Aýtoımmýndy aýrýlardyń qataryna jatatyn qant dıabetine shaldyqqan balalardyń qatary DDU sarapshylary aıtqandaı, elimizde de azaımaı otyr. Jalpy bul keseldiń týý sebepterin zerttegende birneshe faktor áser etetinin baıqaýǵa bolady. Dárigerlerdiń aıtýynsha, alǵashqysy, tuqymqýalaýshylyq bolsa, endi biri sábı shaqtaǵy aýrýshańdyǵy, ınfeksııalyq aýrýlardy jıi juqtyryp, álsiregen balanyń aýrýǵa qarsy turar ımmýnıteti álsireýinen uıqy beziniń jumysy daǵdaryp, ınsýlın bólinýiniń birazdan soń toqtap qalýy sebep. Al úshinshisi, ekologııanyń keri áseri kórinedi.
Aýrýdyń belgileri baıqalǵanda bala qaıta-qaıta shóldep, aýyzy qurǵap, túnde zári toqtamaı, kishi dáretinde qant mólsheri artyp, tamaqqa tábeti de kúrt ósedi. Eger bala týǵannan osy aýrýmen aýyrsa jórgegi krahmaldanǵandaı qaýdyrlap turady eken. Sonymen qatar qant dıabetimen aýyratyn balalardyń terisinde syzdaýyqtyń shyǵýy, teriniń qyshynýy jáne tez qajalyp qalýy da ata-anany alańdatýy tıis. Mamandar qant dıabeti sozylmaly aýrý túrine jatqanymen, durys tamaqtanyp, rejim saqtasa sonshalyqty qaýipti emestigin aıtady. Jastaıynan osy dertke shaldyqqanymen álemdik dárejede jetistikke jetken tulǵalardyń ómiri buǵan jaqsy dálel bola alady. Máselen, Sılvester Stallone, Sheron Stoýn, Salma Haıek, Elvıs Preslıge qant dıabeti álemge tanylý jolynda esh kedergi bolǵan joq. Dıabetpen aýyrǵan adam múgedek emes, kerisinshe bul onyń ómir súrý saltyna aınalady.
– Aýtoımmýndy júıeniń buzylýy sebep bolatyn bul aýrýdan tolyq aıyǵý múmkin emes. Biraq ózge qoǵam múshelerindeı tolyqqandy ómir súrý úshin asqynýlardyń aldyn alyp otyrý jetkilikti, deıdi «University Medical Center» korporatıvtik qorynyń Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynyń endokrınolog dárigeri Quralaı Shuǵaıypova. – Qant dıabeti uıalatyndaı, qysylatyndaı aýrý emes. Onyń ózi birneshe tıpke bólinedi. Mysaly, birinshi tıpte balanyń kútimi bolyp, dıeta saqtalyp, rejim qadaǵalansa boldy. Shetelde dıabettiń qaı túrinen de qoryqpaıdy. О́ıtkeni pasıentter tirshilik etý qalybyn osy aýrýǵa beıimdeıdi de 100 jasqa deıin ómir súredi. Ekinshi túrimen úlken adamdar aýyrady. Bul zat almasý prosesiniń buzylýynan bolatyndyqtan, olardyń eminde tek ınsýlın emes, qosymsha dári-dármekter qoldanylady. Úlkenderdegi dıabettiń aıyrmashylyǵy, ınsýlınniń aǵzada kóp bólinýinde. Al balalarda ınsýlın múlde túzilmegendikten pasıentter ınsýlındi syrttan alady.
Balalardyń qant dıabetimen aýrýynda álem boıynsha qazirgi emdeý túri aǵzany ınsýlınmen syrttan qamtamasyz etý bolsa, búginde ony berýdiń jańa túri qoldanylýda. Birinshi klassıkalyq túri, shprıs-qalammen egý bolsa, ekinshisi, elimizde 2008 jyldan beri paıdalanylyp júrgen ınsýlındi pompany paıdalaný. Bir aıǵa qajetti qoldanýynyń ózine 80-90 myń teńge qajet bul pompa 18 jasqa deıingi balalarǵa tegin, memleket esebinen berilip keledi. Jalpy qant dıabetimen aýyratyn bala ınsýlın qabyldaýdyń osy eki jolyn da bilýge tıis.
Al ekeýiniń aıyrmashylyǵy qandaı? Mamandar túsindirgendeı, shprıs-qalammen ınsýlın salynǵanda eń az mólsher degende 0,5, ıaǵnı aǵzaǵa jarty birlik engizilse, al pompa birliktiń 0,25 kóleminde, shıregin ǵana jiberýi arqyly bala aǵzasyna artyq ınsýlın barmaı, qajetti mólsheri ǵana túsedi.
Endokrınologtarmen áńgimede qanyqqan bir jaıt, bul jasóspirimderge qatysty em túri. Kishkentaıynan rejim saqtap, tamaq ishýdi de, fızıkalyq kúsh túsýdi de (júgirý, sekirý, bıge, dene shynyqtyrý sabaǵyna qatysý) ata-anasy qadaǵalap, ınsýlındi qajetine qaraı eseptep engizip otyrsa, jasóspirimdik shaqqa jetip, boıynda gormonaldy ózgerister júrgen ýaqytta, «men eseıdim, endi ne ishemin, qandaı sportpen shuǵyldanamyn, qalaı júrip-turamyn, bárin ózim sheshemin» dep qarsylyq tanytady eken. Osy kezderi jasóspirimderdiń analızderi buzylyp, aýrý asqynýǵa bet alady. Shetelde jasóspirimderdiń osy qalyptasý kezeńinde dáriger men ata-anaǵa arnaıy mamandanǵan medık-psıhologtar kómekke keledi. Sondaı-aq sheteldikterdiń taǵy bir oń tájirıbesi, bala dıabetpen aýyrǵan jaǵdaıda mamandar úshtiginiń kómekke kelýiniń ábden qalyptasýy der edik. Olar – joǵaryda atalǵan medık-psıholog, dıetolog jáne endokrınolog mamandar. Elimizde munyń barlyǵy bir endokrınolog dárigerdiń moınyna artylyp otyr.
Dúnıejúzilik dıabetpen kúres kúnine oraı, «University Medical Center» korporatıvtik qorynyń Ana men bala ulttyq ǵylymı ortalyǵynda ashyq esik kúni ótti. Aıta ketý kerek, ortalyqtyń somatıkalyq bóliminde jyl saıyn 700 bala emdelip shyǵatyn bolsa, sonyń 70-80 paıyzy qant dıabeti aýrýyn ómirine serik etken balalar men jasóspirimder eken. Osy kórsetkishtiń ózi biraz oılandyrady emes pe?..
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
