– Muhtar Qapashuly, Qazaqstannyń Qarýly Kúshterin qurýdaǵy bastapqy qıyndyqtar aldymen Joǵarǵy Bas qolbasshy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı baqylaýy jáne basqarýy arqyly sheshildi. Osy kúrmeýi qıyn istiń basy-qasynda ózińiz de boldyńyz. Al búginde elimizdiń qorǵanys áleýeti qandaı deńgeıge shyqty dep oılaısyz?
– Búginde elimizdiń qorǵanys salasy myǵym, kásibı áskerı qyzmetshileri jetkilikti jáne qorǵanys áleýetimiz birneshe ese ósti dep aıtýǵa bolady. Árıne táýelsiz elimizdiń Qarýly Kúshterin qurýda Elbasy N.Nazarbaevtyń eńbegi ushan-teńiz. Memleket basshysy egemendiktiń alǵashqy kúnderinen bastap aldymen shekarany bekitip, áskerimizdi saılap alýǵa jete kóńil bóldi. Sol tustaǵy qıyndyqtardy aıtyp taýysa almasam da, sózim dáıekti bolýy úshin birqataryn atap óteıin. Egemendiktiń alǵashqy jyldary áskerı basshylyqtaǵy ózge ult ókilderi tarıhı otandaryna údere kóshti, al óz aramyzda kásibı mamandar kóp emes edi. Meniń ózim Túrikmenstanda qyzmette júrip, elge kelýge talaı suranǵanymda, bir laýazym buıyrmaı júrgen bolatyn. Sodan, baǵymyzǵa qaraı, elimiz babalar ańsap ketken táýelsizdikke qol jetkizip, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev týǵan Otanynan jyraqta júrgen qazaq áskerılerin dereý jınaqtaýǵa tapsyrma berdi. Osynyń arqasynda 1992 jyly Qazaqstanǵa oraldym.
Áýelgide korpýs basshysy bolyp taǵaıyndalǵan edim, biraq azǵantaı ýaqyttan soń Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵambetov sol kezde ábden qııýy ketken Áskerı áýe kúshterin basqarýdy usyndy. Saǵadat Qojahmetulynyń usynysynan birneshe ret bas tartqan bolatynmyn, biraq keıin Prezıdenttiń ózi shaqyryp alyp osy jaýapty jumysty júktedi.
Áskerı áýe kúshteri qolbasshylyǵyna kelsem, ushqyshtar qatary sırep qalypty. Ol bir qıyn kez edi. Endi maman tapshylyǵyn qalaı joıamyz? Osy saýaldyń jaýabyn izdep Aqtóbedegi joǵary azamattyq avıasııa ushqyshtarynyń ýchılıshesine jettim. Qyzyqtyń kókesi sonda eken. Oqý ornynyń aýlasy túgili, ishi-syrtyna deıin saýda oryndary siresip tur. Mamandar bytyraı bastaǵan. Osy ahýaldy kórgen boıda Qorǵanys mınıstrine ýchılıshe ishinen áskerı ushqyshtar daıarlaıtyn fakýltet ashýdy usyndym. Bastapqyda oqıtyn adam tappaı qınalamyz-aý degen kúdik boldy. Sol kezde de Elbasynyń tikeleı qoldaýymen áýeli fakýltet ashyp, keıin oqý ornyn áskerı salaǵa buryp aldyq. Oqytýshylarǵa áskerı shendi taratyp, professorlyq quramdy saqtap qaldyq. Keıin ýchılıshege Keńes Odaǵynyń eki márte Batyry Talǵat Bıgeldınov aǵamyzdyń aty berildi. Mine, bul – elimizdiń qorǵanys áleýetin qalyptastyrýdaǵy bir ǵana baǵyt.
– Mamandar daıarlaýda ǵana emes, Qarýly Kúshterimizdi qarý-jaraqpen, tehnıkamen qamtamasyz etýde de kóptegen qıyndyqtar boldy ǵoı...
– Durys aıtasyz, ol tusta maman tapshylyǵy ǵana emes, tehnıkamen jaraqtaýda da talaı problema kezdesti. Tipti qoldaǵy bardyń ózin saqtap qalý úlken másele boldy. Áskerı bólimshelerdi, qarý-jaraq qoımalaryn, ıadrolyq qarý keshenin qalaı saqtap qalamyz degen saýaldar aldydan shyqty. Osy shıelenisken máselelerdiń barlyǵy Elbasynyń utqyr sheshimderiniń arqasynda yń-shyńsyz rettelip jatty. Elimiz ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartty. Bul bastamany álem qoldady jáne halyqaralyq qoǵamdastyq Prezıdentimizdiń sheshimine áli de rıza.
Al áskerı tehnıkaǵa kelsek, Reseı tarapy Qazaqstanda turǵan kóptegen áskerı tehnıkalardy eshqandaı ruqsatsyz tasyp áketti. Osy kezde máselege Elbasy aralasyp, 1986 jylǵa deıin bizdiń eldiń aýmaǵyna ákelingen tehnıkalar ózimizde qalatyn bolyp kelisildi. Eń bastysy, Qazaqstan tarapy Reseıden ótemaqy retinde qarý-jaraq pen áskerı tehnıkalardy qaıtaryp alýǵa qol jetkizdi. Sol kezdegi bir qyzyq oqıǵany aıta keteıin. Reseı qarýly kúshterindegi áskerı qolbasshylar «Alǵashqy ushaqty general Altynbaev ózi minip ketse, qalǵandaryn qaıtaramyz» degen shart qoıdy. Sodan Reseıge baryp ataqty Sý-27 ushaǵyna úsh kún teorııalyq, úsh kún praktıkalyq daıarlyqtan ótip, jetinshi kúni eldi betke alyp ushyp shyqtym. Sóıtip reseılik áriptesterimiz sózinde turyp, elge sol kezde árqaısysynyń quny 50-60 mln AQSh dollaryna baǵalanǵan 26 Sý-27 ushaǵyn jáne 21 Mıg-21, qazir Balqashtaǵy kýrsanttar jattyǵyp júrgen 22 L-39, 15 Sý-25, 1Tý-134, 1 Tý-154 ushaqtaryn, sondaı-aq sol tusta 400 mln dollar turatyn S-300 keshenin qaıtaryp aldyq. Sonymen qatar bizdiń áskerılerdi Reseıdiń áskerı oqý oryndarynda tegin oqytyp alýǵa kelistik. Bizge osy tehnıkalardy «syıǵa tartqan» reseılik áskerı qolbasshylar Úkimet sheshiminsiz árekettengendikten, ústerinen qylmystyq is qozǵalyp, biraq Elbasy Nursultan Nazarbaev áriptesi, Reseı prezıdenti Borıs Elsınge qolqa salýy arqasynda ol is jabyldy. Bul – Elbasynyń sheber dıplomatııalyq kóshbasshylyǵynyń belgisi. Jalpy, Prezıdenttiń mundaı sheberligine munan soń da sheteldik issaparlar aıasynda talaı kóz jetkizdim. Osynyń arqasynda Elbasy bodandyq buǵaýynan endi bosaǵan, eshkim bilmeıtin eldi álemge tanytyp, AQSh, Qytaı sııaqty álemdik derjavalardyń prezıdentterimen terezesi teń jaǵdaıda kelissózder júrgize bildi.
Táýelsizdik jyldary qansha qazaq balasy alys-jaqyn shet memleketterde áskerı bilim alyp, bilikti maman retinde sapqa qosyldy. Osylaısha ulttyq kadr tárbıeleý máselesi oń sheshimin tapty. Biraq toqmeıilsýge áli erte. Qarýly Kúshterimizde sheshýin qajet etip turǵan másele kóp, onyń ústine qazir qaýiptiń baǵyty da ózgerdi. Endi elimiz halyqaralyq terrorızm, ekstremızmniń aldyn alýǵa kúsh salyp, álemdik deńgeıde másele kóterip júr. Mine, qorǵanys áleýetin baǵyttaıtyn sala – osy.
– Elbasy bıylǵy Joldaýynda jetkinshekterdiń áskerı-patrıottyq tárbıesine jete kóńil bólý kerektigin aıtty. Bul jumysty neden bastaǵan durys?
– Elbasynyń erterektegi tapsyrmasymen Qorǵanys mınıstrligi tarapynan bul jumystar sonaý jyldary bastalǵan edi. Bıylǵy Joldaýynda Memleket basshysy jastardyń tárbıesine qaıta toqtaldy. Onyń ústine kelesi jyl elimizde Jastar jyly bolyp jarııalanbaq.
Men mınıstr bolyp turǵan ýaqytta elimizdiń ár aımaǵynda kadet korpýstaryn qurýdy bastadyq, «Jas ulan» mektebi aıaqqa turdy. Jyl saıyn «Spassk» oqý ortalyǵynyń polıgonynda «Aıbyn» respýblıkalyq áskerı-patrıottyq jastar jıyny ótip keledi.
Elbasy jastardyń áskerı-patrıottyq tárbıesin jandandyrýdy tekten-tekke aıtyp otyrǵan joq. Bul máselege erekshe kóńil bólý – quptarlyq is. Jastar – eldiń bolashaǵy! Sondyqtan memleket jastar men qarııalardy qashanda eskerýsiz qaldyrmaýy tıis dep oılaımyn. Bul iske Qorǵanys mınıstrligi men óńir basshylary, oqý oryndary jete mán berip, jumyla kirisýi tıis. Balalardyń boıyna patrıottyq sezimdi sińire bilsek, olar teris kúshterdiń yqpalynan aýlaq bolady. О́ıtkeni sońǵy kezderi jastardy qarajat nemese basqa da jyltyraqtarmen qyzyqtyryp, qataryn tolyqtyrýǵa nıetti teris aǵymdardyń belsendiligi baıqalýda. Bul – memlekettiń erteńine tóngen qaýiptiń basy. Atalǵan máseleni jýyrda Qorǵanys mınıstriniń qabyldaýynda bolǵanymda keńinen talqyladyq. Ardagerler bul máselede atqarýshy organdarǵa kómek berýge daıyn. Osyǵan oraı bizdiń uıymnyń aımaqtardaǵy bólimshelerine mektepterdegi alǵashqy áskerı daıyndyq pánin oqytý sapasymen tanysýdy tapsyrdym. Qatarymyzda balalardy oqytyp-úıretýge daıar tájirıbeli ardagerler jetkilikti.
Sondaı-aq «Jas Otan» jastar qanatynyń aıasyn keńeıtip, eldegi barsha balalardy qamtıtyn deńgeıge jetkizý kerek dep esepteımin.
Alda-jalda baqylaýsyz qalǵan jastarymyz teris dinı ıdeologııanyń ýysyna túsip qalsa, betin qaıtarý qıynǵa soǵady. Sondyqtan naqty áreketterdi jastardy patrıottyq turǵyda tárbıeleý arqyly búginnen bastaý kerek. Qazirgi jumystardy jandandyra túsý qajet.
– Muhtar Qapashuly, ardagerler demekshi, siz qazir «Qarýly Kúshterdiń ardagerleri» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigin basqaryp otyrsyz. Al memleket tarapynan zeınettegi áskerı adamdarǵa qandaı áleýmettik kómek kórsetilýde?
– Qazir elimizdiń Qarýly Kúshteri ardagerleriniń uzyn sany 18 myńnan asyp jyǵylady. Olardyń qatarynda táýelsizdiktiń eleń-alańynda Qarýly Kúshterimizdiń boı túzeýine orasan úles qosqan azamattar jeterlik. Tipti ózge ulttyń ókilderi de Elbasyna senip, Qazaqstannan ketpeı qaldy.
Shynyn aıtý kerek, qazir olardyń keıbiri áleýmettik qoldaýǵa zárý. Áskerı saladan qol úzgen soń qoǵamdyq ortadan ajyrap qalǵan aıtýly generaldar da bar.
Bizdiń uıymnyń maqsaty da sol – burynǵy áskerılerdi jumysqa ornalastyrýǵa yqpal etý, áleýmettik jaǵynan qoldaý kórsetý jáne emdeý-saýyqtyrý oryndaryn uıymdastyrý. Osy turǵyda jýyrda aımaqtardaǵy bólimshelerdiń basshylaryn qatystyra otyryp, Qorǵanys mınıstrligimen memorandýmǵa qol qoıdyq. Áskerılerdiń máseleleri jınaqtalyp, vedomstvo basshysyna usynyldy.
Máselen, qazir ardagerlerdi baspanamen qamtý, áskerge shaqyrylatyn jastarmen jumys máseleleri ózekti bolyp otyr.
Joǵaryda atalǵan memorandýmda áskerı bólimshelerdegi sarbazdardyń tárbıesine áskerı ardagerlerdi qatystyrý jaıy da kórsetildi. Sonymen qatar emdeý-saýyqtyrý oryndarynyń sapasyn kóterip, oǵan beriletin joldamalardy kóbeıtý jaıy da qozǵaldy. Istelgen jumystan góri, isteletin sharýa áli jeterlik.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
