekonomıkanyń básekelestik qabiletin arttyrýǵa yqpal etetinine senimdi. Álemdik qoǵamdastyq elderinde azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi ózekti ekenin eskersek, bul óte mańyzdy.
Qazirgi tańda ımporttyń 40-90%-yn qurap otyrǵan qant, sary maı jáne ósimdik maıyn, jemis-kókónis konservilerin, shujyq ónimderin, et, qus etin Qazaqstan naryǵymen qatar, eksportqa da shyǵarýǵa bolady. Ony kooperatıvtik, óndiristik, ınfraqurylymdyq iri taýarly oblystyq agroklasterler, orta taýarly aýdandyq agrokeshender jáne agroqalashyqtar negizinde ınnovasııalyq kóp salaly AО́K qura otyryp, «AО́K – ınnovasııa» jobasyn keshendi, júıeli iske asyrý arqyly júzege asyrýǵa bolady.
Memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde shamamen 20,2 mlrd AQSh dollary qarjy syıymdylyǵymen jáne 10% memlekettik qatysý úlesimen 12 jyl ishinde «AО́K – ınnovasııa» jobasyn iske asyrýǵa bolady. Bul jobany júzege asyrýdaǵy ortasha jyldyq shyǵyndar AО́K-ti jyldyq memlekettik sýbsıdııalaý kólemimen shamalas. Bul agroónerkásip kesheniniń IJО́-degi ortasha 4,5%-ǵa jýyq úlesimen alǵanda, Qazaqstannyń IJО́-niń 1%-yn quraıdy.
Joba avtorlarynyń ádistemelik-konsýltatıvtik qatysýymen «AО́K – ınnovasııa» jobasyn keshendi jáne júıeli túrde iske asyrýdyń bereri mol. Atap aıtar bolsaq, bul qysqa ýaqytta joǵary tıimdi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq agroóndirister negizinde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne elimizde AО́K-tiń joǵary eksporttyq áleýetin qamtamasyz etýge jol ashady. Sonymen qatar iri jáne orta taýarly agroóndirister negizinde AО́K-ti jedel damytýdyń naryqtyq úlgisine kóshirýge múmkindik beredi.
Oblystyq agroklasterler jáne aýdandyq agrokeshender eń aldymen ıslam elderinen tartylatyn kapıtaldyń joǵary tıimdiligin qamtamasyz etedi. Ekinshiden, aýyl turǵyndarynyń joǵary deńgeıde jumyspen qamtylýyna jáne eńbek ónimdiligin arttyrýǵa qol jetkizemiz. Taǵy bir aıta keterligi, zamanaýı agrotehnologııalardy jáne ınnovasııalyq tehnıkalyq quraldardy paıdalaný negizinde joǵary eńbek tıimdiligi ulǵaıady. Tórtinshiden, halyqtyń 40%-dan astamyn quraıtyn aýyl turǵyndarynyń turmys deńgeıi men sapasyn arttyrýdyń negizi – joǵary eńbekaqyny qamtamasyz etedi.
Memlekettik eleýli qoǵamdyq bastama bolyp tabylatyn «AО́K – ınnovasııa» jobasyn iske asyrý jónindegi usynystar Qaýipsizdik keńesinde qoldaýǵa ıe bolǵan jáne Prezıdenttiń tıisti Jarlyǵy shyqqan jaǵdaıda qaıta qurylatyn «Qazagroónerkásip» ulttyq basqarý holdıngi» AQ bastama kóterýshileriniń basqarýymen Aqmola jáne Almaty oblystarynda osy jobany qanatqaqty rejimde júzege asyrýǵa daıyn.
Bizdiń kámil senimimiz boıynsha, usynylyp otyrǵan naryqtyq joba Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jan-jaqty qoldap otyrǵan AО́K-ti damytýdyń qazirgi memlekettik úlgisimen básekeles bolǵandyqtan, AО́K-ti damytýdyń ınnovasııalyq naryqtyq úlgisin iske asyrýdy salalyq mınıstrlikke tapsyrý óz jemisin bermeıdi.
Joba avtorlary men ázirleýshileriniń qatysýymen vedomstvoaralyq komıssııalar quryla otyryp, AО́K-ti damytýdyń naryqtyq úlgisine jedel kóshý maqsatynda ınvestısııalyq kelisimsharttar jasaý jáne «AО́K – ınnovasııa» jobasynyń iske asyrylýyn memlekettik qoldaý jáne úılestirý jóninde Investısııalar jáne damý mınıstrligin ulttyq deńgeıde ókiletti organ etip taǵaıyndaý, al bul jobany iske asyrýdaǵy óńirlik úılestirýdi oblystyq ákimdikterge júkteý usynylyp otyr.
Sonymen qatar Ulttyq agroónerkásip palatasy 2018 jylǵy qarashada «AО́K – ınnovasııa» jobasy avtorlarynyń qatysýymen ótetin «Agro – eko» ulttyq agroónerkásip forýmy Prezıdent Ákimshiligi, «Nur Otan» partııasy tarapynan qoldaýǵa ıe bolǵany týraly habardar etedi.
Agroforýmǵa Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, Investısııalar jáne damý mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń basshylary, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti, Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti, «Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi» Ulttyq basqarý holdınginiń basshylary, Parlament Senaty men Májilisiniń depýtattary, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ókilderi, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy» AQ, aımaqtyq basqarý organdarynyń jáne Qazaqstandaǵy qoǵamdyq uıymdardyń basshylary, sondaı-aq ulttyq jáne sheteldik agroónerkásiptik ǵylymı mekemeler jáne aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler shaqyryldy.
Qajymqan MÁSIMOV,
Ulttyq agroónerkásip palatasynyń prezıdenti
