Qarasaı batyrdyń týǵanyna - 420 jyl

Qarasaıdyń ákesi – Alty­naıdy el abyz dep ataıdy. Abyz degeni – kóripkel, aıtqany kelgen áýlıe degen sóz. Qarasaı iri deneli, orasan kúsh ıesi, kózi shoq­sha jaınaǵan alǵyr bolyp ósipti. Iriligi sonsha bir ógizdiń terisi eki aıaǵyna etik tigip berýge ázer je­tedi eken. Qarasaı on altyǵa tolǵanda ákesi shaqyryp alyp aıtypty:

 – Qudaıǵa shúkir, aldyma on myń san kók ala jylqy bitti. Biraq bıyl álemet jut bolady. Sen janyńa qarýly jigitterdi tań­dap al da, jylqylardy al­dyǵa salyp aıdap jaı da otyr. Jyl­qy maly óte kirpııaz, aldyn qaıyrma, órisin ózi tabady.

Qar kisi boıynan asyp, qa­qa­ǵan qys uzaqqa sozylyp, aq­súıek juttan eldiń tigerge tuıa­ǵy qalmaı qyrylady. Kún jy­lyna kókteýge, jazǵasalym el­ jaılaýǵa kóshe almaı qala­dy.­ Sol kezde aldyna salyp ber­gen bıelerin qulyndatyp, shur­qyratyp din aman Qarasaı elge oralady. Altynaı abyz Qara­saıdy shaqyryp alyp: 

– Qoıdy serke bastar, toı­dy­ er­ke bas­tar, al eldi hanıem órge bastar degen. Al el – er­ge qaraıdy. El basqarǵan hanıemiz­diń maly túgel qyrylyp, han ordasymen kóshe almaı eski jurt – qystaýynda otyryp qaldy. Ol alty atasynan beri qydyr da­ryǵan tóre atanyń balasy, jerge qaratpaıyq.

Endi balam, myna jylqynyń qaq jartysyn hanǵa syıla, aparyp ber! – dep jolǵa salady.

Tigerge tuıaq qalmaı jurtta otyr­ǵan han qalyń shańdy úlken tobyrdy kórip:

– «Jut – jeti aǵaıyndy» deý­shi dedi. Mynalar jutaǵan eldi shap­qaly kele jatqan jaý bolmasa ıgi, – dep úreılenedi. Jaıaýlap bolsa da jaýǵa qarsy turýǵa daıyndala bastaǵanda shapqynshy kelip súıinshi surapty: 

– Altynaı abyzdyń uly Qara­saı qaptaǵan qalyń jylqyny aıdap ákele jatyr, – depti.

Qarasaı, sondaı-aq hanǵa júk artar kele-kele túıe, saýynǵa ta­­byn-tabyn sıyr da ákep tartý etipti.

El aqqa jaryp, toıynyp, handy jaılaýǵa kóshirisip, Qarasaı han ordasynda aı jatyp meıman bolypty. Hanǵa kelip Qarasaı qaıtýǵa ruqsat suraıdy. Sonda han:

– Búkil el-jurtymdy ashar­shylyqtan aman alyp qaldyń. Ne tilegiń bar, balam! Úkideı ǵyp­ ósirip otyrǵan úsh boıjetken ­qyzym bar, tańdaǵanyńdy al, kú­ıeý balam bol! Kúıeý demeıin ulym bol! – deıdi han shyn razy bo­lyp, nıeti qatty aýyp.

– Nıetińizge rahmet, hanıem. Maǵan myna ózińiz otyrǵan qara bosaǵańyzdy berseńiz ómirlik rızamyn, – deıdi Qarasaı. Sonda han taǵynan atyp turyp, eki sanyn sart uryp:

– Altynaı, abyzdyǵyn istedi. Aıtqanyń bolsyn, balam, myna qara shańyraq – seniki. Aq batam­dy bereıin, – dep shyǵa júre beripti de, óziniń ekinshi otaýyna ba­ryp kiripti. Sonda han taǵynan tura bergende oń jaq ıyǵyna qy­zyl shubar jolbarys paıda bola ketipti. Hannyń sońynan ile­se shyǵyp baryp ekinshi otaýy­na kirmeı qaıta burylyp kep aq ordada tapjylmaı otyrǵan Qarasaıdyń etigin jalap, oń jaq ıy­ǵyna basyn artyp, erkelep janyna shoqıyp otyra ketipti. 

Qarasaıdyń qara bosaǵasy men qyzyl jolbarysy elimizge solaı kelgen eken! 

Jaqsy adamǵa kóz ben sóz tıgish bolady. Qarasaı batyr­dyń kelinshegi jylda bosanady, jylda shekesi torsyqtaı, áke­sinen aýmaıtyn ul týady. Bi­­raq ta jaryq dúnıege kelgen sol náreste kelesi sol ýaqytyna jet­peı shetineı beredi, shetineı be­redi. Bireýler Qarasaıǵa kóz tı­gen, sodan munyń balasy toq­tamaıdy desedi, endi kelesi jol­ǵy bala turyp qalady dep úmit­tendirip, jubatady. Áıeli bosandy dep búgin súıinshi surap kelse, ertesine uly tolyq ómir súrmegenin estirtýge shapqynshy jetedi. Osylaı kelinshegi úsh qur­saq kóterip, shekesi torsyqtaı úsh ul taýyp, úsheýi de shetineı be­ripti. 

Qansha batyr bolǵanymen Qarasaı da et pen súıekten ja­ral­ǵan jan, syrttaı syr ber­megensigenimen, ishteı qatty mú­jilip, opynypty. Ultaraqtaı jerimdi bótenge taptatpaımyn, elimniń namysyn eshkimge ber­meımin dep júrip talaı jaýynyń qanyn sýsha shashyp edim. Olar da pende, solardyń kóz jasy jiber­megeni ǵoı. Olardyń ur­paq-jaqyndary qarǵap, myna dúnıeden qýbas bolyp ótpekpin be? – dep kúńirenipti. Úshinshi ulyn jerge bergende samaı shashy aǵaryp sala beripti. 

Tórtinshi márte kelinshegi júkti bolyp, aıy-kúni jaqynda­ǵan sátte bar qarý-jaraǵyn asynyp: 

– Men ań aýlaýǵa kettim. My­na naızamdy tastap ketemin. Eger týǵan bala tiri bolsa otaýymnyń tóbesine bórili baıraq iliń­der. Eger olaı-bulaı bolyp keter bol­sa tuldandyryp, qara jylqynyń qara quı­ryǵyn baılańdar. Kóz kórmes, qulaq esti­mes alysqa ke­temin. Súıinshilerińdi úsh kún­nen keıin ǵana kelip surańdar. Súıin­­shisine qalaǵanyńdy beremin. Al eger sábı ólip qalyp, jaman habar ákelgen jan­nyń tilin kese­min. Úsh kún kútemin, – depti.

Ań qaǵyp, qus salyp, taý-tas­ty aralap qansha serýen qursa da batyr kóńili alańdaı beredi. Bir kúni úıiniń ústine bórili baı­raq ilingenin kórip: «Iá táýbe, táýbe, uzaǵynan súıindire gór», dep kózinen jasy aǵyp, qaıta qa­raýǵa júregi daýalamaı ári uzaı beredi, kete beredi. Qansha ja­naryn sarqyp qarasa da tý alys­tan túk kórinbeıtin jaqqa ke­tip, ala­burtyp endi jaqsy ha­bar kútedi. Ekinshi kúni de esh habar bolmaıdy. Úshinshi kú­ni tań atysymen bir ornynda tu­ra almaı, jany baıyz tappaı, ser­geldeń kúıge túsedi. Eli jaqqa mo­ınyn sozyp, aýzyna kúni boıy túıir as-sý almaı súıinshi su­raǵan jan kele jatqan joq pa dep, tesile-tesi­le sharshaıdy. 

Úshinshi kúni kesh batyp ba­ra jatqan sátte kóz ushynan shókim­deı shań kórinedi.

«Iá, aqsarybas, aqsarybas!» de­genshe bolmady álgi shań annan bir, munnan bir burq-burq etip janyna jetip-aq kelipti. Anyqtap qarasa – óziniń jaýǵa minip shaba­tyny – Aıtuıaq tulpary! Asyl tý­ǵan janýar kúmbir-kúmbir ki­sinep, batyrdy úsh márte aınalypty. Tulparynyń quıryq-ja­lyn tuttaı ǵyp kúzep tastapty, alaqandaı eki kózi qantalap, shatynap batyrdyń qarsy aldyna basyn tosyp, dir-dir etip tura qalypty. 

– Á, jamanat habar ákel­gen sen­ ekensiń ǵoı. Bu jalǵanda qý­bas óttim de­seńshi! Dúnıeniń bári tárk! Qý­bas, sorlap qaldyń, sor­­lap qaldyń de­seńshi! Endi sen de ólik, men de ólik – dep almas qylyshyn alyp, qaq she­­­ke­niń tusy dep, óler je­riń osy dep tul­pa­rynyń mańdaıyn ala perip kep jiberedi. Sonda ómi­ri siltegenin jibermegen batyrdyń batpan qoly tuńǵysh ret qalt ketip, tulparynyń oń jaq qulaǵyn short kesip túsipti.

Tulpary da aýzyn kere ashyp aspanǵa shapshı bir sekirdi de ıesiniń aldyna bas kesseń mine degendeı sulq jata ketedi. 

Batyr myna adamnan artyq týǵan asyl tuıaqty tulparyn qu­shaqtaı ógizdeı ókiripti. Baıaǵy tó­gilgen jibek jaly joq, endi bir qulaǵy shunaq bolǵan attyń alaqandaı eki kózinen de jas bulaqtaı aǵypty deıdi. Kenet janýar atyp turady, ústinde batyr, aýylǵa qaraı qus bolyp ushady, jel bolyp esedi, quıyn bolyp uıytqıdy. Áne-mine degenshe aýylyna jetip-aq keledi. Qarasa áıeli esik aldynda balany besigine salyp, bozdap otyr eken. Sol shapqan kúıi besikti ilip ala sala beti aýǵan jaqqa aǵyzyp kete beredi. Ishinde ólgen balasy bar besikti qushaqtaǵan Qarasaı taý asady, qum basady, orman kezedi, aıdyny shalqyǵan kólden ótedi, aıbyny asqaqtaǵan taý-belderden ótedi. Asyl týǵan janýar toqtamastan bir kún, bir tún shaýypty. Bir kezde tul­pary toqtaǵanda dir-dir etip, qu­laǵynyń túbinen aqqan qara ter tuıaǵynan bulaq bop jerge quıy­lypty. 

Qarasaı batyr atynan túsip shetinegen náresteni baýyryna basyp kúndeı kúrkirepti, túndeı túneripti. Qapalanyp, kúńirenip: «Áı, búıtip bu jalǵannan qýbas atan­ǵansha, osy balammen birge ólip-aq keteıinshi… El-jurttyń kózine kórinbeı-aq qoıaıyn bir­jola», – dep óli bala bar besikti terbete-terbete ábden qaljyrap, tańǵa jýyq kózi ilinip ketipti. Kózi ilinip ketkende túsine ja­ryqt­yq abyz ákesi – Altynaı ki­ripti. Kúmisteı appaq saqaldy, ap­paq kıingen abyz ákesi qa­syna kelip:

– Aý, balam, tur, eńseńdi kó­ter! Qu­daı­dan ár nárseniń túbin su­ra, qaıyryn sura! Elińniń tórt qubylasyna qor­ǵan bolar tórt ulyń bolady. Mine, seniń kóz ­jasyń, aq ti­leýińe qy­ryq shil­­ten Qydyr­baba bergen ba­­lań mine, qabyl al! Aty – Áýez ba­lań­nyń! – dep be­sikke qol aıaǵy tyr­bań­daǵan balpanaqtaı balany salyp berip, abyz atasy uzap baryp, kórinbeı ketedi. 

Oıana ketse keýdesin túrtpek­tegen besiktegi bala tiri, mańdaıy torsyqtaı ul shyryldap jylap jatyr. Jalańash qoınyna sala sap, beshpentin qaýsyrynyp, beldigin býynyp, tulparyna minedi. Aıtuıaq ta typ-tyń.

Aýylǵa kelip, otaýyna ja­qyn­­daıdy. Shashyn jaıyp ji­bergen, betin keregege osqylap, suńqyldap joqtaý aıtyp jatqan áıeline:

– Qane, toqtat, óshir úniń­di! Mine, qyryq shilten Qydyrba­ba qoldap-qorǵap balamyz tiri qaldy! Tiri! Má, emiz!.. Abyz atam aıan berdi, aty Áýez bolady. Mal soıyńdar, toı jasaımyn, – dep­ti qýanyshtan jaryla. 

Osy Áýez aqjoltaı bolyp, odan keıin Qarasaı úsh uldy bolady. 

* * *

Iá, shynynda da aty ur­paq­tan-urpaqqa taraǵan Qa­rasaı batyr kim? Ol jóninde qys­qasha málimet bere ketýdi jón kórdik. Ulylardy zaman týǵy­zady. Jaqsylardyń aty el sanasynan eshýaq óshpeıdi.

Qarasaı Altynaıuly 1598 jyly Alataý bókterindegi Sýyq­tóbe taýynyń baýyrynda Qa­rasaz degen jerde dúnıe­ge keledi. Qazaq jerin jońǵar bas­­qynshy­larynan azat etýge qa­tysqan batyr, qolbasshy. Uly júz­degi shapyrashty rýynyń esqoja tarmaǵynan shyqqan. I.E.Fısherdiń «Sibir tarıhy» atty kitabynda Qarasaıdyń 1653 jyly Sibir-Tobyl urysyna qa­tysqany aıtylady. Sondaı-aq onyń 1643 jyly Orbulaq shaıqasyna qatysqandyǵy týraly derek bar. 1652 jyly Qarasaı qazaq jasaqtaryn basqaryp, joń­ǵar basqynshylaryna qar­sy kúreste erjúrek, kóregen qolbasshy retinde kózge túsedi. P.P.Rýmıansevtiń «Jetisý ob­ly­synyń materıaldary» degen eńbeginde: «Batys Qastek óńi­rinde shapyrashty rýynan shyq­qan Qarasaı batyrdyń ur­paqtary turady. Qarasaıdyń beıiti Kókshetaý ýeziniń Aıyrtaý degen jerinde ornalasqan» dep jazdy. 1997 jyly tamyz aıynda Qarasaı men onyń joryqtas joldasy Aǵyntaı batyr jerlengen tóbege eskertkish-belgi qoıyldy. Qarasaı batyr esimi shapyrashty rýynyń uranyna aınalǵan. Súıinbaı Aronulynyń «Qarasaı batyr» atty ta­rı­hı­ dastany bar. Onyń erligin Jambyl da kóp jyrlaǵan. Jambyl aýda­­­­­nynyń Qaraqystaq aýy­ly­­­­­­nyń mańyn­daǵy bıik jo­­ta, sondaı-aq bu­rynǵy Qas­keleń aýdany Qara­saı­dyń esimimen atalady. Uzyn­aǵash aýdanynda batyrǵa eskertkish or­natylǵan. 1999 jyly batyr tý­ra­­ly telefılm (sse­­na­­­rııi prof.­ S.Sa­­dyr­baev, ­rej. B.Qus­an­­bek) túsirdi. 

Qarasaıdyń ta­­rıh­qa kelýi Táýe­kelden keıin Esim hannyń taq­qa otyrýymen tuspa-tus ke­ledi. 1620 jyly Esim han Altyn hanmen, Noǵaı ordasymen birigip, otyz myń qolymen oıratqa shabýyl jasady. Bul urysta 79 jasar Súıindik Janaı batyr bórili baıraq týdy jas jolbarys Qarasaıǵa tapsyrdy. Qara Er­tistiń oń qanatyndaǵy osy soǵysta Esim «Eńsegeı boıly er Esim» atandy. Osy jyly To­byl boıyndaǵy soǵysta Qara­saı oırattyń eki taıshysy Toı­ly men Qaraqaldy qolǵa túsi­rip, han aldyna aıdap ákeldi. Sonda Esim han rıza bolyp: «Sen endi búkil qazaqtyń Qarasaı batyry boldyń» dep aıtypty. Shy­nynda da qazaq jerinde Qara­saı batyr­dyń tulparynyń tuıaǵy tımegen jeri joq deý­­ge bolady. 

1627 jyly Tobyldan yǵys­qan oırattar es jıyp, Edil men­ Jaıyqtaǵy alshyndardy shaýyp tynyshtyq bermegeni, Edil­diń Hazarǵa quıar jerindegi qazaqtardy qyrǵany jóninde sýyq habar jetti. Osyǵan baılanysty Esim han Túrkistanda jıyn ótkizdi. Han qazaqtyń Qarasaı baty­ryn, Arǵyn Aǵyntaı, Naı­man Kókserek, Qańly Sar­buqa, Tórtqara – Jıem­bet batyrlardy shaqyryp, árqaı­sysyna bes myń qol sarbaz be­rip, Jaıyqqa attandyrady. Ha­zar teńiziniń jaǵasynda 83 kún urys bolyp, bir jarym aı ba­tyrlardyń jekpe-jegimen ótti. Qarasaı batyr toǵyz ret maıdan alańynda jekpe-jekte Manjy, Tanjy bastaǵan jaý­dyń on bir batyryn jeńdi. Al Aǵyntaı batyr bul soǵysta jeti ret jekpe-jekte shaıqasqan. Osy urysta oırattar jeńilip, orys eline qaraı qashty. 1635 jyly Esim hannyń uly Jáńgirdi qal­maqtar tutqyndap áketedi de, qazaq qolyn Qarasaı batyr bas­qarady. Qalmaqtar bul shaqta Jetisýdyń teristik-shyǵysyn ba­syp alyp turǵan. Qazaq qoly kúsh jınap tutqıyldan shabýyl jasap, olardy Jońǵar qaqpasyna deıin qýyp, kúırete soqqy berdi. Qarasaı men dosy Arǵyn Aǵyntaı batyr ekeýi birigip, Jáńgirdi úlken erlikpen qalmaq tutqynynan bosatyp ákel­di. 1640 jyly Esim hannyń ornyna Jáńgir taqqa otyrdy. 1643 jyly Altyn hannyń uly Om­by bastaǵan elý myń oırattar qazaqqa lap qoıdy. Jáńgir men Qarasaı Dońyztaýyna kirip kele jatqan jaýdy kóp qyrdy. Osy kezde Alshyn Álimuly Tórtqara, Jalańtós bahadúrler kelip, kómekke jetti. 

1646 jyly qazaq-qalmaq soǵy­sy Qosqolań taýynyń ara­synd­a ótti. Qarasaı men Aǵyn­taı qolyn oqpanǵa jasyrdy. Ordaǵy sarbazdardy kórmegen qal­maqtar úlken shyǵynǵa ushy­rady. 1652 jyly qalmaqtar qyr­ǵyzdarǵa shabýyl jasady, oǵan bolysýǵa Qarasaı batyr sarbazdarymen kómekke bardy. Osy soǵysta Qarasaı batyr qal­maqtyń qolbasshysy Batyr qon­taıshynyń qolyn shaýyp tú­sirip, ol sodan óldi. Jáńgir han qaıtys bolǵan soń ornyna Táýke otyrdy. Batyr qontaıshy ólgen soń, alty jyldan keıin onyń úlken uly Senge bastaǵan qalmaqtar taǵy da shabýyl jasady. Onyń 23 myń qoly Úsh Almatyny basyp aldy, odan Dalataý Talasqa jetti. Qulan tóńi­reginde alty kún urys boldy. Osy jerde Qarasaı men Aǵyntaı árqaısysy qol bastap, 200 márte urysqa kirgen eken. Osy óńirde eki batyrdyń esimimen jer atalyp qalypty. 

1664 ulý jyly Arqas ań­qaıynan (Jońǵar qaqpasy) eki myń torǵaýyt Naımandar men Jal­aıyrlarǵa sha­býyl jasap, Qarasaı men Aǵyntaı urysqa birge kirip, jaýdy qýysqan. Osy soǵysta Aǵyntaı batyr aıaǵynan jaralanyp, aqsaq bolyp qalǵan, Qarasaı batyr da jaralanǵan. El ishi tynyshtalǵanda Qarasaı batyr birsypyra týǵandarmen, óziniń qandymaıdan dosy Arǵyn Aǵyn­taı eline bardy. Kókshe óńirinde bir jyldaı turyp, 1671 jyly tamyz aıynda qaıtys boldy. Kelesi jyly Arqada at shaýyp, as berildi. Dosynyń asyn bergen soń sol jyly Aǵyn­taı batyr da qaıtys bolyp, onyń da súıegi Aıyrtaýdaǵy Qul­shynbaı tóbesinde Qarasaı batyr beıitiniń janyna óz ósıeti boıyn­sha jerlengen.

* * *

Professor P.Rýmıansevtiń jınatyp, sonyń basshylyǵymen 1913 jyly shyqqan «Vernyı ýezi» degen kitapta bylaı ja­zyl­­ǵan: «…Qarasaı múrdesi Kók­she­taý ýeziniń Aıyrtaý sa­ǵa­synda!» Qarasaı batyrdyń esi­mimen eki júzdeı jer, sý, taý, saı attary atalǵan, búkil bir taıpaǵa esimi uran bolǵan. Qarasaı batyr jó­ninde Shoqan Ýálıhanov óz eńbeginde atap ketken. Zertteýshi-qaıratker Muhamedjan Tynysh­paevtyń 1925 jyly Tashkent qalasynda shyqqan «Qyrǵyz-qazaq halqy tarıhynan materıaldar» degen eńbeginde (25-bet) «Shapyrashtynyń urany – Qarasaı, tańbasy – Aı, Tumar» dep atap kórsetilgen. 

Jalpy, uly tulǵalardyń uly­lyq qasıeti kóp bolady. Qa­ra­saı tek iri batyr ǵana emes, aıt­qany dál keletin áýlıe kóregen, bi­reýge qatty renjip, zil tastasa, te­ris bata berse, qara jer qars aıyrylǵandaı qara jamyl­tatyn arqaly, arýaqty jan bolǵan. Qar­taı­ǵan shaǵynda shybyq minip, oınap júrgen bala Tóleni ózi iz­dep baryp, aq batasyn bergen eken. Tóle keıin kúlli Qazaq eli­niń tiz­ginin ustaǵan áz Tóle bı atan­ǵany belgili. Ataqty da arýaq­ty, qasıetti jandardyń kıesi, piri bolady. Qarasaı ba­­bamyzdyń jol­ǵa shyǵarda, urys­qa attanarda sońynan qyzyl shu­bar jol­ba­rysy birge erip jú­redi. Ol batyr­dyń ózine ǵana kórinip, aıan beretin qasıetti kıesi, qydyrly qyzyry eken. Qarasaı babamyz bul dúnıeden ótken soń qyzyl shubar jolbarysy Tóle bıge, odan Su­ranshy batyrǵa, odan Sarybaı bıge, keıin Jambyl ataǵa eripti, deıdi.

El arasynda Qarasaı batyr jaıly ańyz-áńgime, derekter kóp-aq. Bıyl týǵanyna 420 jyl tolyp otyrǵan Qarasaı batyrdyń ǵumyry men eli úshin istegen erligin zertteý, eksheý, tuǵyrly ómirin qazirgi kún turǵysynan zerdeleý – búgingi urpaqtyń asyl paryzy...

Naǵashybek QAPALBEKULY, 

jazýshy

ALMATY