«Bizdiń dəýirimizden bastap bul qurlyq joldary Úlken Eýrazııanyń Shyǵysy men Batysy, Soltústigi men Ońtústigi arasyndaǵy saýda jəne mədenıet salasyndaǵy baılanystardyń transkontınentaldy jelisine – Uly Jibek joly júıesine aınaldy», - dep, elimizdiń ejelden toǵyz joldyń torabynda ornalasyp, qaı zamanda bolmasyn mańyzdy geosaıası jáne geoekonomıkalyq ról oınap kelgeni aıtylǵan memleket basshysynyń maqalasy qoǵamymyzda ǵana emes, xalyqaralyq qatynastar salasynda da aldymyzǵa mańyzdy mindetter qoıyp otyr.
«Elbasynyń ıdeıalaryn júzege asyrý jolynda aldymyzda aýqymdy jumystar tur», - dep jazǵan Senat tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev «aýqymdy jumystar» aıasynda xalyqaralyq saxnada elimizdiń Uly Dalanyń murageri men ıegeri retindegi tarıxı jáne zamanaýı abyroıyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan mańyzdy mindetterdi de meńzep otyrǵany sózsiz.
Syrtqy ister mınıstri Qaırat Ábdiraxmanov «Biz muny Memleket basshysy usynyp otyrǵan elimizdiń halyqaralyq bedelin nyǵaıtýǵa, qazirgi zamannyń mádenıetterin ózara jaqyndastyrýǵa jáne baıytýǵa zor úles qosatyn asa úlken jumys dep esepteımiz», - degeni soǵan dálel.
Iá, Uly Dalanyń uly bolýyna Uly Jibek jolynyń qosqan úlesi erekshe, bul ekeýi egiz uǵym ispettes. Sondyqtan, Eýropa men Azııany jalǵap jatqan «dala belbeýi» bolǵan elimizdi Batystyń qalaı bilip, Shyǵystyń qalaı tanıtyny mańyzdy.
Osy rette Qazaqstan men Shyǵystyń eń shetinde ornalasqan Japonııanyń qatynastaryn maqalada sóz bolǵan dál osy Uly Jibek joly turǵysynan bir qarap shyǵýdyń oraıy kelip otyrǵandaı.
Azııanyń batys sheti Qazaqstan bolsa, Shyǵys sheti Japonııa. Qazaqstan men Japonııanyń arasynda jatqan jer Azııa dep atalsa, qurlyqtyń eki shetin Uly Jibek joly jalǵap jatyr.
«Jibek joly» uǵymy japon qoǵamynda negizinen qytaılyq Sın, Han ımperııalary men Tan dınastııasy bılik etken Shyǵys pen Rım ımperııasy ústemdik turǵan Batystyń arasynda júrgizilgen saýda-sattyq jáne dinı-mádenı qatynastarmen baılanysty.
Batystan Shyǵysqa baratyn teńiz joldaryn izdeýdiń arqasynda eýropalyqtar úshin jańa elder men jańa jerler kóptep ashylǵan «Uly geografııalyq ashylýlar zamany» bastalǵanǵa deıin búkil Eýrazııa qurlyǵynyń órkendeýine sebep bolǵan Uly Jibek jolynyń tústigi men shyǵysy «Teńiz joly» bolsa, al teriskeıi men batysy «Dala joly» (Steppe Route) bolatyn.
Qytaıdan bastaý alyp, ulanǵaıyr jer asyp, arý Aral men qart Kaspııdi basyp ótip, Qara teńizge jol jalǵaǵan, batysqa barar basty jol kóshpendiler jaılaǵan Uly Dala bolatyn.
At minip, túıege júk artyp baratyn jer bolmaǵanymen, Uly Dalamen qurlyqta jalǵasyp jatpaǵanymen, Jibek joly Kúnshyǵys eline de jalǵasyp jatqany tarıxtan belgili.
Japonııanyń alǵashqy astanasy kóne Nara qalasynda aǵashtan soǵylǵan álemdegi eń úlken ǵımarat bolyp tabylatyn «Todaıdjı» ǵıbadatxanasynyń «Shıosoın» qazynalar murajaıynda Qytaımen qatar ejelgi Parsy patshalyǵy men Úndistannan jetken eskiniń asyl zattary osy kúnge deıin saqtalyp keledi. Solardyń arasynda túıe ústinde otyrǵan adam beınelengen shekti aspaptyń bolýy da tarıxtan mol syr shertedi. Kóneniń kózi bolyp búginge jetken tarıxı jádigerler óz zamanynda Uly Daladan Qytaı eline, odan ary Koreı túbegi arqyly japon jerine asqany anyq.
Kóshpendi xalyqtarmen ózara tıimdi qarym-qatynastardy júıeli jolǵa qoıýǵa tyrysqan Tan dınastııasy japon elin óz ımperııasynyń shyǵystaǵy saýda shekarasy sanaǵan. Japondyq keıbir ǵalymdar sol dáýirdegi Sessý provınsııasyn (qazirgi Osaka men Hıogo prefektýralary) «Jibek jolynyń tabaldyryǵy» dep, al ejelgi Asýkakıo jáne Heıdjıokıo saraılaryn (qazirgi Nara prefektýrasy) «Jibek jolynyń shyǵystaǵy sońǵy núktesi» bolǵan dep júrgenderi beker emes.
Desek te, tarıx pániniń oqýlyqtarynda qysqasha atalyp ótkenimen, osy salamen arnaıy aınalysyp júrgen ǵalymdar bolmasa, jalpy japon jurty ótken Jibek Joly jaıly kóp bile bermeıtin.
Eldiń ekonomıkasy damyp, ǵylymy men texnologııasy álemdi moıyndatqan ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary japon qoǵamynda japon tili men ádebıetine, mádenıetine kóp kóńil bólinip, ulttyq ıdentıfıkasııaǵa úlken mán berile bastap, ózderiniń arǵy tegin bilýge jáne ótken zamandarda ózge xalyqtarmen bolǵan alys-beristerdiń tarıxyna qatysty ǵylymı-zertteý jumystaryna den qoıyla bastady. Aıta ótý kerek, búgingi tańda japon ǵalymdary arasynda japon ultynyń arǵy tegi týraly ártúrli tezıster men gıpotezalar jetip artylǵanymen, olardyń arasynda ǵylymı turǵydan naqty dáleldenip otyrǵandary kóp emes.
Lıngvıstıkalyq turǵydan agglıýtınatıvti tilder bolyp tabylatyn túrki tilderimen sóılem qurylymy uqsas bolýyna baılanysty japon tili de Altaı nemese Oral-Altaı tilderi tobyna jatqyzylyp keledi. Sondaı-aq, túrkilerde, ásirese qazaqtarda kóp kezdesetin (basqa ulttar, tipti basqa násilderde de bar) sábıdiń arqasy men quıymshaǵyndaǵy «perishteler tańbasy» japondardyń balalarynda da bolatyny sııaqty altaılyq azıattarǵa tán uqsastyqtaryń bolýyna baılanysty keıbir ǵalymdar japon ultyn Altaıdan taraǵan ulttyń biri retinde qarastyrady.
Ulttar men etnostardyń qaıdan shyǵyp, qalaı damyǵany jaıly áńgimeni antropogenezdik turǵydan zerttep júrgen ǵalymdar men mamandardyń enshisine qaldyrsaq deımiz. Degenmen, tilder arasyndaǵy uqsas tustar men túrleriniń uqsastyqtarynan japon jurtynyń da Altaıdan tamyr alýy yqtımal ekeni aıtylyp júrgenin tilge tirek etemiz.
Túbin taýyp, tamyryna jetý múmkin bolmaǵanymen, kóńilderiniń túkpirinde bir jaqyndyqty qalaıtyndaı japon jurty da búginde Jibek joly jaıly estise júrekterin jyly sezimge toltyratynyna kýá bolyp júrmiz. «Uly Jibek joly jaıly estisek tereń saǵynysh sezimi (nostalgııa) boıymyzdy bıleıdi» deıdi japondar.
Sondyqtan bolar, Japonııanyń qoǵamdyq NHK teleradıokorporasııasy Qytaıdyń CCTV ortalyq televızııasymen birigip 1980 jyly «Jibek joly» (The Silk Road Japanese TV series) atty 12 serııadan turatyn arnaıy derekti fılm túsirip, bil jyl boıy xalyqqa taratty.
Kórermender tarapynan tarapynan óte joǵary baǵalanǵan bul fılm «Jibek joly Rımge barar jol» atty 18 serııalyq ekinshi derekti fılmmen jalǵasyp, 1983 jyldyń kókteminen kelesi jyldyń kúzine deıin ár aı saıyn kórsetilip, japon qoǵamynda «Jibek joly serpilisiniń» týylýyna sebep boldy.
Iranda revolıýsııa bolyp, Irakpen soǵysyp, Arab elderi men Izraıldiń qatynasy órship, sovet áskeri Aýǵanstanǵa basyp kirip, geosaıası turǵydan eń mańyzdy aımaq otqa oralǵan ol jyldary kommýnıster basqarǵan Qytaı úkimetinen el ishinde tarıxı derekti fılm túsirýge ruqsat ala alǵan alǵashqy sheteldik telekompanııa NHK túsirgen bul týyndy japon jurtynyń Eýrazııa men Ortalyq Azııaǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatqan edi.
Deı turǵanmen, qyzyl ımperııanyń bir bóligi ǵana bolǵan Orta Azııa men Qazaqstan jaıly japon xalqy ol jyldary kóp bile qoıdy dep aıta almaımyz. Esesine Qytaı jaıly kóp aıtylyp, «Jibek joly» sóz bolsa eń aldymen osy el oıǵa oralatyn jaǵdaı týdy. Uly Jibek jolyn dúnıejúzilik mádenı mura tizimine engizýge baılanysty IýNESKO-ǵa eń alǵash birlesip ótinish bergen de dál osy Qytaı men Japonııa bolǵanynan kóp nárseni ańdaımyz.
Odan keıin ondaı ótinishti Qazaqstan, Qytaı, Qyrǵyzstan elderi birigip berip, ol ótinishter 2014 jylǵy 15-25 maýsym aralyǵynda Katardyń astanasy Dohada ótken IýNESKO-nyń Búkilálemdik muralar komıtetiniń 38-shi sessııasynda ońdy sheshimge ıe boldy.
Atalmysh salada shet memlekettermen, onyń ishinde Ortalyq Azııa elderimen birigip jasap otyrǵan osy alǵashqy gýmanıtarlyq jobanyń Beıjiń úshin saıası-ıdeologııalyq turǵydan mańyzy zor. Qytaı tarapy Qazaqstan men Qyrǵyzstandy Jibek joly boıyndaǵy eskertkishterdi saqtaýdy qamtamasyz etý baǵytynda birigip jumys jasaýǵa shaqyryp, sol arqyly elder arasyndaǵy mádenı baılanystardyń damı túsetinine úlken úmit artyp otyr.
Dúnıejúzilik mádenı mura tizimine tirkelgennen keıin IýNESKO-nyń Gýmanıtarlyq jáne áleýmettik ǵylymdar Bıýrosy júrgizip otyrǵan «Mádenıetter dıalogy» baǵdarlamasy aıasynda «Jibek joly: Dıalog, Ártaraptylyq, Damý» jobasy bastalǵan bolatyn.
Jobanyń maqsaty ejelden kóptegen memleketter men júzdegen ulttar, san alýan mádenıetter pen túrli dinder qatar ómir súrip kelgen, ǵasyrlar boıy adamzat tarıxyna úlken yqpal etip kele jatqan Eýrazııa aımaǵynyń turaqty damýyn qamtamasyz etý úshin Uly Jibek jolyn beıbit damýdyń sımvolyna aınaldyrý.
Uly Jibek joly boıyndaǵy elderde tarıxı-mádenı muralardy saqtaý, tabıǵatty qorǵaý, geoparkter quryp, kreatıvti qalalar jelisin (Creative Cities Network) qurý sııaqty birlesken jumystardy josparlap otyrǵan jobanyń onlaın platformasy quryldy.
Bul mańyzdy xalyqaralyq joba jáne quptarlyq is dep esepteımiz. Osy jáne osytektes jobalarǵa Qazaqstan tarapynan belsendi qatysyp, tyń usynystar jasap, júrgizilip otyrǵan jumystardy turaqty baqylaýda ustap otyrý zaman talaby bop otyr.
Endigi mindet – «Uly Jibek joly» uǵymynyń saıasılaný úrdisterine jol bermeý. Naqtyraq aıtqanda, Uly Jibek jolyn Qytaıdyń júrgizip otyrǵan «Bir beldeý, bir jol» geosaıası jáne strategııalyq baǵdarlamasynyń mádenı-ıdeologııalyq platformasyna aınalyp ketpeýin qamtamasyz etý. Beıjińniń bul máselege kóp kóńil bólip otyrǵanyn eskersek, ondaı qaýiptiń joq emes ekenin sezemiz. Uly Dala týǵan Uly Jibek joly belgili bir memlekettiń halyqaralyq sahnadaǵy syrtqy saıasatynyń múddesin qorǵaýǵa qyzmet etetin dıplomatııalyq quralǵa aınalmaýy tıis.
Osy turǵydan beıbit damýdyń sımvoly ispettes «Uly Jibek joly» uǵymynyń halyqaralyq arenada saıasılanýyna múddeli emes halyqaralyq uıymdar men tıisti memlekettermen, mysaly, bul salada birtalaı tájırıbesi bar (ǵalymdar, arhıvter, murajaılar, fılmder jáne t.b.) Japonııa sııaqty beıtarap eldermen birlesken jobalardy iske asyrýdyń tıimdi jaqtary bar dep oılaımyn.
Uly Dalany ulyqtaý ulttyq joba retinde óz maqsatyna jetsin desek, Elbasynyń maqalasy júktep otyrǵan mindettemelerdi tıisti deńgeıde oryndaý qoǵamymyzben qatar syrtqy saıasatymyz ben dıplomatııamyzdyń da basty baǵyttarynyń biri bolý kerek dep bilemin.
Batyrhan QURMANSEIIT,
shyǵystanýshy
Arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
