Tereńdetip óńdeýdiń tıimdi tustary
Munaı-hımııa salasy – dúnıe júzindegi eń tabysy mol ári qarqyndy damyp kele jatqan salalardyń biri. Damyǵan elderde sońǵy 5 jylda munaı-hımııa ónerkásibindegi ónimderdiń ósimi 7 paıyzdan asyp túsipti. Demek, «qalaýyn tapsa...» qyrýar paıda ákeletini kúmán týdyrmaıdy degen sóz.
Jalpy, sarapshylardyń paıymyna salsaq, munaı-gaz óndirisiniń kúni batty deýge áli erterek. Atalǵan sektordyń áleýeti áli de jetkilikti. Ol úshin saladaǵy basymdyqtyń baǵytyn azdap burǵan jón. Atap aıtqanda, munaı-hımııa salasyn damytý kerek. Adam densaýlyǵyna da, qorshaǵan ortaǵa da zııan keltirmeıtin qýat kózderi tabylyp jatqan tusta, qur qara maıǵa qarap otyrýdyń jóni joq. Mamandardyń kópshiliginiń pikiri osy tóńirekte toqaılasady.
Munaı-gaz kompanııalary odaǵynyń alqa tóraǵasy Rashıd Jaqsylyqov osy máselege qatysty:
– Qazirgi tańda otandyq munaı-gaz óndirisinde «Shell», «Chevron», «Agip» syndy álemge áıgili kompanııalar jumys istep jatyr. Osy kompanııalardyń shıkizat kúıinde óndirip, keıin shetelderde tereń óńdelip, elimizge qaıta kelgen taýarlaryn qoldanbaıtyn qazaq kemde-kem. Bárimiz kóligimizge tejegish maıy, motor maıy sııaqty birneshe mashına maılaryn quıamyz. Onyń syrtynda dári-dármek, túrli tyńaıtqysh, kaýchýk, boıaý deısiz be, ondaǵan taýar túrin de shetelderden aldyramyz. Qysqasy, ózimizdiń shıkizatty qara baqyrǵa ótkizip, áldeneshe ese qymbatqa qaıta satyp alýdy ádetke aınaldyrdyq. Iаǵnı, ımport ónimderi úshin tólengen qyrýar qarajat shetelderdiń ekonomıkasyna jumsalyp jatyr,– dep jaýap berdi bizge.
Kezinde Keńes Odaǵynyń munaı-hımııa ónerkásibiniń damý deńgeıi Japonııa, Germanııa elderimen birdeı bolǵanymen, odaq qulaǵannan keıin kúrt quldyrap ketti. Qazir Qytaıda bul salanyń IJО́-degi úlesi 8,9 paıyz eken. Osy kórsetkish Japonııada – 8,2, Germanııada – 6,9, AQSh-ta 6,1 paıyzdy quraıdy. Biz 2017 jyldaǵy derekterdi tilge tıek etip otyrmyz. Al qurylys, densaýlyq saqtaý sııaqty munaı-hımııamen tyǵyz baılanysty salalardyń úlesin qosa eseptesek, damyǵan elderde ol IJО́-niń tórtten bir bóligi shamasynda eken.
Rashıd Jaqsylyqovtyń aıtýynsha, munaı-hımııa salasyn jolǵa qoıa alsaq, qyrýar taýardyń bárin ózimizde óndiremiz. Shıkizat ózimizden shyqsa, ony ózimiz tereń óńdesek, elde tutynyp qana qoımaı eksportqa shyǵarsaq, murtymyzdy balta shappaıtyny túsinikti. Importtan únemdeletin qarjy men eksporttan túsetin tabysyńyz kól-kósir paıdanyń kózi. Jumys oryndary kóbeıetinin de eskerý kerek. Oǵan qosa munaı-hımııa salasy ǵylym salasymen qatar damıtynyn da umytpaǵan jón.
Búginde álem jurtshylyǵy aǵash qoldanýdan da qalyp barady, onyń ornyn túrli plastıkter almastyra bastady. Munaıdyń qaldyǵynan jasalatyn basqa qurylys materıaldary da tolyp jatyr. Plastık qubyrlar, jylý bergish materıaldar, esik-terezeniń bólshekteri deısiz be, barlyǵyna kómirsýtegi shıkizatyn paıdalanýǵa bolady. Iаǵnı, munaı-hımııa keshenin damytý densaýlyq saqtaý, qurylys jáne basqa da salalarǵa oń yqpalyn tıgizedi degen sóz.
Sóz basynda aıtyp ketkenimizdeı, munaı-gaz sektorynyń áleýetin damytý áli de bolsa ekonomıkamyzdaǵy basym baǵyttardyń biri. Máselen, qazir bıýdjeti 5 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn Qarashyǵanaq óndirisin keńeıtý jumystary qolǵa alynǵan. Sol sııaqty Kaspıı teńizinde Hazar jáne Qalamqas munaı óńdeý jobalarynyń konsepsııasy daıyn, jýyrda iske qosylady. Teńiz ken qoınaýynda bıýdjeti 5 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn jańa joba iske aspaq. Osy iri jobalardyń barlyǵynda shıkizatty tereńdetip óńdeý, munaı-hımııasyn damytý ushtastyryp júrgiziledi dep josparlanǵan.
Mamandar bolmasa mandymaıdy
Jalpy, Qazaqstannyń munaı-gaz sektoryndaǵy eń damyǵan degen eki baǵyt – shıkizat óndirý jáne osy sektorǵa qyzmet kórsetý salalary. Toqsanynshy jyldary turalap qalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq salany aıaǵynan nyq turǵyzyp, eldiń eńsesin tikteýde, ásirese óndiristiń úlesi erekshe boldy. Atalǵan saladan kútken úmitimiz aqtaldy desek asylyq aıtpaımyz. Endi búgingi ýaqyt talabyn eskere otyryp júzege asyratyn asqaraly mindet munaı-hımııa salasyn damytý bolmaq.
Mamannyń sózine qaraǵanda, Qazaqstanda munaı-hımııa keshenin damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan ınvestorlar bar. Oǵan qosa otandyq kásipkerlerdiń deńgeıi de sońǵy jyldary birshama ósip, sheteldik áriptesterimen boı teńestirýge jaqyndap qaldy.
Taǵy bir aıta keterligi, munaıdy tereńdetip óńdeıtin kásiporyndardy salýǵa qajetti qarajat ta ózimizden tabylady. Jeńil ónerkásip ónimderin shyǵaratyn shaǵyn kásiporyndar salý úshin eń arzan jobalar 15 mıllıon dollardan bastalsa, eń qymbat degeni 700-800 mıllıon dollarǵa jetedi. Mundaı jobalardy qarjylandyrýǵa qazir múmkindik bar.
Demek, shıkizat bar, qarajat bar. Soǵan qaramastan, munaı-hımııa kesheniniń mandymaı jatqany qalaı? Onyń basty sebebi bilikti mamandardyń tapshylyǵyna kelip tireledi.
– Kásipker qanshalyqty tájirıbeli, isker bolǵanymen, kez kelgen kúrdeli jobany iske asyratyn – maman. Al Qazaqstanda myqty hımıkter tapshy. Bizde jasalǵan ónimder halyqaralyq standarttarǵa saı bolýy úshin standarttaý men sertıfıkattaýdy jetik meńgergen mamandar kerek, olar da bizdiń elimizde joqtyń qasy. Qazir hımııa ónerkásibindegi standarttaý túgili, qarapaıym qurylys salasynda da eskirgen standarttar paıdalanylýda. Tehnologııa qaryshtap damyp jatqan ýaqytta biz áli kúnge deıin sekseninshi jyldardaǵy qurylys materıaldaryn qoldanyp júrgeni-miz ótirik emes. Buǵan deıin ekonomıster men zańgerler kóptep daıyndalyp, hımık, munaıshy, tehnık mamandar ázirleýge keıingi jyldary ǵana kóńil bóline bastady. Bul saladaǵy birinshi problema – maman tapshylyǵy. Taıaý bolashaqta mundaı bilikti mamandardyń aıaq-qoly jerge tımeıtin bolady, – deıdi Rashıd Jaqsylyqov.
Ekinshiden, shıkizattyń qorshaǵan ortaǵa áserin zertteýmen, ónimniń sapasyn arttyrý jáne bastapqy baǵasyn túsirýmen shuǵyldanatyn zerthanalar da elimizde jetkiliksiz.
Úshinshiden, salynǵan zaýyttardy iske qosatyn ınjenerler joq. Munaı-hımııa zaýyttarynyń jumysyn kózimen kórip, óz qolymen júrgizgen ınjenerler óte az. Otandyq tehnıka qaýipsizdigi ınjenerleriniń deńgeıi de sheteldik áriptesterinen tómen deýge bolady. Jasyratyny joq, jaı ǵana dánekerleýshi mamandardyń biliktilik dárejesi transulttyq kompanııalardyń talabyna saı kelmeıtin jaǵdaılar jıi kezdesedi. Sol sebepti zaýyt salý úshin shet memleketterden biliktiligi joǵary maman ákelýge májbúr bolamyz.
Munaı-hımııa salasyn damytýda qolbaılaý bolatyn negizgi problemalar dep osyny aıtýǵa bolady. Qazirgi tańda tapshy mamandyq ıelerin ázirleýge memleket tarapynan kóńil bólinip jatyr. Nazarbaev Ýnıversıteti, Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýty, S.Torǵaıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıteti sııaqty oqý oryndarynda osy salaǵa qajetti mamandardy ázirleý jolǵa qoıylǵany oǵan dálel. Hımııa ónerkásibine bet burǵan kásiporyndar memleket daıyndap beretin mamandardy kútip qol qýsyryp otyrmaı, tıisti shákirtaqy taǵaıyndap, ózderine qajetti mamandardy daıyndaýǵa, olardy sheteldik kompanııalarda tájirıbeden ótkizýge atsalysýǵa tıis.
Maqtanýǵa áli erte
Qazaqstan dál qazir maqtana alatyn deńgeıde emes, munaı-hımııa sektorynyń IJО́-degi úlesi 1 paıyzǵa da jetpeıdi. Degenmen, Atyraýdaǵy erkin ekonomıkalyq aımaqta qurylyp jatqan munaı-hımııa parkiniń jumysy jolǵa qoıylǵannan keıin bul kórsetkish eselep artyp, 3 paıyzǵa deıin jetedi degen optımızmge toly jospar bar.
Energetıka mınıstri Q.Bozymbaevtyń bıylǵy jyl basynda Ekonomıkany modernızasııalaý jónindegi memlekettik komıssııa otyrysynda jasaǵan baıandamasyna súıensek, byltyr 14,9 mıllıon tonna munaı óńdelip, túrli markaly janarmaı, dızeldik otyn, avıakerasın, mazýt syndy negizgi ónimderdiń kólemi 10 mıllıon tonnadan asypty. Munaı óńdeý salasynda – 5700 adam, munaı-hımııada 1900 adam eńbek etedi. Aldaǵy jyldarda iske qosylatyn polıpropılen shyǵarý zaýyty 3 myńnan astam adamdy, polıetılen zaýyty 3 myń adamdy jumyspen qamtıdy dep josparlanǵan. Osy jáne basqa da iri jobalardan túsetin salyq túsimi men basqa da tabystardyń kólemi ondaǵan mıllıard dollardy quraýǵa tıis.
Kórshiles О́zbekstanda ótken jyly Ortalyq Azııadaǵy eń iri gaz-hımııa kesheni iske qosyldy. Iran sońǵy 15 jyl ishinde munaı-hımııa óndirisiniń qýatyn 8 esege deıin arttyrǵan. Shıkizatty tereńdetip óńdeýge bel sheship kirisken Ázerbaıjannyń memlekettik munaı kompanııasy «SOKAR»-dyń birqatar ónimderi Túrkııaǵa eksporttalady. Shıkizatqa meldektegen Qatar munaı ónimderiniń kólemin shırek ǵasyrda 5 esege deıin ulǵaıtqan. Kómirsýtegin shetelden alatyn Azııa-Tynyq muhıty memleketteriniń ózi osy saladaǵy qýatyn 3 esege arttyrǵan.
Memleket basshysy N.Nazarbaev byltyrǵy Joldaýynda: «Ekonomıkalyq ósimniń turaqtylyǵy úshin eldiń taý-ken metallýrgııasy men munaı-gaz keshenderi óziniń strategııalyq mańyzyn saqtaýǵa tıis. Álemdik suranys báseńdep ketken kezde jańa naryqtarǵa shyǵyp, ónim jetkizý aýmaǵyn keńeıtý kerek. Mıneraldyq-shıkizattyq bazany keńeıtýge basa nazar aýdarylýǵa tıis. Geologııalyq barlaý jumystaryn belsendi júrgizý kerek. Bul salalardy odan ári damytý isi shıkizatty keshendi túrde qaıta óńdeýdi tereńdete túsýmen berik ushtastyrylýy tıis» degen bolatyn. Búgingi tańda elimizdiń Energetıka mınıstrliginiń qyzmeti úsh strategııalyq baǵytqa negizdelgen, sonyń biri – munaı-gaz jáne hımııa salalary. Iаǵnı, Prezıdent te, Úkimet te munaı-hımııa salasyn damytýǵa kóńil bólip otyr. Aldaǵy ýaqytta kásipkerler de dástúrli kásip túrimen ǵana shektelip qalmaı, osy salaǵa moıyn bursa quba-qup.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
