QAÝIPSIZDIK PEN YNTYMAQTASTYQ TUǴYRY – EKONOMIKA

Bıylǵy jyl Qazaq eliniń ǵasyrlar toǵysynda qalyptasyp, jahanǵa tanyla bastaǵan ataq-dańqyn aıdaı álemge taǵy bir jańa qyrynan pash etti. Qazaqstan úsh qurlyqtyń 56 memleketin biriktirgen bedeldi uıym – EQYU-ǵa tóraǵalyq etýde. Osy ta­rıhı oqıǵaǵa baılanysty Elbasy Nur­sultan Nazarbaev “Izvestııa” gaze­tinde (29.01.2010) “EQYU taǵdy­ry jáne perspektıvalary” atty tolǵamy tereń maqalasyn jaryqqa shyǵaryp, tórtkúl dúnıeniń tolǵaqty úderisin tolǵap, ashyq oıly adamzat­ty taǵy da eleń etkizdi. Álem sarapshylary men saıasatkerleri ony qyzý talqylap jatyr. Osy maqalada taldanǵan EQYU-nyń  ekonomıkalyq qyrlaryna qatysty máseleler haqynda pikirin bilý maqsatymen elimizdiń Parlamenti Májilisiniń depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Gúljan QARAǴUSOVANY áńgimege tartqan edik. – Gúljan Janpeıis­qyzy, Elbasy “EQYU taǵdyry jáne perspek­tıvalary” atty maqalasynda “1975 jyly Helsınkı úderisiniń “rýhy” ǵana emes, sonymen birge “brendi” de jasaldy. О́tken onjyldyqtarda bul brend aıtarlyqtaı kómeskilenip, óz tartymdylyq kúshiniń bir bóligin joǵaltyp aldy”, dep atap kórsetti. “Helsınkı brendin” qaıta jandandyrý uǵymyn qalaı túsinesiz? – Helsınkı Qorytyndy aktisi búkil álemdi qarama-qarsy jikke bólgen eki áskerı-saıası bloktyń dáýirlep, “qyrǵı-qabaq soǵys” ahýalynyń ýshyǵyp turǵan kezinde qabyldanǵan bolatyn. Bir-birine qarsy turǵan NATO men Varshava sharty uıymy arasyndaǵy shıelenis qaýipti shekke jetti. Mine, naq osyndaı kúrdeli shaqta Helsınkıde qol qoıylǵan Qorytyndy akti eki áskerı-saıası blokqa múshe elderdiń jáne kári qurlyqtaǵy beıtarap memleketterdiń kúsh-jigerin Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU) aıasyna biriktirgen bolatyn. Sol bir ýaqyt ólsheminde qalyptasqan jaǵdaıda bul tarıhı teńdesi joq qadam edi. Ýaqyt kerýeni toqtaýsyz alǵa jyljydy. Zaman ózgerdi. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda Keńester odaǵy qurdymǵa ketti. Varshava sharty uıymyna kiretin keshegi iri memleketterdiń quramynan kóptegen táýelsiz elder bólinip shyqty. Endi tarıh sahnasyna shyqqan osy táýelsiz memleketter arasynda­ǵy kózqarastar men qarym-qatynastar qalaı bolady, baılanys qalaı damıdy? Álem halyqtary úshin basty qundylyq – beıbitshilik. Joǵaryda aıtqan jaǵdaılarǵa baılanysty, dúnıe júzinde ornyǵa bastaǵan jańa qatynastarǵa baılanysty qandaı máseleler týyndaýy múmkin? Betin aýlaq qylsyn, taǵy da qyrǵı-qabaq múddeler soqtyǵysyp, shıelenis shyǵa qalsa,  ony qarýly janjalmen emes, beıbit kelisim – konsensýs jolymen sheshý kún tártibindegi kókeıkesti talapqa aınaldy. Jahandy jalpaǵynan jaılap, múıizi qaraǵaıdaı elderdiń ózin táltirektetip tasta­ǵan álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys ta memleketterdi taǵy bir tarıhı tańdaý tabaldyryǵyna tiredi. Sebebi, osyǵan deıin qoldanylyp kelgen dúnıejúzilik qarjy júıesi búgingi ómir talaptaryna sáıkes kelmeı, ýaqyt synaǵynan súrindi. Endi álemdik jańa qarjy júıesin, ekonomıkalyq damý baspaldaǵynyń jańa arhıtektýralyq qurylymyn jasaý mindeti sahnaǵa shyqty. Jańa qarjy júıesi qalaı qurylady? Elderdiń ekonomıkalyq qatynastary qalaı damıdy? Bul máselede álem naqty bir toqtamǵa kele qoıǵan joq. Múmkin, aldaǵy ýaqytta halyqaralyq jańa valıýta jasalatyn shyǵar. Múmkin, álemniń ár shalǵaıyndaǵy memleketter óńirlik ortalyqtarǵa toptasyp, álemdik ekono­mıkalyq qatynastardy sol ortalyq­tar­dyń arasyndaǵy baılanystar arqyly damytatyn shyǵar. Máselen, osydan biraz buryn Brazılııa, Úndistan, Reseı jáne Qytaı memleketteri ekonomıkalyq bir odaq qurý máselesi tóńireginde sóz qozǵady. Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı jańa ıntegrasııalyq qurylym – Keden odaǵyn qurdy. Dıalektıkada bir zańdylyq bar: “bári de spıraldyq júıe boıynsha qaıta­lanady”. Kim biledi, endi búkil álem aımaqtyq odaqtarǵa bólinip, jahandyq jańa qatynastar  qalyptasýy da ábden múmkin. Qalaı bolǵanda da, bizdiń Prezıdentimiz atap kórsetkendeı, barlyq qatynastar júıesinde de beıbit qatar ómir súrýden basqa balama joq. Bul rette bolashaq jahandyq qarjy-ekonomıkalyq qatynastar týraly batyl da tyń bastamalar kótergen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń “Daǵdarystan shyǵý kilti”, “Besinshi jol” atty ǵylymı maqalalary dúnıe júziniń ozyq oıly azamattaryn tolǵantyp tastaǵany haq. Qazir tórtkúl dúnıeniń qaı túkpirin alyp qarasańyz da, tabıǵı apattar men kataklızm­derge tolyp ketti. Gaıtıde soıqan zilzala bolsa, Batys Eýropany sý tasqyny basyp ketti. Grekııa bankrot aldynda. Mine, osy aıtylǵandardyń bárine halyqaralyq kómek, orasan zor qarjy kerek. Álem aldyndaǵy osy bir táýekeldi kezeńde EQYU sııaqty beldi de bedeldi uıymǵa júkteler jaýapkershilik júgi orasan. Zamanynda tarıhı mańyzy zor Helsınkı úderisiniń “brendi” jasalsa, endi qazirgi qalyptasqan ahýalǵa baılanysty ony barynsha jandandyryp, jańa mazmun men sıpat berilýi qajet. Helsınkı Qorytyndy aktisiniń basty tuǵyry beıbitshilik bolsa, Prezıdentimiz aıtqandaı jańa mazmunnyń da negizgi tuǵyry beıbitshilik bolýy qajet. – О́zińiz aıtqandaı, halyqaralyq beldi de bedeldi uıym – EQYU-nyń basty qaǵıdattary qaýipsizdik pen yntymaqtastyq bolsa, onyń biregeı bir tarmaǵy ekonomıka ekendigi daýsyz. 1992 jyly Pragada ótken Ekonomıkalyq jáne ekologııalyq forýmnan basqa osy uıym sheńberinde ekonomıkalyq máseleler qaraldy ma? – Qaýipsizdik pen yntymaqtastyq tuǵyry – ekonomıka. Adamdarynyń turmys ahýaly joǵary, ekonomıkasy berik elder ǵana qaýipsizdik pen yntymaqtastyqtyń tıimdi deńgeıin qamtamasyz etýge umtylady. Turǵyndarynyń turmysy tómen, halqy ash, jalańash bolsa, olarǵa qaýipsizdik jáne bıik deńgeıdegi yntymaqtastyq týraly aıtýdyń ózi artyq. О́zek jalǵaıtyn nan taba almaı júrgen adamdar mundaı qundylyqtardyń bar ekenin de umytady. “Oraza, namaz – toqtyqta” degendeı, aldymen halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etý kerek. Ekinshiden, eldi jumyspen qamtý qajet. Úshinshiden, el ishinde tynyshtyq pen turaqtylyq ornatý kerek. Táýelsizdik alǵan jyldardan beri tuń­ǵysh Prezıdentimizdiń “aldymen – ekono­mıka, sodan keıin – saıasat” degen qaǵıdany qatal ornyqtyryp kele jatqandyǵynyń osyndaı tereń máni bar. Sonymen birge, sońǵy jyldary Elbasy elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine berik negiz qalaý maqsatynda da orasan zor kúsh-jiger tanytyp keledi. Osyǵan deıin EQYU aıasynda ekonomı­kalyq máselelerdiń tereń talqylanbaı kelgendigi de ras. Oǵan birneshe jaǵdaılar sebep boldy. Keńester odaǵynyń ydy­raýyna baılanysty toqsanynshy jyldary TMD memleketteri bastan keshirgen daǵda­rysty Batys Eýropa kórgen joq. Bir qur­lyqty túgel titirkentken Azııa daǵdary­synan da Batys memleketteriniń ekonomı­kasy aman qaldy. Jahandyq qarjy-ekonomıkalyq daǵdarysy kezeńine deıin Batys Eýropa elderiniń ekonomıkasy únemi damý satysynda boldy. Sondyqtan Uıym ekonomıka jaǵdaıyn jeke turǵyda bólip qaramaǵan eken. Batys Eýropa memleketteri kez kelgen ýaqytta ekonomıkalyq daǵdarys bolýy múmkin ekendigin de joqqa shyǵarǵan joq. Biraq ekonomıkasy dáýirlep turǵan elder aldaǵy daǵdarys daýylynyń qaı tustan soǵatynyna bas qatyryp, boljam jasaı almaı qaldy. Prezıdentimiz  osy jaǵdaıdy tap basyp, atalmysh maqalasynda “EQYU aıasynda daǵdarys jáne daǵdarysqa qarsy problematıka tipti fakýltatıvtik deńgeıde tikeleı talqylanbaǵan eken”, dep atap kórsetti. Qazaqstandyq tóraǵalyq kezeńinde bul kókeıkesti problemalarǵa barynsha mán beriletindigi Elbasy eńbeginde anyq aıqyndalǵan. О́ıtkeni, ekonomıka – beıbitshiliktiń, yntymaqtastyqtyń, ózara túsinistik pen konsensýstyń negizgi tuǵyrnamasy. Muny eshqashan qaperden shyǵarýǵa bolmaıdy. – Qazir Batys elderi kapıtalıstik ekonomıkalyq qatynastarǵa jan-jaqty syn kózben qaraı bastady. Tipti Fransııa Prezıdenti N.Sarkozı bıylǵy Davostaǵy ekonomıkalyq forýmda kapıtalızmdi qatty synap, sosıalızmniń alǵysharttaryn kún tártibine shyǵardy. Aqıqatynda osy maqtaýly kapıtalızm júıesiniń barlyq qýaty sarqyldy ma, qalaı? – Iá, qazir álemniń beldi ekonomısteri men dýaly aýyz sarapshylary kapıtalızm qundylyqtaryna qyryn qaraı bastady. Kapıtalıstik qatynastardyń negizinen kóptegen kemshilikter shyǵarýda. Batystyń bedeldi saıasatkerleri men ekonomıst ǵalymdary qazir kapıtalızmdi aqtaýǵa qosymsha bir sóz izdep jatyr. Máselen, bir toby daǵdarystan keıingi kapıtalızm (postkrızıstnyı kapıtalızm) dese, endi bir toby damyǵan kapıtalızm (razvıtoı kapı­talızm) bolsa deıdi. Jaqynda Fransııada, Ulybrıtanııada bolǵanda, áriptesterimniń osyndaı pikirtalasyna kýá boldym. Eriksiz kúlip, áriptesterime bylaı dedim: Biz buryn “damyǵan” da, “kemeldengen” de sosıalızm­derden ótkemiz. Aqyry qalaı bolǵanyn ózderińiz kórdińizder. Másele, qalaı atalýynda emes, negizgi problema qazir sizderdiń kapıtalıstik júıelerińiz tereń toqyraýda tur. Sondyqtan máselege basqasha qaraý kerek. Basqasha ekonomıkalyq damý júıesiniń negizin qalaý qajet, búgingiden basqa ekonomıkalyq qarym-qatynastar ornatyp, qarjy qurylymynyń jańa arhıtektýrasyn qalaý kerek. Shyndyǵyna kelsek, álemde qazir taza kapıtalızm nemese taza sosıalızm degen júıe joq. Budan buryn dúnıede 40-60 jyldaı ústemdik qurǵan taza kapıtalızm úlgisi – jabaıy kapıtalızm degen boldy. Jabaıy kapıtalızmniń urany – “barlyǵy bireýge qarsy, bireý barlyǵyna qarsy” degen bolatyn. Biraq únemi bulaı bolmaıdy ǵoı. Osydan árbir memleket ózinshe damý jolyna tústi. Básekelestik beleń aldy. Al báse­kelestik – qatal uǵym. Ol seniń tegińe de, bedelińe de qaramaıdy. Búgin sen baısyń, erteń sen kedeısiń. Básekelestik suranysqa táýeldi. Suranys basym bolǵan jerde básekelestik bar, damý bar. Elderdiń ekono­mıkalyq qýatyn arttyratyn da, damytatyn da órkenıetti básekelestik bolmaq. – Batystyń ekonomıkalyq damý úrdisterinen alarymyz ne? Jalpy eýropalyq standarttardy qalaı sıpattar edińiz? – Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazir Eýropa elderiniń damý úlgisinde taza kapıta­lızm de joq, sosıalızm de joq. Olarda so­sıalıstik úderister erekshe damyǵan. Ba­tystyń kapıtalıstik elderiniń eshqaısysy kedeılerin dalaǵa tastap jatqan joq. Bilim berý júıesinde tegin dáris beretin mýnı­sıpaldyq mektepter bar. Onda balalaryn oqytqysy kelmegen baılar aqshasyn tólep, aqyly mektepterge barady. Densaýlyq saqtaý salasy da osy sııaqty. Memleket saqtandyrý medısınasyna kepildik beredi. Kúni keshe AQSh Prezıdenti Barak Obama da aıtyp jatyr ǵoı, árbir adamnyń medısınalyq saqtandyrý kýáligi bolýy kerek, eger ol adamnyń oǵan shamasy kelme­se, memleket tıisti qarjy bólýi kerek dep. Jumyssyz qalǵandarǵa járdemaqy beriledi. Bizde kommýnaldyq turǵyn úıler bolsa, olarda áleýmettik turǵyn úıler bar. Tegin beriledi. Munyń bári sosıalızmniń úderisteri ǵoı. Sodan keıin, Batysta bári jeke menshik degendi kim aıtty? Olarda memlekettik menshiktiń úles salmaǵy úlken. Máselen, AQSh-ta, Batys Eýropada memlekettik menshik júıesi 30 paıyzdan asady. Eldiń ulttyq qaýipsizdigin qamtama­syz etetin strategııalyq salalardyń bári memleket menshiginde. Bul zańdy. Jalpy Batystyń damyǵan memleketteri áleýmettik turaqtylyq máselesine aıryqsha basymdyq beredi. Olar sol maqsatpen de keshegi bizdiń sosıalızm júıesiniń barlyq jaqsylyqtaryn qabyldap kelgen. Ol júıeniń artyqshylyqtary kóp boldy ǵoı. Eger memlekettiń qarapaıym adamdarynyń turmysy táýir bolsa, memlekettiń de irgesi berik bolady. Al áleýmettik turaqtylyqtyń kepili – ekonomıka. Sondyqtan Batystyń órkenıetti elderi áleýmettik ádildikke basymdyq berilgen ekonomıkany tańdaǵan. – Osy oraıda Memleket basshysynyń, biz Ońtústik-Shyǵystyń jolbarystarynan úırenip keldik, endi Fınlıandııadan úırenýimiz kerek degen tamasha tujyrymy kóńilge qonady. – Iá, Fınlıandııada naǵyz sosıalızm. Baıaǵy ózimiz qurmaq bolǵan “qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan” kemeldengen ómir­sheń sosıalızm. Fınlıandııada eń joǵar­ǵ­y salyq júıesi ornyqqan. Onyń esesine álemdegi barlyq eldermen salystyrǵanda, munda eń joǵary áleýmettik qorǵaý júıesi qalyptasqan. Onda joǵary ómir standart-taryna, áleýmettik ádildikke kepildik berilgen. Fınlıandııada shekten shyqqan baı adamdar da, tym kedeıler de joq. Bizdegi sııaqty qos-qostan “Leksýs” mingen mıl­lıarderlerdi de kórmeısiz. Qoǵam baı men kedeı degen qaýipti jikke bólinbegen. Dáýleti dóńgelengen ortasha tap ókilderi qoǵamnyń negizi bolyp tabylady. Soǵan baılanysty olarda dúnıe júzindegi eń sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý qurylymy, eń sapaly bilim berý júıesi qalyptasqan. Memleket turǵyndarynyń barlyǵyn birdeı joǵary jalaqy beriletin jumyspen qamtýǵa kúsh salady. Kim jaqsy jumys istese, sol jaqsy ómir súredi. Qysqasy, memleket adamdarynyń jaqsy ómir súrýine, sol úshin óz eliniń patrıoty bolýyna barlyq jaǵdaıdy týǵyzǵan. Mine, naǵyz eýropalyq standart pen sapa úlgisi dep osyny aıtýǵa bolady. Árıne, Fınlıandııa mundaı dárejege bir demde jetip otyrǵan joq. Bul shaǵyn ǵana memlekettiń táýelsiz ómir súrip kele jatqanynan da 200 jyldyń júzi bolǵan. Osy jyldar ishinde bul memleket jaqsy jaǵdaıǵa birtindep qol jetkizýge umtyldy. Memlekettiń basty saıasaty, qoǵamnyń tym baı men kedeı bolyp qaýipti jikke bólinip, adamdardyń tómengi ómir súrý deńgeıine túsip ketpeýin qadaǵalaý boldy. Sonyń arqasynda Fınlııandııa óziniń rettelgen ekonomıkasyn qurdy. Halyqaralyq rynokta óziniń laıyqty ornyn aldy. Prezıdentimiz atap kórsetkendeı, Fınlıandııa qol jetkizgen jetistikter bizdiń aldaǵy onjyldyqtarda alar asýymyz bolmaq. Ol úshin biz ekonomıkamyzdy ártaraptandyrý mindetin júzege asyryp, Elbasy Joldaýynda aıtylǵan elimizdi ındýstrııalandyrý men ınnovasııalan­dyrýdyń 2020 jylǵa arnalǵan strategııalyq josparyn oryndaýymyz kerek. Ekonomı­kamyzdyń da, árbir azamatymyzdyń da básekelestikke qabilettilik qýatyn arttyryp, halyqaralyq sahnalarda laıyqty ornymyzdy alýymyz kerek. О́rkendegen elimiz ben jan-jaqty damyǵan ekonomıka­myzdy qalyptastyratyn naǵyz patrıot bolý – árbir qazaqstandyqtyń búgingi basty paryzy. – Elbasy “EQYU taǵdyry jáne perspektıvalary” atty maqalasynda búgingi zamannyń barlyǵy úshin birdeı mańyzdy problemalaryn sheshýde memleketter arasynda teńsizdik ahýal qalyptasyp otyrǵandyǵyn, jahandyq strategııalyq sheshimder qabyl-daǵan kezde kópshilik bolyp tabylatyn ortasha memleketterdiń rólin arttyrý qajettigin atap kórsetedi. Ekonomıkada bolsyn, qaýipsizdik pen yntymaqtastyq máselelerinde bolsyn sheshýshi ról oınaıtyn álemdik “Úlken segizdik” atalatyn memleket­terdiń sheshimderine qalaı qaraısyz? – Ekonomıkanyń qýaty joǵary jáne damý úrdisi úlken memleketter basymdyq kórsetip, álemdik kókeıkesti máselelerdi sheshýde ústemdik tanytyp otyr. Al daǵdarys qýatty elder men damyǵan ekono­mıkada da kúrdeli máselelerdiń bolatyn­dyǵyn kórsetip berdi. Meniń oıymsha, bolashaq ekonomıkalyq qarym-qatynastar men jańa qarjy júıesin qurý úderisterinde at tóbelindeı azshylyqtyń ǵana emes, dúnıe júziniń irili-usaq barlyq memleketteriniń múddesi eskerilýi kerek. Jańa qarjy júıesi qurylǵanda júıelik táýekelderge de mán berý qajet. Jalpy, adamzat múddesine qatysty jaǵdaılarda eshqandaı monopolııaǵa jol berilmeýi tıis. Kez kelgen monopolııanyń túbi toqyraýǵa uryndyrady. Endeshe, memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystarda da, saıasatta da monopolııaǵa jol berilmegeni jón. Qandaı da bir qýatty memleket nemese memleketter toby barlyq memleketter múddesin kóre de almaıdy. Iri memleketter tek óz múddelerin ǵana oılap, álsizderge kóńil aýdarmasa, odan usaq nemese álsiz memleketter joq bolyp, olardyń múddeleri de joıylyp ketpeıdi ǵoı. Iá, dúnıe júzinde qýatty elderden góri damý soqpaqtaryna umtylǵan ortasha memleketter kóp. Olardyń álemdik baıla­nystar men yntymaqtastyq qarym-qaty­nastardan kúteri de kóp. Jetekshi álemdik derjavalar osy ortasha memleket­terdiń múddelerin eskere bermese , túbinde onsyz da táltirektep turǵan búgingi jahandyq tepe-teńdik joıylyp ketýi múmkin. Sonda búgingi álsiz memleketterdiń sheshe almaı otyrǵan problemalary kúshti memleketterdiń bas aýrýyna aınalýy ábden múmkin. Sondyqtan da Prezıdentimiz álemde kópshilik bolyp tabylatyn memleketterdiń rólin kóterýdi usynyp, jahandyq ortaq úıimizdegi barsha adamzattyń múddesine qatysty máselelerge basymdyq berip otyr. Elbasy jahandyq strategııalyq problemalardy sheshken kezde, ortasha memleketterdiń múddesi molynan eskeriletin ádiletti konsensýstyq sheshimderge qol jetkizilýin usynyp otyr. – Prezıdent álemdegi beldi de bedeldi Uıymǵa qazaqstandyq tóraǵalyq kezeńinde ekologııalyq qaýipsizdikke de aıryqsha mán beriletinin atap kórsetti. EQYU-nyń ekologııalyq problemalardy sheshýdegi yqpalyn qalaı baǵalaısyz? – Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, ekonomıkalyq damý úderisteri men tıimdi baılanys tásilderin sheshpeıinshe, dúnıe­júzilik qaýipsizdik pen yntymaqtastyq máselelerin utymdy júzege asyrý múmkin emes. Ekologııa problemalary da sol sııaqty. Adamzat óziniń barǵan saıyn ósip bara jatqan qanaǵatsyz suranysyn qamtamasyz etý úshin tabıǵatqa orasan zor nuqsan keltirýde. Tabıǵattan qajetin ǵana alyp, qorshaǵan ortanyń tepe-teńdigin keleshek urpaqqa mura etip qaldyrý kózqarasy múlde ózgergen. “Adam tabıǵattyń qojasy” degen qatelikke urynǵan adamzat tabıǵatty jyrtqyshtyqpen talan-tarajǵa salýda. Dúnıede máńgilik eshteńe joq. Qorshaǵan ortanyń bizge beretin ıgilikteri de sarqylady, tabıǵı qazba baılyqtary da taýsylady, tepe-teńdik te buzylady. Buzylyp ta jatyr. Aral men Semeı tragedııasy sonyń aıqyn kórinisi. Ekologııa problemasy tek qana bir memlekettiń, tek qana bir óńirdiń qasireti emes. Ol búkil adamzattyń qasireti bolmaq. Ekologııada usaq másele degen bolmaıdy. Aral men Semeı tragedııasy ol tek Qazaqstannyń ǵana sheshetin problemasy emes. Adam qolymen jasalǵan osy apattardan búkil qorshaǵan ortaǵa zııan keldi. Aral aımaǵynan ushqan tuzdy topyraqtyń Avstralııa jaǵalaýlaryna jetýi sonyń dáleli. Al sol bárimizge ortaq qorshaǵan ortada Qazaqstan da, Batys Eýro­pa memleketteri de, AQSh-ta ómir súredi ǵoı. Aýaǵa kómir qyshqyl gazynyń kóp taralýynan jahandyq jylyný kesapatynyń kúrdelenip bara jatqandyǵy da barlyq adamzatty alańdatqan aýyr qasiret ekendigi daýsyz. Jer sharynyń ár óńirinde dúrkin-dúrkin bolyp jatatyn qarýly janjaldar men áskerı qaqtyǵystardan ekologııaǵa orny tolmas zııan keltirilýde. EQYU bul adamzattyq máni bar kókeıkesti prob­lemamen tikeleı aınalyspaǵanymen, qorshaǵan ortany qorǵaý jáne ekologııalyq apat zardaptaryn joıý sharalaryna belsendi yqpal etýge tıis. Betin aýlaq qylsyn, qarýly qaqtyǵys-tarda ıadrolyq qarý qoldaný qaýpi áli seıilgen joq. Iаdrolyq qarýy bar memleketter qatary barǵan saıyn kóbeıip keledi. “Qabyrǵaǵa ilingen myltyqtyń bir atylmaı qoımaıtyny” sııaqty bul ıadrolyq tajaldardyń túptiń-túbinde bir bas kóterýi de ábden múmkin ǵoı. Mine, álemdik ekologııa men qaýipsizdik máselesiniń bir-birinen ajyraǵysyz problema ekendigin osylardan-aq kórýge bolady. Sondyqtan da Prezıdentimiz EQYU-nyń perspektıva­laryn tolǵaǵan eńbeginde “qazaqstandyq tóraǵalyq kezeńinde ekologııalyq qaýipsizdik máseleleriniń kesheni mańyzdy oryn alady, olardy oıdaǵydaı sheshý búkil uıymnyń resýrstaryn biriktirmeıinshe jáne kúsh-jigerdi kelistirmeıinshe múmkin emes”, dep atap kórsetti. – Qandaı da bolmasyn memlekettiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń quramdas bir bólshegi kólik-kommýnıkasııalyq ınfraqu­rylymyn damytý bolyp tabylady. Elbasy Ortalyq Azııanyń, onyń ishinde Qazaqstan­nyń geografııalyq jaǵdaıynyń Batys pen Shyǵys elderiniń arasynda qaýipsiz kópir bolatyndyǵyn únemi alǵa tartyp keledi. Oǵan atalmysh maqalada da aıryqsha mán berilgen... – Ata-babamyz bizge ulan-ǵaıyr dalany mura etken. Ushqan qustyń qanaty talatyn Qazaqstan aýmaǵynyń geografııalyq ornalasýy da erekshe. Elbasy atap kórset­kendeı, toleranttyq qanyna sińgen halqy bar egemen elimizdiń qurlyqtar órkenıetin jalǵaıtyn balamasyz kópir bolýyn tarıhtyń ózi alǵa tartyp otyr. Tórt qubylasy túgel qýatty memleket­ter qorshaǵan táýelsiz elimizdiń qaýipsizdigin qalaı qamtamasyz etemiz? Ol úshin aldymen qulashyn keń jaıǵan shekaralarymyzdy jalǵastyratyn zamanaýı jaqsy joldar qajet. Sol joldardyń boıymen jan-jaqty damyǵan kommýnıkasııalyq ınfraqu­rylymdar salýymyz kerek. Qazaqstan tóraǵalyq etip otyrǵan EQYU-nyń basty shartynyń biri – uıymǵa múshe memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý. Al áleýetti kólik-kommýnıkasııalyq júıesinsiz mundaı yntymaqtastyqty damytý múmkin emes. Qazaqstannyń “Batys Qytaı – Batys Eýropa” tranzıttik kólik dáliziniń ǵasyrlyq qurylysyn qolǵa alýy osyndaı uly maqsattaǵy izgi nıetten týyndap otyr. Bir qaraǵanda, kólik-kommýnıkasııalyq áleýetti damytý EQYU-nyń mindeti emes sııaqty bolyp kórinedi. Biraq bul mańyzdy máselelerdi negizgi  mindetiniń ózegine aınaldyrmaı, EQYU-nyń basty maqsaty – qaýipsizdik pen yntymaqtastyqtyń kókeıkesti sharalaryn júzege asyrýy kúrdelene túspek. Mine, bir-birimen tyǵyz baılanysyp, ózektesip jatqan maqsattarǵa oraı Prezıdentimiz Uıymnyń kólik-kom­mýnıkasııalyq áleýetin damytý máselelerin Qazaqstannyń tóraǵalyǵy kezeńindegi basym mindetteriniń qataryna shyǵaryp otyr. О́mirdiń ózi basymdyq bergen bir aqıqat – kólik-kommýnıka­sııa­lyq áleýet, ol – qaýipsizdik, ol – ekonomı­ka, ol – yntymaqtastyq. Qoryta túıin­desek, EQYU-nyń kókeıkesti maqsatynyń ózegi bolyp tabylatyn qaýipsizdik pen yntymaqtastyq qaǵıdattaryn júzege asyrý bolashaq álemdik ekonomıka arhıtektý­rasyna tikeleı baılanysty ekendigi talas týdyrmas aqıqat. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken  Jylqybaı JAǴYPARULY.