Sóz soıyl №71

Birde...

Baqytjan Momyshuly  densaýlyǵyna bola saparǵa sırek shyǵa­tyn. Sondyqtan ekeýmiz úshin kóbinese syrtqa men baratynmyn. Sondaı bir kezekti jolsapardan kelsem úıde bir ózi jumys istep otyr eken. Aman-esendikten soń Bákeńe qarap:

 – Maǵan bir tıimdi jaqsy oı kelip tur. Bala men kelinniń jumystary bar, balalary bar, bizsiz de otaý úıdiń tirlikteri jetkilikti. Men bolsam shaqyrǵan jerge shańyraqtyń atynan sen úshin de ketip qalamyn. Sondyqtan ekeýara bir toqal alaıyq. Men joqta balalarǵa alańdamaı-aq jaǵdaıyńdy jasaıtyn bir shúıkebas saǵan da kerek, maǵan da kerek, – dedim.

 Sonda Bákeń:

 – Aınalaıyn raqmet! Bir báleden qutyla almaı júrgende ekinshisin qaıtem? – degeni.

 ***

Baqytjan men dosy Telman áńgimelesip otyryp, sózden sóz shyǵyp Telman dosyna qarap:

 – Jas kezimizde «jumys-jumys» dep shapqy­ladyq, balalardy erjetkizdik. Endi qarap tursam adam eseıgen saıyn, egde tartqan saıyn qasyńdaǵy jaryńnyń qadirin tereń túsinedi ekensiń. Balalarym jaqsy, qamqorlyq jasaıdy, syılaıdy. Biraq Meıirjannyń orny erekshe, sonyń janymda bolǵanyna Qudaıǵa táýbe, – dedi.

 – Táketaı, men saǵan tolyq qosylamyn, – dep Bákeń áńgimeni jalǵastyryp áketti. – Marqum apam, Zeıneptiń anasyn aıtam, sol kisi: «Adam eshqashan táýbesin umytpaýy kerek. Mysaly, qolyń shyǵyp ketse táýbe – synyp qalýy múmkin edi de, qolyń synyp qalsa táýbe – ólip qalýym múmkin edi de», –deıtin. Men jas kezimde «Zeınepten qalaı qutylsam eken» dep oılaıtynmyn. Qazir «Táýbe! Budan ótken zarjaq bireý kezdesse qaıter edim» dep, burynǵy raıymnan qaıtyp, shúkirshilik etip júrmin, – dedi.

 ***

Meniń ortanshy aǵaıym Talǵat, ákemniń sózimen aıtsam «isheginiń ıiri joq» óte aqkóńil, bala minezdi, ańqyldaǵan aqjarqyn adam bolatyn. Baqytjanmen jastary qatar bolǵandyqtan ba, kúıeý balasy­­men ázildese beretin. Bir joly oqystan:

 – Áı, Baqyt, sen bizge kúıeý bala bolǵaly beri qanshama jyldar ótti. Osy maǵan ne jaqsylyq jasadyń? – dedi ádettegideı saldyrlaı sóılep.

 – Oı, Táke-aı, qaryndasyńyzǵa úılendim ǵoı, – degende aldymen aǵaıym ózi qarqyldap kúlip jiberdi.

 ***

Bizben aralasatyn, bizge jaqyn júretinderdiń bári Bákeńniń áziline úırengender ári jaqsy túsinetinder edi. Tipti «aǵa búgin ne aıtar ekendi» ishteı kútip, kúlýge daıyn turatyn. Sóıte tura Bákeńniń keıbir oqys qaljyńdaryna tosylyp qalatyn kezderi de jıi bolatyn.

 Bir jaqyn adamnyń mereıtoıyna aýyryp bara almadym. Bákeń ózi ketti. Únemi jubymyz jazylmaı birge júretinimizge eldiń kózi úırenip ketkendikten be, bári meni surapty. Bákeń syrqattanyp qalǵa­nymdy aıtady. Sony estigen Bákeńniń jaqsy kóretin rýhanı qaryndasy Náıla Úmbetova:

 – Oı, aǵa, tátem aýyryp qalypty ǵoı. Jańa ǵana estidim, haly qalaı? – deıdi.

 – Náıla aınalaıyn, sen qam jeme! Táteńniń ádeti, ylǵı úmittendirip qoıady da, jazylyp kete­di, – degende Náılanyń kózi baqyraıyp ne derin bilmeı qalypty.

Zeınep AHMETOVA

ALMATY

        Nege?

Sheshesi balasyna:

– Áı, jetpegir!

Sendeı pálensheniń balasynyń

Kókeıi kókte júr.

Seniń silekeıiń aǵyp,

Oıyń ette júr,

Aıdalada qańǵyp, shette júr.

Kórshiniń balasy

Taýyq shaqyryp turǵanda,

Ol qozy-sıyryn túgendep,

Inilerine baqyryp turady.

Sen ǵoı túske taman

Kózińdi tyrnap ashasyń.

Tegiske súırese,

Oqalaǵy ustaǵan býyrshyndaı

Oıqastap, qyrǵa qashasyń.

Nege?

Sheshesi bala qulaǵyn

Osylaı burap qoıdy.

Onysy jaýap berýdiń ornyna

Qarsy suraq qoıdy:

– Mendeı túgensheniń balasy,

Taýyq shaqyrmaq túgili

Esek aqyryp tursa da,

Túske deıin pyryldaıdy.

Sheshesi siz qusap julynbaıdy.

Qaıta, «Balam, erte turdyń ǵoı»

Dep erkeletip, jymyńdaıdy.

Nege?

Kúıeýi áıeline:

– Pálensheniń áıeli –

Kúndiz jumysyn,

Keshke tamaǵyn isteıdi.

Typyrlap kirin jýady,

Topyrlatyp qyzyn, ulyn týady.

Biraq qabaǵy túspeıdi.

Kúıeýiniń mıyn jep,

Ashýdyń kúbisin pispeıdi.

Nege?

Áıeli jaýap bergen joq,

Qaıta suraqpen sabap berdi:

– Túgensheniń áıeli

Menen artyq qaı jeri?

Jaz bolsa teńiz qýalaıdy,

Men kartop shaýyp,

Qońyz qýalaımyn.

Ol shapqylap, Býrabaıǵa barady,

Men Boraldaıǵa da barmaımyn.

Nege?

Bastyǵy qyzmetkerine:

– Pálensheniń bólimi,

Súti tamǵan sıyrdyń jelini.

Sebebi jigitteri quljadaı,

Bizdiń jigitter maıda

Bul qalaı?

Qyzmetkeri jaýap bermedi,

Ol da saýalyn sanap berdi:

– Túgensheniń jigitteri

Seıildep júredi,

Qyzmetke bastyǵynan

Keıin kep júredi.

Nege?

О́ziń jaıly surasa,

Osylaı «Negeleımiz?»

Naqty jaýapty qashan shegeleımiz?!

Tolymbek ÁLIMBEKULY,

Almaty

Tikenek sóz

Ras, baqytty aqshaǵa satyp ala almaısyń, biraq ta belsebettiń ústinde otyryp jylaǵannan «Merstiń» ishinde  otyryp eńiregen artyq.

***

Jaýyńdy keshirseń – keshire sal, alaıda aty-jóni men túr-túsin myqtap esińde saqtap qal.

***

Jalqaýdyń erteńi bitpes, qabiletsiz basshynyń jospary  bitpes.

***

Qııaly – kókte, quıryǵy – tósekte.

***

Aldaǵy ýaqytta áskerı flotqa tek júze bilmeıtinderdi qabyldaıtyn kórinedi... О́ıtkeni olar óz kemesin baryn salyp qaýipten qorǵaıtyn kórinedi.

***

Eń tómengi eńbekaqy adamdy maımylǵa aınaldyryp jiberetin kórinedi.

Erdiń «quny»

Sýsaǵanda syra iship, baıqaýsyzda basqa tilde boqtap qoıatyny bolmasa, Sákeń ózin «qara tyrnaǵyma deıin qazaqpyn» dep oılaıtyn kisi. Jáne sony jurtqa juqalap jarnamalap júredi. Arǵy-bergi tarıhta ol bilmeıtin sheshen joq. Qasyna jolaı ketseń, qulaǵyńnyń quryshy qandy deı ber. «Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy...» dep Maıqy bıden beri qaıqıtqanda, kómeıden lyqsyǵan sonshama mol maqalǵa qalaı qaqalyp qalmaıtynyna eriksiz tańǵalasyń. Bir-eki ǵasyr burynyraq týsa, bı qamshysyn bilegine ilerdeı turpaty da bar. Naǵyz «kebeje qaryn, keń qursaqtyń» ózi.

Kóligine minip kórshi aýylǵa baryp kelse, áńgimesiniń álqıssasyn «Balqan, Balqan, Balqantaý, ol da bizdiń barǵan taý» dep bastaıtynyna kúmándana kórmeńiz. Kólik demekshi, Sákeńniń byltyrǵa deıin qaıyqtaı qara «mersedesi» bolǵan. О́tken kúzdegi kóktaıǵaqta «abaısyzda» aǵashqa soǵyp, sodan beri kúni jıgýlıǵa qarap qaldy. Oǵan qyńatyn Sákeń be, «baıǵa taı minse de jarasady» dep mıyǵynan kúlip, murtyn shıratyp otyrǵany.

Qysqasy, bul kisi ózin búginginiń Syrymy sezinedi. Tarıhtaǵy Datulynan bir aıyrmashylyǵy, buny sózden tosýǵa eshkimniń batyly barmaǵan. Pir tutatyn tulǵasynyń shóldep júrip, qaıdaǵy bir «shópjelkeden» «jeńilip» qalǵanyna ishteı narazy. Sol jerde ózi bolǵanda, álgi «sýmaqaıdy» qaq mańdaıdan maqalmen «uryp», «sylqıta salaryna» Sákeń tym senimdi.

Sizderge túsinikti bolsyn, eske sala keteıik, baıaǵyda Syrym batyr shól dalada adasyp júrip bir qarasha úıge tússe kerek. Tańdaıy qatalap kelip, qara kójeden qanǵansha ishken sheshen: «O, toba-aı, bir aıaq kóje bir kisiniń quny eken-aý. Eger osy sýsyn bolmasa, men shólden óler edim-aý» depti tamsanyp. Sonda álgi qyz julyp alǵandaı: «Báli, batyr, bir aıaq kóje eki adamnyń quny. Bul sýsyn bolmasa shólden siz, uıattan biz óler edik» degen eken. Aıaqtyǵa jol, aýyzdyǵa sóz bermegen Syrym jaryqtyq, sol jerde aıtarǵa ýáj tappaı jerge qarapty. Osy áńgimeni estigen saıyn Sákeń on segizinshi ǵasyrda týmaǵanyna ókinip ketedi. Bul zamanda óıtip sóıleıtin qyz qaıda?.. Shetinen shalatildi, sholaq etek, sholtıǵan shash, shoshtań-shoshtań etken shópjelkeler...

Súıtken Sákeńniń ótkende aıaq astynan ańqasy keýip, úıinen boshalaǵan ingendeı bezip shyqty. Shyjynaǵan ystyqta maıy shyjyp, qabaqtaı qarny tyrs-tyrs, qos ókpesi yrs-ys etken ol, qarsy bettegi kafege borsha-borsha terlep áreń jetti. Tili jelim shaınaǵandaı jabysyp qalǵan ol «syra» dedi sybyrlap. Sosyn mázirden «250 teńge» degendi kózimen meńzep, bes júz teńgeni ústólge laqtyra saldy. Sulýsha kelgen aqquba daıashy suraǵanyn áp-sátte daıar etti.

 – Ýf, – dedi Sákeń kóbigi basylyp úlgirmegen syrany meıiri qanǵansha bir simirip aldy da, aldyndaǵy arýǵa synaı qarap:

 – 250 teńge bir erdiń quny eken-aý! – deı saldy.

Daıashyń da naǵyz bezbúırektiń ózi eken: «Smotrıa, qandaı «er», – dedi beti búlk etpesten. – Anaý syptyǵardaı qara santehnıktiń «quny» 25 myń teńge. Kúniń túse qalsa, odan kemge tuıaǵyn qımyldatpaıdy. Al, sózben basqaǵa ebi joq sizdiń baǵańyz, aıtqanyńyzdaı bolsa bolar-aq!

Sákeń jutqynshaǵy jumys istemeı qalǵandaı, saptyaıaqty kótere bergen qalpy, «áý» deýge shamasy kelmeı, músindeı melshıip qatty da qaldy...

Abylaı MAÝDANOV

QOSTANAI

*Tatar ázilderi

Qorany kim tazartady?

Kedeı, bir-birine týysqan úsh kisi jumys izdep alysqa attanypty. Jolaı úlkeni Ǵabdı armanǵa berilip:

– Jumys istep baıysaq, at pen sıyr alsaq, – deıdi.

Eń kenjesi Ábdı:

– Sıyrdyń sútin kim ishedi? – dep suraıdy.

– Men! – dep aıqaılap jiberdi jalqaý, ortanshysy Faǵdı.

– Qaımaǵyn she?

– Men! – deıdi ol taǵy da.

– Al qorany kim tazartady?

– Iá-á-á. qashanǵy osy men bola beremin? – deıdi Faǵdı týysqandaryna alma-kezek qarap, – Bul joly endi ekeýińniń bireýiń umtylsańdarshy...

***

Tózimdi kórermin

Qalalyq aýdandardyń birinde án baıqaýy ótipti. Sońynan komıssııa tóraǵasy jaqsy dep tabylǵan nómir ıelerine maqtaý qaǵazdaryn úlestiripti.

Sol kezde zalda otyrǵan jalǵyz kórermen komıssııa músheleriniń janyna kelip:

– Maǵan maqtaý qaǵazyn bermeısizder me? – dep suraıdy.

– Ne úshin deıdi olar tań qalyp.

– Ne úshin bolýshy edi, tózimdiligim úshin, – depti sonda kórermen. О́ıtkeni konsertterińizdi bastan-aıaq kórip, tyńdap oytrýǵa meniń ǵana shydamdylyǵym jetti emes pe?

***

Úsh jalqaý

Úsh jalqaý alma aǵashynyń túbinde demalyp jatypty. Narttaı qyzaryp pisken jemiske qarap biri aıtypty:

– Ýaı, myna almalardy jer me edi?

– Sabaǵynan úzilip, ózderi aýyzǵa tússe ǵoı! – depti kelesisi armandap.

Sonda úshinshisi:

– Qalaı ǵana erinbeı, sol sózderdi aıttyńyzdar? – depti.

***

Amal

Dáriger bir naýqasqa tilin shyǵartyp qoıyp, ózi resept jazýǵa kirisipti.

– Dáriger joldas, on mınýt boldy tilimdi shyǵaryp turǵanyma, – deıdi naýqas. – Al siz burylyp ta qaramaısyz.

Dáriger:

– Oqasy joq. Resept jazǵan ýaqytta bolsa da sizdiń sóılemeı turaýyńyz kerek, – depti.

Tájimalaǵan

Shyrynhan ALASh,

ALMATY