Qushtar kóńil jazbalary. Synshy Saǵat Áshimbaev kúndelikterinen týǵan oı

Álem ádebıetinde kúndelik tur­mystyq jazba ǵana emes, kórkem ádebıetke aınalǵaly qashshan! Bul ne? Bul Iý.Tnıanov aıta beretin «Tur­mystyq jazbalar ýaqyt óte kele ádebı aı­na­lymǵa túsedi. Ádebıet dú­nıe­sine aınalady» – degen pi­kiriniń rastyǵy! Kúndelik álem ádebıetinde dástúrge aınal­ǵaly qashshan! Bizde she? Abaı kún­deligi – qara sózderi bolar. Shoqan kúndeligi – ǵylymı esepti jazylǵan dúnıeleri shyǵar. HH ǵasyr basynda kúndelik áp-ájep­táýir tóbe kórsetip, býynyn beki­tip úlgergen. О́kinishi – búkil ja­zý-syzýyn KGB jen­detteri tár­kilep alyp ketken de birjolata jo­ǵalǵan. Qalǵany bolsa áli kúnge jaryqqa shyǵyp buqaralanǵan joq. Keńes ádebıeti Alash ádebıetimen ere­gise, kúrese júrip jetilse – kóp ejikteýdiń ishinde kúndelik te júrgen. Keńes dáýirinde tirshilik keshken aqyn-jazýshylarymyzda kúndelik birsypyra bar. Oǵan da KGB zalalyn tıgizgen. «Úzbeı kún­delik júrgizetin edim. 1937-­38 jyldary basymyzdan­ qor­qyp, órtep tastadyq... Julym-ju­lym jurnaǵy ǵana júr osynda...». Ekeýara áńgimede Márııam Ha­kimjanova apaıdyń aıtqan áńgimesi. Muhtar Áýezov «Basym­nan qansha qýǵyn-súrgin ótkizsem de úsh kisiniń hatyn aman saqtap ke­lemin» depti qanattasy Beısem­baı Kenjebaıulyna. « – Úsheýi de­ erekshe aqyldy kisiler edi». Kimder olar? Júsipbek Aı­ma­ýy­tov, Smaǵul Sadýaqasov, Kól­baı Tógisov! О́z kúndeligin, óz es­te­lik, epıstolıarlyq jazbalaryn saq­taı almaǵan uly jazýshy qazaq áde­bıetiniń úsh tulǵasynyń úsh hatyn saqtaý arqyly qanshama erlik jasap otyr deseńizshi?

Damymaǵan elderde ádebıet pen ónerge dúrkin-dúrkin zoba­lań týyp turady. О́nerge týǵan zobalań aldymen kúndelik sekildi dúnıelerge týady eken dá... Ne­ge olaı? О́ıtkeni kúndelik – tul­ǵanyń jan syry. Azamattyq dú­nıetanymy, jazýshylyq qupııa­sy, adamı ynty-zary, ózi ómir súr­gen qoǵam týraly ashy zapyran-zary... Osyǵan qarap kúndelikti tur­mystyń aqıqatshyl jazbasy, áde­bıettiń aqıqatshyl janry desek she?!

Kúndelik – memýardyń ish­ki janry. Kúndelik kópshil buqa­ralyq janr. Ol turmystyq jazbalardan bas alady. Ýaqyt óte kele ádebıetke aınalý joly da áralýan. Bul prosess túrli jolmen júredi ás­te. Aıtalyq, orys jazýshysy D.N.Granın aýa raıyn baqylaıtyn bir sınop­tıktiń kúndeligin taýyp alyp, tańyrqaǵany bar. О́mir boıy bir qyzmette istegen. О́mir boıy kúndelik júrgizgen. Qaıran qal­ǵan jazýshy aqyry 50 jyldyq kún­delik jazbalaryn arqaý etip hıkaıat jazdy... Soǵysqa qatysqan Petr Vershıgora, qazaq batyry Baýyrjan Momyshuly bes jyldyq jahandyq soǵysta júrip, qoıyn kitabyna áldenelerdi tú­sirip otyrýdy umytpaǵan. Keıin sol kúndelik jazbalardy paı­dalanyp qyzyqty kórkem ocherk, tabys­ty memýar týyndatty. Ekeýi de ómirde de, (Keńes Odaǵynyń Ba­tyry) ónerde de erlik jasaǵan, eki ese erlik jasaǵan azamattar re­tinde baǵalanady.

Kúndelik jazbalardyń tarıhyna ketsek, ulan-ǵaıyr baıtaq jat­qan áńgime. Ol ázirge tarıh biletin ellındik dáýirde de bol­ǵan. Plýtarhtyń «Dastarqan basyn­daǵy áńgimeleri» kúndelik emeı, nemene?!

Sa­ǵat kúndeligine: «Men búl kúnderdi umytqan kúni ult namysy degen uǵymdy umytatyn shyǵarmyn. Al ony umytqan jerde baryńnan da joǵyń paıdaly shyǵar.

Myna oqıǵa bizdi oıatyp ketti. 22.12.1986 j.», – dep jazypty. Úl­ken sóz!

Endi, mine, kezek kórnekti ádebıet synshysy Saǵat Áshim­baevqa kelip jetti. Kózi tirisinde Saǵat aǵamyzdyń «Syn muraty» (1974 j), «Talantqa taǵzym» (1982), «Parasatqa qushtarlyq» (1985 j.) atalatyn úsh kitaby ǵana jaryq kórdi. «Shyndyqqa súıispenshilik» ki­tabyn bas­tap, ústel ústine qol­jazbadaı qal­dyryp, jaryq dú­nıe­ge qol bulǵap kete bardy. О́ki­nishti. Áde­bıettiń kórkem ja­nryna qaraǵanda ádebı syn ólim­sek­teý keletin ádet bolatyn. Saǵat aǵamyz ómirden ótkeli de birsypyra ýaqyt. Ar­­tynda kitap­qa jınaqtalyp úl­gergeni bar, qol­jazba kúıinde qalǵany bar, ádebı murasy ótkinshilik kúı keship otyr­ǵan joq. Qaıta ómirsheńdik tany­typ dúrkin-dúrkin bir kitap, eki tom, tańdamaly sıpatynda jaryq kó­rip keledi. Qaıta Sákeń synyna ilikken, ilikpegen birsypyra aqyn-jazýshylarymyz umytylyp qalyp qoıdy. Búgingi ýaqyt – kór­­kemónerge qatal qaraıtyn, jańa­sha eleıtin, esh­kimniń kóńiline qara­maıtyn jańa talaptyń ýaqyty. Osy ýaqyt aralyǵynda HH ǵasyr basyndaǵy Alash aıaýlylary, ta­rıhtaǵy óz oryn-oryndaryna qaıy­ra tura qaldy. Ol ádebıettegi jas­pen alǵan, erte jazylǵanymen qadirlengen, qyzmet mansaby arqyly maqtalyp-madaqtalyp kelgen kóp-kóp qalamgerdi tarıh tórinen yǵystyryp-yǵystyryp jiberdi. Tipti keıbirin «kelmestiń kemesine mingizip» qoıa berdi... О́mirde joǵy óz aldyna, ónerde de eshteńe bitirmegen bolyp sanalyp otyr. Aty, shyǵarmasynyń aty aıtyla qalsa ádebıet tarıhynda derek retinde atalar. Al ádebı aınalymda joq. Klassık jazýshylarymyzdyń ózin túıe shaıqaǵan daýyldaı shaıqap-shaı­qap aldy ýaqyt-tarıh. Mine, osyndaı daýyldy almasýlar, dúr­beleńdi shaıqaýlar júrip ótip jat­qan qatygez ýaqytty Saǵat Áshim­baev syndy dúnıeleriniń iriktelip-suryptalyp qaıyra jaryq kó­rip jatýy bizdi súı­sin­diredi. Súı­sinip otyryp, ja­ńa júzdesýdiń («Armysyz, Sa­ǵat aǵa?» atap arnaıy maqala jaz­ǵanymdy eske alyp otyrmyn.) syryna úńilemiz.

Qazaq qoǵamy bir formasııadan bir formasııaǵa ótip, jańasha tú­lep jatqan búgingi kúni Saǵat Áshimbaev eńbekteriniń qaıta jarııalanýǵa jarap jatýynyń ózi kóp máseleni ańǵartady. De­mek, S.Áshimbaev XX ǵasyrdyń ádebıet synshylary, tipti fılosoftary kóterilgen bıikke kó­terile bilgeni!

Iá, sóıtip Saǵat Áshimbaev eń­bekteri «Aqıqatqa ińkárlik», «Syn symbaty» degendeı atpen qaıta jaryq kórip keledi. Oǵan qýanamyz. Qaıtara oqyp, shy­nymyzdy aıtyp, shynaıy ma­qa­la da jazamyz. Alaıda sol eń­bekter qaıta basylyp júrgen kitap­tarynan synshy kúndeligin kóre almaımyz. Ańtarylyp, syn­­­shy jary psıholog jazý­shy Shárbaný Beısenovanyń júzine qaraımyz. Qanshama qa­tal taǵdyr keship ke­le jatsa da moıymaǵan qaısar jeńgemiz ádebı ortamen sanasatynyn, álip­tiń artyn baǵatynyn aıtady. Ádebıette moda degen de pále bar. Bir aqyn, ne jazýshyny keıingi urpaq jaqsy kórip qalsa, ony kezinde synaǵan synshyny ilgektep áýrege túsedi. Syn qaı ýaqytta, qandaı jaǵdaıda, qalaı aıtyldy? Oǵan mán berip jatqan eshkim joq. Kitap oqymaıtyn zamanda ádiletti synnyń ózi keıde osylaı teris qabyldanatyny bo­­lady. Jalpy, ózine aıtylǵan syndy oryndy qabyldaǵan qalam ıesin kezdestirý qıyn. Aýyzben jeldeı esip júrýge qumar, kór­kemdik qundylyqtyń barshasyn aýyz ádebıetine aınaldyryp qabyl­daıtyn qazaq jaǵdaıynda bul tipti qıyn. Ne amal? Amal, qalamgerdiń ózinen shyqsa kerek áste. Ony qalaı túsinemiz? Ádilin aıtyp, aǵaıynǵa jaqpaǵan ádebıet synshysy ózimen-ózi syrlasyp, ózimen-ózi muńdasyp, kúndelik jazbas pa?! Áıtpese, Muhtar Áýezov pen Sábıt Mu­qanov sekildi ashylyp hat jazyspas birimen?! (Ol jabyq hattardy ashatyn da ýaqyt jetti.) Saǵat jaǵdaıynda bul – ózi júr­gizgen kúndelik jazbalar edi... Aqyry, aıtyp júrip, ótinip jú­rip Shárbaný Beısenovany ja­ry Saǵat aǵamyzdyń kúndeligin kitap formasynda jarııalaýǵa kóndirdik. Bilek sybanyp kirisip, ár árpiniń búgilis-túgilisin jazyp qarap, bas­paǵa qyraǵylyqpen daıyn­daǵan Dúısen batyrǵa, D.Músir­áliulyna óz basym qatty rı­za boldym.

Birimizge aǵa, birimizge ustaz Saǵat Áshimbaev kúndeligi ne gáp aıt­­ady?

Bárimizdiń de kúndeligimiz – oqyǵan kitaptar jaıynda alǵan áserlerden, kitaptan úzindilerden turady. Sol sııaqty kórnekti áde­bıet synshysynyń kúndeligi eń al­dymen oqyǵan kitaptarynan alyn­ǵan úzindilerden bas quraı­dy eken. Olaı bolýy zańdy. «Oqy­masa oı toqyraıdy...». Udaıy oqý – kisini bilimge jete­leıdi. Tap osy jerde kitap oqýdy júıege túsirip alǵan kisi utyl­maıdy. Meıli aqyn bol, meıli jazýshy bol. Saǵattyń ki­tap oqýy – júıeli oqý. Sińirip oqý. Oqyǵanyn aıtar oıynyń ar­qaýyna aınaldyryp salaly oı aıta bilý – Saǵat synshynyń bir artyq­shylyǵy. Oımaqtaı oıly úzikti jazylar shalqar maqalaǵa tamyzyq etip tastap jiberý de Sákeń qolynan kelgen is! Keıde áldeneshe ozyq úzik jazylar tu­tas maqalaǵa uıytqy qyzmetin de atqara alady. Kórdińiz be, Sá­­keń kitapty oqý úshin, bilimdi kó­­riný úshin ǵana oqymaıdy, bilimin ushtaý úshin, synshy retinde talǵam qalyptastyrý, syn­shy raıynda oı sabaqtaý úshin oqıdy. Oqıdy, oqý arqyly dúnıetanym qalyptaıdy. Mine, másele qaıda?! Osydan shyǵaryp aıtsaq, daryndy Saǵattyń oryndy taldaýǵa qurylǵan oıly maqa­la­lary, uly Abaıǵa súıenip aıtar fılosofııalyq oılary, has sý­ret­ker Ǵabıt Músirepovten úzeń­gilesindeı terezesi teń otyryp syrlasyp aıtar tolǵaqty máse­leleri (azamattyq formýlasy. t.b.), tolymdy oılary – daryn ozyqtyǵymen birge oqýdyń da je­beýimen. Daryn men bilimniń teń-tarazylas túsýi talantty jan-jaqty ashady eken. Ondaı bilimdi daryn óz ýaqytyna ǵana qyzmet etýmen shektelip qalmaıtyn, alǵy kúnderge ketetin, keler urpaq­tarǵa jetetin jeteli oı, salaly syn eńbegin qaldyrady eken. Saǵat Áshimbaev kúndeliginen bizdiń bir túıgenimiz mine, osy jaıt!

1986 jylǵy Jeltoqsan oqı­ǵa­sy bolyp ótti. Jeltoqsan qoz­ǵa­lysy. Jeltoqsan tragedııasy.­ (Tarıhshylar áli tııanaǵyna jetken joq. Bılik Jeltoqsandy aıt­qyzbaı álek. Oı, toba-aı?!) Sa­ǵat kúndeligine: «Men búl kúnderdi umytqan kúni ult namysy degen uǵymdy umytatyn shyǵarmyn. Al ony umytqan jerde baryńnan da joǵyń paıdaly shyǵar.

Myna oqıǵa bizdi oıatyp ketti. 22.12.1986 j.», – dep jazypty. Úl­ken sóz! Jantalasyp alańda júrip jatqan Jeltoqsan oqıǵasyn túsirtip, ony tyqtyryp qoıatyn, aqyryp teńdik surap alańǵa shyq­qan jastarymyzdy kinálap, tipti kúnálap kúıelesh qaǵazǵa qol qoıýǵa tura-tura umtylǵan man­sapqor aǵalaryn saqtandyryp, ja­nyn shúberekke túıip shyr-pyry shyǵyp júrgen Saǵatty bilemiz. Biletin bolsaq Saǵatty sondaı salıqalylyqqa bastaǵan osy kúndeligindegi tildeı tilip túser ótkir sózge muryndyq bolatyn ishki jan dúnıesindegi arpalys ta! Saǵat aǵa ol lentalardy bılik basyndaǵy bir azamatqa senip bergen edi. Áli kúnge ne Saǵatqa, ne Saǵat súıgen halqyna qaıtpaı turǵanyn qarańyzshy ol lentalardyń. Saǵatqa ile-shala «Paryz ben Qaryz» júıeli telehabaryn jasatqan da osy sezim dep oılaımyn! Buryn da ultyn shynaıy súıispenshilikpen súıetin Saǵat aǵa Jeltoqsan oqıǵasynan keıin tipti ultshyldyq uly sezi­mine berildi-aý dep oılaımyn. Dúrbeleńdi sol bir qıyn kún­deri taǵy da bylaı dep jazdy: «Taıpalyq tar sezimnen, rýlyq ýly sezimnen arylýymyz kerek te ult­tyq uly sezimdi alǵa qoıýymyz kerek».

Muny shyǵarmashylyq ózgeris dep qaramaǵanda qaıtemiz?! Shy­ǵar­­mashylyq ózgeris – shyǵar­ma ıesiniń dúnıetanymyna baılanysty. Jeltoqsan oqıǵasyna deıin­gi Saǵat, keıingi Saǵat ári óz­ara birlikte, ári kilt ózgergen, bir tulǵada tartysqan eki adam­nyń keıpi. Kúndeligi arqyly baqy­laǵanda kóz jeter bir másele mine, osy. Saǵat tabıǵatynda romantık bolatyn. Romantık bola tura ózin-ózi taldap, Jeltoqsan oqıǵasynan keıin ári kúırep, ári shırap, jańa sıpat, tyń mazmunǵa ıe bolǵan bútin bitimdi AZAMAT!

Kúndelik mamandyqqa áb­den qatysty. Saǵat synshy. Kúnde­lik­tiń deni oqyǵan kitabyna qyzy­ǵyp bir-eki aýyz tilegin aıtý, kem­shiligine qyzynyp pikir aıtýy ol taǵy bar.

Kúndelik – jazatyn shyǵarma­nyń eskızi.

Kúndelik – qalamgerdiń jan aza­by, adamı rahaty, qýanyshy, nalasy...

«Iа razdvoılsıa.» A.Blok. Sa­ǵat ta qanshama ret ózimen-ózi kúresip, ózimen-ózi aıtysyp, je­ńip-jeńilip júrdi eken?

Bárine kýá – kúndelik!

Birimizge aǵa, birimizge ustaz – Saǵat Áshimbaevtyń kúndeligi tuńǵysh ret oqyrmanǵa jol tartty. Uryspaı, jekimeı, ótirik sózge ermeı, kúndeliktegi shyndyqqa senip oqýlaryńyzdy ótiner edik. Jaı oqý az bolady, taldap oqý jón. Sonda synshy fılosof bolyp qalyptasyp úlgergen, ultyn janyndaı súıgen azamat, jalyndap kelip, jalyndap júrip, lapyldap órtenip kete barǵan romantık jandy túsinesizder!

Qulbek ERGО́BEK,

fılologııa ǵylymdarynyń  

doktory, professor