SÝNAQ ATA

Sóz basy. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyl­dary. Máskeýdegi ataqty Shyǵystaný ınstı­týtynda oqyp júrgen kezim. Bul kezde elimiz­diń zııalylary arasynda musylman álemi men má­denıetine degen qyzyǵýshylyq artyp, tarıhymyz, ádebıetimiz ben rýhanı tirshiligimizdiń Islam órkenıeti, ásirese, onyń jazba jádigerlerimen baılanysty ekeni aıtyla, ol jaıly derekter jınala, jazyla bastaǵan. 60-shy jyldary belgili qalamger Dúkenbaı Dosjanovtyń “Farabı” povesin qyzyǵa oqysaq, 70-shi jyldar basynda osy otyrarlyq oıshyldyń týǵanyna 1100 jyldyǵy atalyp ótildi. Almatyda Aqjan Mashanov pen Aýdanbek Kóbesovtiń uly ǵalymǵa arnalǵan eńbekteri jurtshylyqpen qaýysh­ty. Sondaı-aq sol 60-shy jyldardyń sońynda Qazaq KSR Ǵylym akademııasyndaǵy Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýty janynan farabıtanýshylar toby quryldy. 1973 jyly Almatyda tuńǵysh ret Azııa jáne Afrıka jazýshylarynyń V sezi ótti. “Tarıhtaryń joq, kózderińdi Qazan tóńkerisi ashty. Senderdi adam etken Keńes ókimeti”, – degen syńarjaq oı-pikir jurt sanasyn uzaq jyldar boıy ýlap kelgendikten be, joǵarydaǵydaı is-sharalardyń ótkizile bastaýy shynynda da ári tosyn, ári qýanarlyq jáıt edi. Osyndaı kóterińki kúıde júrgende birde Máskeýdiń Kırov kóshesindegi “KSRO halyqtary ádebıeti” kitap dúkeninen Dúkenbaı Dosjanovtyń 1973 jyly shyqqan “Jibek joly” romanyn satyp aldym. Sol keshte ony tań atqanǵa deıin oqyp shyqqanym esimde. Qyzyqtyrǵany Syr boıyndaǵy Syǵanaq qalasynyń rýhanı ómir-tirshiligi men odan shyqqan Hısameddın (durysy Husam ad-dın – Á.D.) atty aqynnyń ómiri edi. Kórkem shyǵarmanyń ol jaıly baıandaıtyn tusyna kóz júgirtsek: “Osy Hısameddın Injýdiń (Syrdarııanyń) tómengi saǵasyna oryn tepken Syǵanaq shaharynyń týmasy. Sonyń aq shańdaq kóshesinde tyrapaılap ıt qýyp, kóne medresede ma­sa­daı mazasyz moldaǵa qulaǵyn juldyryp bala­ly­ǵyn ótkizgen. Ǵulamalar quzyryna bas ıgen. Arab qarpin úırenisimen qaýyrsyn qalammen qaǵaz betin shıqyldatyp jyr jazdy, búginde el aýzyna esimi ilingen. Qazir bir jarym múshel jasta, sútke toı­maǵan denesi balǵyn, súıegi qata qoımaǵan áli... Bul hıjrasha alty júz on tórtinshi jyldyń rabı ahır aıy, qazaqsha sıyr jylynyń kókek aıy, qazaqsha kún kalendary boıynsha myń eki júz on jetinshi jyldyń sáýir aıy”, – dep jazypty Dúkeń. Sodan Syǵanaq qalasy men odan shyqqan Syǵanaqı jaıly derekter izdeı bastadym. Áýeli qolyma tıgeni ǵalymdar A.Iý.Iаkýbovskıı (1886-1953) men V.V.Bartold (1869-1930) jáne parsy qalamgeri Fazl Allah ál-Isfahanıdiń (1457-1524) jazbalary boldy. Osylarǵa súıene otyryp halyq arasynda Sýnaq ata atalyp qap júrgen Syǵanaqı baba týraly birneshe bettik maqala jazdym. Arab tilindegi negizgi derek kózderi ol kezde qaıda, onyń aýyly áli alys-tyn. Sonymen, Orta Azııa jáne Qazaqstan tarıhyn zertteýshilerdiń biri A.Iý.Iаkýbovskıı XX ǵasyrdyń 20-shy jyldary Syǵanaq jaıly maǵlumat jınap júrgende áriptesi akademık V.V.Bartold oǵan Ystambulǵa barǵan saparynda Nýrı Ýsmanııa kitaphanasynda saqtaýly “Mıhman-nama-ıı Býhara” (“Buharalyq qonaqtyń jazbalary”) atty qoljazbadan syǵanaqtyq bir aqynnyń: Buryn bul qamsyz el edi. “Nıhaıany” qurastyrǵan, “Hıdaıany” zerdelegen, Ǵulamalar mekeni. Taǵdyr jazsa taǵy da, Syǵanaqtyq bolar ek, Sábı ómir boı kóterse kezeńi,—degen óleń joldaryn jazyp ákep beredi. “Nıhaıa”, “Hıdaıa” degen nendeı shyǵarmalar? Avtory kim? Syǵanaqtyq babaǵa qandaı qatysy bar?” – degen saýaldarǵa jaýap ońaı tabyla qoıǵan joq. A.Iý.Iаkýbovskıı bul joldardy keıinirek (1929) “Syǵanaq qalasynyń juqanalary” atty eńbegine epıgraf etip alǵan. Osy tarıhshy derekterine qaraǵanda Syǵanaq áýeli oǵyzdardyń, XI ǵasyr ortasyna taman qańly, qypshaqtardyń qol astyna kóshken. Shyǵarmada Syr boıynyń Túrkistan, Syǵanaq, Saýran sekildi qalalary men qazaq tarıhyna qatysty biraz jáıtter keltirilgen. “Syǵanaq ólkesi, – deıdi Rýzbıhan, – Deshti aımaǵynyń soltústigindegi shuraıly jer. Ilgerirekte onda óte úlken, gúlzarly qala bolǵan. Bul óńirdiń bári jaqsy ıgerilip, abattandyrylǵan, mundaı bolýǵa mamyrajaı tynyshtyq pen ár túrli ıgi baılyq kózderi kómektesti. Bul qala shynynda da Deshti qypshaqtyń shekaralyq qaqpasy bolyp tabylady. Jeriniń keńdigi, qaýipsizdigi men tynyshtyǵy arqasynda ol álemge áıgili boldy. Sol jurttyń senimdi adamdarynyń aıtýyna qaraǵanda, burynǵy baǵzy zamanda qýanysh pen ıgilikke toly bul abat baqty ólkede halyqtyń kóptigi sonsha, onyń bazarlarynda kún saıyn bes júz túıe soıylyp, qýyrylǵanymen, keshke qaraı onyń bir túıiri de qalmaıdy eken. Aqıqatyna júginsek, bul jerdiń osyndaı ıgilikke ıe bolýǵa múmkindigi de bar. Onyń ıgerilgen jerlerindegi aryqtardyń bári de Seıhýn ózeninen tartylǵan. Ol eldiń dalaly jerleri sý men kógalǵa, otyn bolarlyq butalarǵa baı. Jaılaýlarynda otar-otar qoımen birge jabaıy aqbóken, qulan, dala (jabaıy) qoıy, taǵy da basqa jan-janýarlar jaıylyp júredi eken... Osy qojalyqta turatyn jamaǵat qys aılarynan basqa kezde ańǵa kóp shyǵyp, qysqa qajet azyq-túlik qoryn daıyndaıdy. Atyp alynǵan ańdardyń eti onda arzan. Mundaǵy bazarǵa qazir Deshti jáne Qajy Tarhan (Astrahan – Á.D.) jaqtan semiz qoılar, jylqylar men túıeler jáne baǵaly zattar da ákelinedi. Olardyń ishinde bulǵyn men tıyn terisinen tigilgen ton, jebeli sadaq, jibek mata jáne basqa da baǵaly múlikter bar. Deshti turǵyndaryna qaraǵanda, Syǵanaq mun­daǵy ıgerilgen jer ortalyǵynyń basy bolǵan­dyq­tan, onyń teriskeı jaǵy Bahr ál-Muhıt (Kaspıı teńizi – Á.D.) jaǵalaýyna baryp tireletin Ádilge (Edilge – Á.D.) deıingi Deshti Qypshaq ıeligi men qojalyǵyna qaraıtyn saýdagerler Syǵanaq qalasyn ózderiniń qoımasy jasap alǵan. Osynda saýda-sattyq zattaryn ákeledi. Túrkistan, Maýa­rannahr ólkesiniń jáne shyǵystaǵy Qashǵar, Hotanǵa deıingi elderdiń kópesteri Syǵanaqqa sol jaqtyń zattaryn ákep, Deshti halqymen saýda-sattyq, aıyrbas jasaıdy. Osyndaı alys-beris saýda Syǵanaqta jasalǵandyqtan da ol túrli elderden kelgen saýdagerlerdiń únemi bas qosatyn jerine aınalǵan. Sol sebepti barlyq elderdiń múlki men zattary onda mol. Syǵanaq turǵyndary onsha kóp bolmaǵanymen, olardyń bári de jaýynger jáne batyr keledi”. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyldary Syǵa­naqtan shyqqan osy Husam ad-Dın týraly mardymdy eshteńe taba almadym. О́ıtkeni, qolyma ózge derekter túspedi. Sonymen arada biraz jyldar ótti. Qa­zaqstannyń egemendik alýy, táýelsiz jurt bolýy óz eliniń burmalanyp, ábden shatastyrylǵan tarıhyn jazba derekterge súıenip qaıta jazýǵa, ejelgi ádebıeti pen mádenıetiniń oı dúnıesin de qaı­ta qaraýǵa, eń bastysy: “Tarıhtaryń joq, kóz­de­rińdi Qazan tóńkerisi ashty”, – degen jalǵan ıdeo­­lo­gııany joıýǵa jol ashyldy. 2000 jyly Túr­kis­­tannyń 1500, al 2002 jyly Tarazdyń 2000 jyl­dyq toılary IýNESKO sheńberinde atap ótildi. Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen “Mádenı mura” baǵdarlamasy qolǵa alyndy. Kaır, Damask, Tehran, Úndistan men Pákstan, Túrkııanyń baı kitaphanalary men qoljazba qorlarynan Otyrar oıpatyndaǵy Sútkent, Ýasıdj, Iqan, Zernuq, Sýlhan, Isfıdjab-Saıram, Túrkistan, Qaraspan, Mankent, Arsýbanıket; Syr boıyndaǵy Syǵanaq, Saýran, Jent, Jankent, Kerderi, Qypshaq, Bar­shynkent, Arkók, О́zkent, Ashanas; Talas óńirindegi Taraz, Balasaǵun, Merki, Qulan, Aqyrtóbe, Túıme­kent pen osy qalalardan shyqqan danyshpandar jáne olardyń jazba dúnıelerin izdeý, tabý, zerdeleý qolǵa alyndy. Mura. Iá, Syr boıy shaharlarynan shyqqan oıshyldar barshylyq. Sonyń ishindegi biregeıi, az zerttelgeni Husam ad-Dın as-Syǵanaqıdyń murasy. Osydan birer jyl buryn Kaırde jyl saıyn ótetin halyqaralyq Islam konferensııasyna bardym. Ejelgi qalanyń kitaphanalarynyń esigin ashyp, kerek dúnıelerdi alý maqsatymen úzilis kezderinde ádettegideı eski mahallalardy aralaýǵa shyqtym. Beıbarys meshitine baryp namaz oqyǵan soń, medresesine de soǵa kettim. Almatydaǵy Nur-Múbarak Egıpet Islam mádenıeti ýnıversıtetiniń kaırlyq ustazy Mahmud Fýad myrzanyń: “Osy jerde Husam ad-Dın as-Syǵanaqıdyń birneshe eńbekteri bar”, – deýimen qalanyń tar kósheleriniń birindegi baspaǵa bardyq. Dırektory qonaqjaı, ıman júzdi kisi eken. – Husam ad-Dın as-Syǵanaqıdyń 2001 jylǵy Rııadta shyqqan 5 tomdyq jáne Kaırde basylǵan 3 tomdyq eńbekteri bizde bolǵan. Biraq satylyp ketken, – dedi ol. Eńsemiz túsip ketkenin kórgen soń: – О́te kerek pe edi? – dep surady. – Iá, myna kisi Qazaqstannyń Bas múftıi, Syǵanaqı – babasy. Sol kisiniń shyǵarmalaryn izdep júr, – dedi Mahmýd Fýad. Ol biraz oılandy da: – Mende ol dúnıelerdiń ózim úshin alyp qoıǵan bir-bir danalary bar edi. Alystan kelgen qonaq eken, bereıin, – dedi. As-Syǵanaqı eńbekteriniń negizinde arab elderinde doktorlyq dıssertasııalar qorǵalǵan. Onyń ıeleriniń biri – Kaırdegi Ahmed Muhammed Hammýd ál-Ia­manı, ekinshisi, Medınede qorǵaǵan Fahr ad-Dın Saııd Muhammed Qanıt, úshinshisi – Mekkedegi Ahmad Hasan Ahmed Nasr. Aldyńǵy ekeýi eńbekterin baspalarda jarııalaǵan. Ál-Iamanıdiki 3, Qanıttiki 5 tom. Rııadta shyqqan. Taratyp aıtsaq: 1. Husam ad-Dın as-Syǵanaqı. Kıtab ál-ýafı fı ýsýl ál-fıqh. Daıyndap, zertteýlerin jazǵan Ahmad Muhammed Ham­mýd ál-Iamanı. Kaır, 2003; [1 tom 552 bet; II-III tomdar biriktirilgen – 1465 bet; IV-V tomdar biriktirilgen – 2210 bet]. 2. Husam ad-Dın as-Syǵa­naqı. Ál-Kafı. Sharh ál-Bazdaýı. Daıyndap, zert­teý­lerin jazǵan Fahr ad-Dın Saııd Muhammed Qa­nıt. Rııad, 2001, [I tom – 528 bet, II-tom – 1050 bet; III tom – 1576 bet; IV tom – 2050 bet; V tom – 2596 bet]. Sonymen Syr sańlaǵynyń jaryq kórgen atal­mysh 8 tomyn jáne Husam ad-Dınniń ómiri men mu­ra­syna baılanysty ózge de biraz qundy derekterdi sol joly Kaırden alyp qaıttym. Zerdeleýge kiristim. Tarıhı jazbalarda Husam ad-Dınniń Syǵa­naqtan Shamǵa qonys aýdarǵany aıtylady. Áýelgide ol Otanynda belgisiz bolatyn, sol sebepti onyń týǵan jyly da beımálim. Biraq ustazdary men shá­kirt­teriniń bul babamyzdyń ómiri jaıly jazba­laryna qarap, ǵalymdy mońǵoldar aıaýsyz jermen-jeksen etken qalada shamamen XIII ǵasyrdyń 40-shy jyldary dúnıege kelgen dep oılaımyz. Musylman shejireshileri negizinen Husam ad-Dınniń Taıaý Orta Shyǵystaǵy ómir tirshiligi týraly jazǵan. Solardyń ishinen arab, túrik, parsy jurty­nyń Ábý-l Ýafa ál-Hanafı ál-Qurashı (1296-1373), Mahmut Badr ad-Dın ál-Aını (1360-1450), Ibn Hadjar ál-Asqalanı (1372-1442), Jalal ad-Dın Ábý-l Mahasın ıbn Tagrıberdı (1411-1465), Jalal ad-Dın as-Sýıýtı (1445-1565), Ahmet Tash­kýprızade (1495-1561), Maýla Taqı ad-Dın bın Abd ál-Qadr at-Tamımı ad-Darı ál-Ǵazzı ál-Mysrı ál-Hanafı (?-1596), Muhammed Bakr Hvansarı, Mahmut ıbn Súleıman ál-Kafaýı (?-1583), Qajy Halıfa (1609-1657), Qajy Halıfanyń eńbegine qosymsha jazǵan Ismaıyl Pasha ál-Baǵdadı (ál-Babanı) (?-1493), Muhammed Murtada az-Zúbaıdı (1732-1791), nemis shyǵystanýshysy Karl Brokel­man (1868-1956), úndilik Muhammed Abd ál-Haıı ál-Laknaýı ál-hındı (1884-1904), Haır ad-Dın az-Zırıklı (1893-1976), Omar ál-Kahhala (1905-1987), túrik ǵalymy Ahmet О́zeldi ataǵan jón. Biz negizinen osylardyń, sondaı-aq Nur-Múbarak ýnıversıtetiniń oqytý­shysy, doktor Muhammed Rızq ash-Shahat Abd ál-Hamıd myrzanyń materıaldaryn da paıdalandyq. Sóz oraıynda Ulttyq Ǵylym akademııasy, Shyǵystaný ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, professor Áshirbek Momynov pen Nur-Múbarak ýnıversıtetiniń prorektory, professor Shámshıdın Kerim, akademık Ábdimálik Nysanbaev pen pro­fessor Dosaı Kenjetaıdyń da as-Syǵanaqı týraly mańyzdy maqalalar jazǵanyn aıta ketkenimiz jón. Biz Husam ad-Dınniń jastyq shaǵynyń qaıda, qalaı ótkenin bilmeımiz. Otyrar, Syǵanaq, ıakı Horezm ólkesi nemese Buhara men Samarqanda kún keship, sol jerde taǵylym aldy ma? Ol týraly má­li­met joq. Ǵalymnyń ustazdary men zamandastary jáne Husam ad-Dındi zerdelegenderdiń barlyǵy da, ásirese, “Ál-Fath ál-Múbaıınniń” avtory Muham­med Mustafa ál-Maraǵı onyń jas kezinen-aq asa qa­biletti, ári bilimge jaqyn bolǵandyqtan ǵylym­nyń joǵarǵy satysyna kóterilgenin aıtady. Osyǵan qaraǵanda onyń zııaly otbasynda dúnıege kelgeni, ǵylymı ortada óskeni baıqalady. Jerle­simizdiń din salasyn tańdaǵany balalyq shaǵynan dinı tárbıe alǵanynda dep oılaımyz. О́mirderek­shilerdiń aıtýynsha ustazy Orta Azııadan shyqqan oqymysty, ımam Hafız ad-Dın ál-Buharı (1218-1293) onyń ǵylymǵa degen qabiletin jas kezinen-aq baıqaǵan. Osy jerde qyrymdyq orta ǵasyr ǵalymy Mahmud bın Súleıman ál-Kafaýıdiń “Kataıb ál-Kafaýı” – “Ál-Kafaýıdiń jazbasha qujattary” atty eńbegindegi derekterine qaraǵanda, jerlesimizdiń alǵashqy bilimdi óz otanynda alǵany baıqalady. “Husam ad-Dın ál-Huseın bın Álı bın Hajjaj bın Álı as-Syǵanaqı, – deıdi avtor, – “Nıhaıa fı sharh ál-Hıdaıanyń” avtory. As-Syǵanaqı Túrkistan (ýalaıatyndaǵy – Á.D.) kishkentaı qala. Iаsy shaharyna jaqyn jerde. Ol Túrkistan patshasynyń mekeni. Iаsydan ash-sheıh as-saııd Ahmed ál-Iаsaýı (Alla oǵan razy bolsyn) shyqqan. Onyń zııaraty sonda [Iаsyda], oǵan jurt zııarat etedi jáne qasterleıdi. Onda fıqh (musylman zańy – Á.D.) boıynsha ımam Hafız ad-Dın ál-Kabır Muhammed bın Muhammed bın Nasrdan [Hýsam ad-Dın – Á.D.] oqydy [bilim aldy]. Oǵan [as-Sy­ǵanaqıǵa] jas keziniń ózinde pátýa shyǵarý baqyty tıdi. Ol sondaı-aq fıqh boıynsha sheıh ál-ımam Fahr ad-Dın Maımarǵı Muhammed bın Muhammed bın Ilııastan dáris aldy. Osy ekeýine súıenip as-Syǵanaqı “Kıtab ál-Hıdaıany” aıtqan. Al ol ekeýi [Hafız ad-Dın Buharı men ál-Maımarǵı] “Shams ál-aımma” [Imamdar shamshyraǵy] Abd as-Sattar ál-Kerderıge, al ol “Ál-Hıdaıanyń” avtorynyń ózine súıenip aıtqan”, – deıdi. Buǵan qaraǵanda Husam ad-Dın arab elderine attanbas buryn Túrkistanda oqyǵan bolyp shyǵady. Hafız ad-Dın ál-Buharı men ál-Maımarǵı ekeýi de buharalyq parasat ıeleri. Osman ǵalymy, oqymysty qazy Hasan bın Tarhan bın Daýd az-Zıbı ál-Aqhısarı degen atpen tanymal molla Hasan Kafı ál-Aqhısarı (1544-1616) “Nızam ál-ýlama” – “Ǵulamalar júıesi” atty eńbeginde Husam ad-Dınniń Túrkistanda oqyǵan merzimin 1277-1278 jyldarǵa saıady. Sonda bul kezde Syǵanaq perzentin otyzdarda deýge bolatyn sııaqty. Sodan keıin Buhara, Samarqand... Odan ári Baǵdad shaharyna jol tartqan-tyn. As-Syǵanaqı óz otany jáne musylman Shyǵysynda da alamanasyr kezeńde ómir súrdi. Otyrar men Syǵanaq, Horezm men Buharany da otqa oraǵan mońǵoldar Taıaý jáne Orta Shyǵys jurtyna da jetip edi. Sonyń saldarynan XIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda bes ǵasyr boıy dara bılik júrgizgen Abbas halıfaty qulady jáne ol ıslam tarıhynda qasiretti iz qaldyrdy. Bul birde-bir dindi moıyndamaıtyn mońǵol basqynshylaryn bastaǵan Hulaǵý hannyń 200 myń áskermen Mashryq jerleriniń birazyn jáne 1258 jyly Baǵdatqa da tý tigip úlgergen shaq-ty. Mysyrlyqtar men kresshiler arasynda da bitispes shaıqastar jalǵasyp jatty. Biraq, Turanshah ıbn Málik Salıh Aııýbtyń erligi jáne eldi jaqsy basqarýy arqasynda kresshiler talqandaldy. Arasynda kóptegen iri tulǵalar men áskerbasylary bar kresshiler óltirilip, 20 myńnan astamy tutqynǵa alyndy, qolǵa kóp olja tústi. Osyndaı tolassyz atys-shabys, talas-tartys, ıaǵnı saıası turaqsyzdyq dinı qundylyqtardyń tómendeýine, áleýmettik ádiletsizdiktiń oryn alýyna, ekonomıkalyq jaǵdaıdyń quldyraýyna soqtyrmaı qoımady. Qoǵamda beı-berekettik oryn aldy. Onyń taǵy bir sebebin arab tarıhshylary: “Mońǵol jáne kresshilerden buryn da jurttyń sharıǵat jolymen júrmeı, odan alshaqtaýy, musylmandar arasyna jik túsip, yntymaq, birlikten aırylýynan”, – deıdi. Husam ad-Dın musylman Shyǵysy álemi oıranǵa ushyraǵan osyndaı aýyr kezde ǵumyr keshti. Deıturǵanmen, ol el aralaı júrip, halyqty ǵylym men bilimge shaqyrdy, ilim, bilimge degen ynta-yqylasyn oıatty. Ol keıbireýler sekildi el basyna túsken qasiretten qusa bolyp, ómirden úmitin úzgen joq. Toryǵýǵa ushyramady. Bul kezderdegi ahýal bir kóterilip, bir basylatyn teńiz tolqyndaryn eske túsiretin. Tolassyz soǵystar sal­darynan meshitter qırap jatty, sol sebepti rý­ha­­nı ómirdiń belsendiligi tómendedi. Biraq HIII ǵa­syr­­dyń aıaǵyna taman jaýlar talqandalyp, elden qý­yl­ǵannan soń mádenı, rýhanı ómir jandana bas­ta­­dy. Ásirese, sultan Beıbarys bılik etken mám­lúkter tusynda ǵylym qaıta gúldep, mektepterdiń negizi qalandy. Kitaphanalar salynyp, meshitterge halyq jınala bastady. Iran men Iraqtan qashyp kelgen ǵalymdar men kózi ashyq kókiregi oıaýlardy mámlúkter qoldap, kótermelegendikten Mysyr men Shamda ǵylym órkendeýge bet aldy. Osyndaı kezeńde Syǵanaqtan kelgen Husam ad-Dın ǵylymǵa jaqyndyǵymen erekshelendi. Shyǵarmalaryn jazyp, ózgelerge taǵylym bere bilgen ol sheneýniktik laýazymdarǵa qyzyqpady. Qyzmettik mindetterdi atqarý nemese ámir bolý degendi bilmedi, maqsaty – ǵylymǵa qyzmet etý boldy. Ol ıslam dinin berile súıdi. Qurmettedi, ózi taǵylym ala júrip, shákirtter daıarlaýǵa da mol úles qosty. Al taǵylym alǵan ustazdary sol zamannyń naǵyz oıshyldary-tyn. Olar oǵan musylman quqyǵy, fıqhtan dáris berdi. As-Syǵanaqı “al-Ýafı” atty kitabynyń sońǵy jaǵynda ózin ustazdarynyń qatty maqtaıtynyn jazǵan. Biraq eńbekterinde olardyń ómirbaıandary jáne eńbekteri jaıynda az aıtady. Ol tálimgerlerin bylaı bólgen: Birinshi. Sheksiz alǵys bildirgen jáne olarǵa boryshtar bolǵan ustazdary. Olardyń arasynda: 1. Hafız ad-dın ál-Buharı (1218-1293), 2. Fahr ad-dın al-Maımarǵı (?-1349), (Abd as-Sattar ál-Kerderıdiń shákirti), 3. Jalal ad-dın al-Maǵshar (? - ?). Ekinshi. Dostary, áriptesteri: 1. Husam ad-dın Nıazaýı (? - ?), 2. Hafız ad-dın an-Nasafı (?-1310), 3. Shams ad-dın al-Adad al-Kındı (? - ?), 4. Imam Jamal ad-dın (? - 1269), 5. Rýkn ad-dın al-Afsanjı (1229-1271). Úshinshi. As-Syǵa­na­qıdyń ózi ustazdary qataryna jatqyzbaǵan da ǵula­malar bar. Olar: 1. Al-Fahr al-Iskandarı (tolyq esim tizbegi Muhammed bın Abd ál-Ýahıd bın Abd ál-Hamıd bın Masǵud as-Sıýası ál-Iskandarı) (?-1298), 2. Býrhan ad-dın Ahmad bın Asad al-Buharı (?-1219), 3. Nasr ad-dın bın al-Adım (1289-1350). Osylardyń kópshiligi Orta Azııadan shyqqan oıshyldar. Husam ad-Dın osyndaı ǵalymdar men oı qýýshylardan áýeli Túrkistan, sonan soń Buhara men Samarqand, Horezm, odan keıin arab Shyǵy­sy­nyń ortalyqtarynda túrli danalarmen kezdesti, olar­dan taǵylym aldy, úırendi, úıretti de. Damas­kige, Halabqa (Aleppoǵa) zııarat jasady. Sonda biraz turdy. Onda sharıǵat quqyǵy boıynsha úlken qazy Ál-Qadı Nasyr ad-Dın bın Muhammed bın Kamal ad-Dın Ábý Hafs Omar bın ál-Ádımmen (1289-1350) ushyrasty. Oǵan óz qolymen jazǵan “Ál-hı­daııa” túsindirmesiniń bir danasyn jáne ustazdary men tálimgerleri jaıly týyndatqan shyǵarmasyn tabys etti. Tarıhshylar “bul 1311 jyldyń jetinshi aıy, erejeptiń birinshi juldyzy edi” deıdi. K.Brokelman Syǵanaq perzentiniń Muhammed bın Muhammed bın Ýmar ál-Ahsıketı (?-1246) atty Orta Azııadan shyqqan ǵalymnyń “Kıtab ál-mýntahab fı ýsýl ad-Dın” (“Dinniń negizi jaıly tańdaýly kitap”) atty shyǵarmasyna túsindirme jazǵanyn aıtady. Ol dúnıe joǵaryda aıtylǵandaı Kaırde jaryqqa shyqty. Al qoljazba nusqalary qazir Parıj ben Kaır kitaphanalarynda saqtaýly. Sonymen Husam ad-Dın as-Syǵanaqıdyń ataǵy áýeli din ǵylymynyń Orta Azııadan shyqqan kór­nek­ti mamandardyń eńbekterine túsindirme jazýmen shyqqan. Bul rette Ábýnásir ál-Farabıdiń (870-950) Arıstotel shyǵarmalaryna túsindirme jasaýy­men dańqy alysqa ketkenin eske alýǵa bolady. Arıs­totel eńbekterine Ábýnásirden basqa da ǵalymdar túsindirme jasaǵan. Biraq ǵalym oıyn durys túsin­be­gendikten, olar jerine jetkize aýdara ári aıta al­m­a­ǵan. Al, Farabı babamyzdyń jóni bólek. Ǵajap qasıetimen taldap, jiktep bergen. Sol sekildi as-Sy­ǵanaqıdyń da Orta Azııa halqy jáne arab jurty úshin musylmandyq jaıly eńbekterge jerine jetkize túsindirme jasaýdy maqsat etýi ábden múmkin. As-Syǵanaqı birte-birte Hanafı mazhabynyń ataqty ǵalymy dárejesine jetti. Maýla Taqı ad-Dın bın Abd ál-Qadr at-Tamımı ad-Darı ál-Ǵúzzı ál-Mysrı ál-Hanafı ony: “Dańqty ǵalym, ımam, musylman fıqhynyń bilgiri, grammatıkany óte jaqsy bilgen jáne zerektigimen erekshelengen”, – dese, ıbn Tagrıberdı: “Iri din ǵalymy, tápsirshi, ǵylymdy júıeleýshi, “ál-Hıdaıanyń” túsindirý­shisi”, – deıdi. Iá, onyń ataqty bolǵandyǵynda kúmán joq. Ol tek musylman fıqhy ǵana emes, áriptesteri arasynda ǵylymdy júıeleýde, sabaq, dinı-quqyqtyq suraqtarǵa jaýap berýde, pikirtalastarda zerektigimen erekshelengen. Osyndaı oılar bizge onyń shyǵarmalarymen tanysqannan keıin keldi. Hanafılik fıqh máselelerine arnalǵan “An-Nıhaııa sharh al-Hıdaııa” – “Ál-Hıdaıaǵa túsin­dirmeniń sońy” atty eńbegi as-Syǵanaqı úlken ataq-dańq ákeldi. Ol 10 kitaptan turatyn kúrdeli týyndy. Bul shyǵarma oǵan sol kezdegi qoǵamnan laıyqty oryn alýǵa kómektesti. Onda hanafı ilimi boıynsha dintanýshy ǵalymdardyń qaısybir pikirtalastardaǵy túrli kózqarastary, aıtqandary men keıbir topshylaýlardaǵy pikir aıyrymdary keltiriledi. Kitapta sol kúnderi joǵaldyǵa sanalǵan eńbekterden mańyzdy dáıekter ushyrasady. Ǵulamalar eńbekterine túsindirmeleri. Husam ad-Dın musylman fıqhy jáne grammatıkanyń da bilgiri sanalady. Ol mańyzdy kitaptardy oqyrman­dar­ǵa jeńil ári túsinikti tilmen jetkizý úshin kóp kúsh-jiger jumsaǵan. Onyń tómendegideı eńbekteri bar: 1. “Tasdıd fı sharh at-tamhıd lı qaýaıd at-taý­hıd”. Bul Orta Azııa oıshyly Ábý-l Mýıın Maı­mýn bın Muhammad an-Nasafı ál-Makhýlıdiń (1029-1114) “at-Tamhıd” atty kitabyna jazylǵan túsindirme. 2. Ábý Hasan Fahr ál-Islam Álı bın Muhammed bın ál-Huseın bın Abd ál-Karım bın Musa bın Isa bın múdjtahıd an-Nasafı ál-Bazdaýı (1009-1089). Onyń eńbegi qysqasha “Ál-Bazdaýıdiń “Ýsýli”, tolyǵyraq “Kýnýz ál-ýsýl ıla maǵrıfat ál-ýsýl ál-fıqh” dep atalady. Husam ad-Dın babamyz atalmysh týyndyǵa “Ál-Kafı sharh ál-Bazdaýı” atty túsindirme jazǵan. “Ál-Kýnýzdy” kóshirgender: “О́te mańyzdy kitap, jan-jaqty dáleldengen, qysqa ári nusqa túsindirmelerimen erekshelenedi”, deıdi. 3. “An-Nıhaııa fı sharh al-Hıdaııa”. Ol Husam ad-Dınniń Maýarannahrdegi marǵulandyq Álı bın Ábý Bakr al-Margınanıdiń kitabyna jazǵan túsindirmesi. Onyń bitken merzimi 1300 jyldyń rabı ál-aýýa­lynyń sońy. Syǵanaqıdyń bul eńbegi oqyrmandar men ǵalymdar arasyna keń taraǵan. HIV ǵasyrda keıbir ǵalymdar onyń osy túsindirmesin qysqasha mazmundaǵan. Sharıǵatshy ıbn Sýraj degen atpen tanymal Qadı Mahmud bın Ahmad bın Masýd al-Kaýnaýı ad-Dımashqı (?-1368) as-Syǵanaqı túsindirmesine qysqasha mazmundama jazǵan. Ol dúnıesin “Hýlasat an-Nıhaııa” – “Án-Nıhaııa­nyń” mazmundamasy” dep ataǵan. 4. “Ál-Ýafı”. Bul Fahr ál-Islam ál-Ahsıkastıdiń “Ál-Mýntahab fı ýsýl al-mazhab” atty eńbegine túsindirme. Ahsıkas (durysy Ahsıkent) Ferǵana alqabynyń oń jaǵa­laý­yndaǵy ejelgi qala. Muhammed Zahır ad-Dın Babyr (1483-1530) týǵan shahar. Ahsıkentten (arabtar Ahsıkas dep jazady) birqatar belgili oqymystylar shyqqan. 5. Grammatıkaǵa arnalǵan Ábý-l Qasym Mahmut bın az-Zamahsharıdiń (?-1114) “Ál-Mufassalyna” túsindirme. As-Syǵanaqıdyń bul eńbegi týraly 1998 jyly Saýd Arabııasy Koroldigindegi Ýmmý-l Kýra ýnıversıtetinde ǵalym Ahmad Hasan Ahmad Nasyr doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan. Husam ad-Dınniń qoljazbalary. Ǵulama eńbekteriniń qoljazba nusqalaryn álemniń túkpir-túkpirindegi kitaphanalardan ushyratýǵa bolady. Qazaqstanǵa aldyrylǵan qoljazbalarynyń kóshirmelerin ataı keteıik: 1. “Tasdıd fı sharh at-taýhıd”. Qoljazba. 133 bet, qaǵaz kólemi – 15-20 sm, kóshirilgen merzimi 1712 jyl, “Dar al-kýtýb al-Mysrııada” (Mysyr ki­taptary úıinde) saqtaýly. [Mysyr úkimeti qol­jazba kóshirmesin Almatydaǵy ulttyq kitaphanaǵa tartý etken]. 2. “Ál-Kafı lıma kassara anhý al-ýafı”. Qoljazba. Mustafa Darýır atty kisi kóshir­gen nusqa. 11 tomnan turady. “Talaat” kitaphana­syn­da tur. [Mysyr úkimeti qoljazba kóshirmesin Al­matydaǵy ulttyq kitaphanaǵa tartý etken]. 3. “Ál-Mýntahab fı ýsýl al-mazhab”. Qoljazba. Kaırdegi “Dar al-Kýtýbta” saqtalǵan. [Mysyr úkimeti qoljazba kóshirmesin Almatydaǵy ulttyq kitaphanaǵa syılaǵan]. 4. “An-Nıhaııa” fı sharh al-Hıdaııa”. Qoljazba. 304 bet. Túpnusqasy Kaırdegi “Dar al-Kýtýbte” saqtalǵan. [Mysyr úkimeti qoljazba kóshir­mesin Almatydaǵy ulttyq kitaphanaǵa tartý etken]. Túrkııa kitaphanalarynda da Syǵanaq perzentiniń joǵaryda atalǵan, atalmaǵan mynadaı qoljazbalary bar: 1. “Nıhaıa” – “Sońy”. 2. “An-Nıhaıa fı sharh “ál-Hıdaıa” – “Ál-Hıdaıa” túsindirmesiniń sońy”. Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy. 1-7 tom. 3. “Ál-Kafı fı sharh “Ýsýlı-l Fahrı-l Islam” – “Islam maqtanyshy (Bazdáýıdiń) “Ýsýline” túsindirme”. 4. “Ál-Kafı sharh “ýsýl” Bazdaýı” – “Bazdaýıdiń “Ýsýline” túsindirme”. Súleımanııa kitaphanasy. 5. “Ýafı” fı sharhı-l “Mýhtasar” – “Muhtasarǵa jetkilikti túsindirme”. 6. “Mýfassal fı sharhı “Mýfassal” – (Ábý-l Qasym Zamahsharıdiń) “Mýfassaline” túsindirme”. 7. “At-Tasdıd fı sharhı-t “Tamhıd lı qaýaǵıdı-t taýhıd” – “Taýhıd qaǵıdalarynyń kirispesi” atty eńbekke “durystaý”, “nysanalaý” atty túsindirme”. 8. Ál-Inaıa fı sharh ál “Ýıqaıa” – “Qorǵan” atty eńbekke “Qamqorlyq” atty túsindirme”. 9. “An-Najat fı-t tasrıf” – “Morfologııalyq jikteýlerdegi jetistik”. Ǵalymnyń qazasy. Ǵalymnyń qaıtys bolýy jaıly derekter az. Tórt joramal bar: 1) Qajy Halıfanyń “Kashf az-Zýnýninde” onyń baqılyq bolǵan merzimi dep 710/1310 jyldy ataıdy. Bul shyndyqtan alys. 710/1310 jyly ol Damaskige barǵan. Odan keıin Halabqa kelip belgili qazy Nasr ad-Dın Muhammed ıbn ál-Kamal ad-Dın Ábý Hafs Omar ıbn ál-Adımmen kezdesken. Sol joly ol óz qolymen “ál-Hıdaııaǵa túsiniktemesiniń” bir danasyn jazǵan. Bul 711/1311 jyldyń jetinshi uly aıy erejeptiń basy bolatyn. 2) Ol hıjranyń 711/1311 jyldyń erejep aıynda qaıtys bolǵan delinedi. Biraq, Husam ad-Dın as-Syǵanaqıdyń bul jyly baqılyq bolýy da kúmándi. Ol ál-Adımde qonaqta bolǵan kez 711/1311 jyl. Ál-Adım tilegimen as-Syǵanaqı “An-Nıhaııany” jazǵan. Ol birneshe tomnan turatyn. Ondaı kitapty jazý jaqsy densaýlyqty qajet etetini belgili. 3) Onyń Halabta hıjranyń 714/1314 jyly dúnıeden ótkeni aıtylady. Osy merzim durys sııaqty. О́ıtkeni, tarıhshylar onyń 711/1311 jyldan keıingi tirshiligi týraly eshqandaı derek aıtpaıdy. Bul onyń álsiz ıakı aýrý nemese baqılyq bolǵanyn bildiretin sııaqty. 4) Maýla Taqı ad-Dın bın Abd ál-Qadr at-Tamımı ad-Darı ál-Ǵýzzı ál-Mysrı ál-Hanafı “At-tabaqat as-sanııa fı taradjım ál-hanafııasynda” Husam ad-Dınniń qazirgi Túrkimenstandaǵy Mary (Merv) shaharynda dúnıeden ótkenin aıtady. Menińshe, ol shynynda da, Sırııadaǵy Halabta emes, Otanyna jete almaı jolaı Maryda dúnıeden ozǵan sııaqty. Eger Halabta qaıtys bolsa, onda ol týraly arab shejireshileri óz jazbalarynda eskerter edi dep oılaımyz. Husam ad-Dın as-Syǵanaqı Maryda qaıtys bolyp, jyraqta jerlengenimen Túrkistan – Otyrar jamaǵaty ańyz, áńgimelerinde Mysyrdy bılegen sultan Beıbarys sııaqty ony týǵan jerine qaıtyp oralyp, atajurtynda kóz jumǵan-mys dep sanaıdy. 1927 jyldyń jaz aılarynyń birinde Syǵanaqta bolyp, eski qala ornyn kózimen kórip, birqatar ǵımarattardy sýretke túsirgen A.Iý.Iаkýbovskıı qala ornynda qıramaı aman qalǵan keıbir ejelgi zaman eskertkishterine sıpattama bere kelip, Syǵanaq shyraqshysynyń bir ǵımaratty meshit dep kórsetkenin, biraq onyń meshitke uqsamaıtynyn, óıtkeni onyń Mekke tusyn kórsetetin mıhraby joq ekenin aıtqan. Sondaı-aq, ol 1899 jyly osynda kelip Syǵanaq qalasyn kózimen kórip, zertteý jumystaryn júrgizgen V.A.Kallaýrǵa (?–1918) da álgi shyraq­shynyń ákesi atalmysh ǵımaratty kórsetip, ony “Nıhaıanyń” avtory Sýnaq ata dep Alla Ýmeı Hısam ad-Dın máıitiniń ústine salynǵan kesene edi dep sendirmekshi bolǵanyn jazǵan. “V.A.Kallaýr ol kezde buǵan sengen joq. Biraq Abdýllah-han bergen vakýf qujatynda Syǵanaq sheıhy Ábý-l-Hasan Zııa-ad-Dınniń múrdesi jaıynda aıtylǵan Ýbaıdýlla-han ber­gen qujatta ol adam Ábý-l-Hasan Zııa ad-Dın “Sa­hıbı “Nıhaıa” [“Nıhaıanyń” avtory – Á.D.] as-Syǵa­naqı delingen. Qaıtken kúnde de shyraqshy sózinen alyp V.A.Kallaýr aıtyp otyrǵan adam – Husam ad-Dın “Sahıbı “Nıhaıa” [“Nıhaıanyń” avtory] as-Syǵanaqı. Degenmen, onyń Syǵanaqtaǵy molasy jóninde aıtar bolsaq, ol tek laqap bolar. О́ıtkeni Husam ad-Dın as-Syǵanaqı 1310 jyly Halab ıakı Maryda qaıtys bolǵan”, – deıdi A.Iý.Iаkýbovskıı. Elimizde qazir syǵanaqtyq oıshyl, ǵalym Husam ad-Dınge úlken qurmet kórsetilip otyr. Akademık, zańǵar ǵalym Sultan Sartaev aǵamyz ózin Husam ad-Dın as-Syǵanaqıdyń urpaǵy sanaıdy. Aýdan ortalyǵy Jańaqorǵanda Sultekeń Husam ad-Dınge arnap óz qarajatyna meshit saldyrdy. Oǵan uly ǵulama esimi berildi. 2007 jyldyń kúzinde men onyń ashylý saltanatyna qatysyp, ǵalym jaıly halyqqa ýaǵyz aıttym. Sultan aǵamyz, sondaı-aq Jańa­qorǵanda Husam ad-Dınge eskertkish te qoıǵyzdy. Dalamyzdyń mádenıet, ǵylym, bilim oshaqtary bolǵan Syǵanaq sııaqty qalalardy jáne olardan shyqqan danalar men oıshyldaryn syılaý, qas­terleý kerek. Ol bizdiń tarıhymyz, maqtanyshymyz. Elimizdiń kindik qalasyndaǵy Nur-Astana meshitiniń janynan ótetin úlken kóshelerdiń biri qazir Syǵanaq atymen atalady. Iá, olar qandaı qurmetke bolsa da ábden laıyq. Sheıh Ábsattar qajy DERBISÁLI, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy men Orta Azııa múftıler keńesiniń tóraǵasy, Bas múftı.