Qudaıǵa shúkir, biz – babalarymyz ǵasyrlap armandaǵan, jaqsylyqqa jetken, táýelsiz elde ómir súrip jatqan urpaqpyz. Sol týǵan jerdi saqtap qalý úshin babalarymyz qanyn tókti, janyn qıdy. Qazaqtyń basynan ótken qıly kúnderin eske alsań, shynynda janyń túrshigedi. Biraq olar sonda da dittegen armanyna jete almady. Biz jettik. Biz Nursultan Nazarbaevpen jettik. Sondyqtan biz qazir qandaı zamanda ómir súrip otyrǵanymyzdy baǵalaı bilýimiz kerek.
Men bir kúndelikterimde «basqa eldi qaıdam, qazaqty basqarý qıyn» dep jazǵanym bar edi. Iá, qazaq shynynda baýyrmal, aqkóńil halyq. Biraq keıde qyńyry bir jaqqa, qyrqy bir jaqqa tartyp, basy birikpeı, toz-toz bolyp ketetin kezderi de bolǵan. Sonyń kesirinen biz talaı talaýǵa da tústik, talaı qyrǵynǵa da ushyradyq. Bizdiń tarıhymyz tabanǵa taptaldy. Reseıge bodan bolǵan úsh ǵasyr, Keńes ókimetiniń quramynda ótken jetpis jylda biz ulttyq bolmysymyzdan, tarıhymyzdan, jadymyzdan, qasıetimizden aıyryla jazdadyq. Qudaıǵa shúkir, aryp-ashyp, jadap-júdep júrip osy kúnge de jettik. Muny biz eshqashan umytpaýymyz kerek.
Biz táýelsizdik aldyndaǵy almaǵaıyp ýaqytta, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Prezıdenttiń janynda bolǵan, egemendiktiń eleń-alańynyń bar azabyna birge tózgen, Prezıdenttiń qınalǵan, kúızelgen kúnderiniń kýási bolǵan adamdarmyz. Ońaı bolǵan joq. Sonda da «biz táýelsizdikti qansyz, soǵyssyz aldyq» dep shýlaǵan aǵaıyndar boldy. Shyndyǵyn aıtqanda táýelsizdik bizge ońaı kelgen joq. Onyń jolynda myńdaǵan jyldar qyrǵyn soǵystar boldy, talaı qazaqtyń basy ketti. Muny biz eskerýimiz kerek.
Osynshama ulan-ǵaıyr dalany saqtap, bizge jetkizgen bizdiń babalarymyzdyń erligi shynynda da eresen edi. Osy Uly dalada tarıhtan biz biletin úısinder, qańlylar, ǵundar, saqtar, túrikter, qarahanıdter, qarluqtar, Deshti Qypshaq, Altyn Orda, Qazaq handyǵy sekildi ózge de kóptegen memleketter dáýren súrgen eken. Iá, qazaq jerinde, osy ulan-ǵaıyr dalada nebir handar da bolǵan, altyn saraılarda turǵan, altyn taqqa otyrǵan, altynnan kıingen, ózderi túgili, mingen attarynyń ábzelderin de altyndaǵan, álemge ámirin júrgizgen. Bizde neshe túrli danalar da bolǵan, ot aýyzdy, oraq tildi sheshender de bolǵan, kósemder de ótken dúnıeden. Aty ańyzǵa aınalǵan batyrlar da bolǵan. Biraq Nursultan Nazarbaevtaı adam bolǵan joq. О́ıtkeni olardyń eshqaısysy óziniń týǵan halqyn dittegen armanyna jetkize almady. Handardyń hany Abylaı da jete almady sol baqytqa. О́miriniń sońynda nasharlap jatqan Abylaıdan Buqar jyraý: «Áı, Abylaı! Atqa da mindiń, taqqa da mindiń. Jaqsyny da kórdiń, jamandy da kórdiń, endi qandaı armanyń bar?» dep suraǵan eken. Sonda Abylaı: «Kóship-qonyp júrgen elimdi ornyqtyryp, tutas bir el etsem, qala salsam dep edim, armanym osy» degen eken. Mine, sol Abylaıdyń armanyn da, amanatyn da oryndap otyrǵan adam − Nursultan Nazarbaev. Ol aty bar da, zaty joq, ábden tozyǵy jetken qazaq eline qırandydan táýelsiz memleket ornatty. Onyń ekonomıkasyn qalyptastyrdy, álemge tanytty. Qazaqtyń esiktegi basyn tórge shyǵardy. Eń qıyn kezde táýekelge bel baılap, osy eldi el etemin, osy halyqty halyq etemin, armanyna jetkizemin dep el tizginin qolyna alǵan adam osy Nurekeń edi. О́zgeniń buǵan júregi daýalamady, batyldyǵy jetpedi. Osyndaı almaǵaıyp, qıyn-qystaý, qysyltaıań kezeńde sonshalyqty mindetti moınyna alǵan, sony abyroımen atqaryp kele jatqan adam da − Nursultan Ábishuly.
Qudaıǵa shúkir, búginde el ornyqty, qazynanyń qaltasy toldy, aldyńǵy qatarly elderdiń sanatyna qosyldyq. Elbasy endi Uly dalanyń halqynyń tarıhyn túgendeı bastady. Sonyń aıqyn aıǵaǵy – «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» degen maqalasy.
Táýbe dep aıtaıyq, kópten búkil el, qazaq armandaǵan, búkil túrki dúnıesiniń astanasy bolyp esepteletin Túrkistan búginde oblys ortalyǵyna aınaldy. Endi onyń búkil túrki dúnıesiniń rýhanı astanasy bolatyndyǵyna eshqandaı kúmán joq. Maqalada osy qasıetti Túrkistannyń túrki dúnıesinde alatyn orny, róli jaıynda óte jaqsy aıtylǵan. Shúkir, izdegenimiz tabyldy, aıtqanymyz bolyp jatyr degen sóz osy. Túrkistannan taıaq tastam jerde túgel túrki urpaqtarynyń babasy Qorqyt ata jatyr. Endi túrki dúnıesiniń basshylary jyl saıyn Naýryzda bir ret kelip Qorqyt atanyń basyna túnep, Túrkistanda bas qosyp tarasyp tursa, berekemiz artyp, týystyǵymyz búginnen de bekı túser edi. Keshegi «Rýhanı jańǵyrý», búgingi «Uly dalanyń jeti qyry» dep atalatyn maqalalar − ult keleshegi aldyna qoıylyp otyrǵan úlken meje. Ol búginde bizdi osyndaı oılarǵa jeteleıdi. Túptep kelgende, osy aıtyp otyrǵan eki maqala berisi qazaqtyń, arysy kúlli túriktiń qaıta órleýiniń, qaıta dáýirleýiniń, qaıta jańǵyrýynyń aıqyn mysaly dese de bolady.
Osy qudirettiń bári Elbasynyń Ulytaý eteginde, Áýlıebulaqtyń basynda otyryp týǵan halqymen syrlasqan tereń tebirenisinen bastalǵan edi. Sodan beri ulttyq rýhtyń, tarıhı sananyń qozǵalýyna erekshe den qoıyp, qoǵamdy qalǵytpaı qaıta-qaıta qozǵaý salyp keledi.
Endi biz Qudaıǵa shúkir, bireýge jaltaqtaıtyn, bireýge tabynatyn el emespiz. Prezıdent aıtqandaı, «qazaq tarıhynda qazaq uıalatyndaı eshteńe joq». Endigi jerde osy oıdy, osy shyndyqty jastardyń sanasyna ábden sińirý bizge úlken mindet. Maqalada el bolyp jumylyp, júzege asyratyn tereń oılar, keleli keńester, jaýapty tapsyrmalar kóp. Sonyń biri derektaný ilimi jóninde de tereń oılar aıtylǵan eken. О́kinishtisi, bizde derektaný ilimi damymady. Bertinge deıin biz ata tarıhymyzdy shejire arqyly, ańyzdar arqyly, anaý aıtty, mynaý aıttymen túgendep kelgen elmiz. Adamnyń tarıhy týǵan kúnnen, memlekettiń tarıhy ornaǵan kúnnen bastalady. Men Prezıdent mádenıet ortalyǵynyń dırektory bolyp júrgende Elbasynyń ózimen kelisip, táýelsiz Qazaqstannyń shejiresin jazýǵa kirisken edim. Sóıtip «Táýelsizdik shejiresi», «Elbasy joldady, eli qoldady», «Álem Qazaqstan týraly», «Álem Prezıdent týraly» degen serııalarmen 50 tom shyǵardym. Átteń, ne kerek, Prezıdent mádenıet ortalyǵynyń dırektorlyǵy qyzmetinen ketkennen keıin bul másele aıaqsyz qaldy.
Halyqty oıatý úshin, tarıhty oıatý kerek. Elbasy tarıhı sanany jańǵyrtý úshin álemniń arhıvterin aqtaryp, halqymyzdyń tarıhyna qatysty derekterdi izdep, ony ǵylymǵa aınaldyrý úshin «Arhıv – 2025» degen jetijyldyq jospar usynyp otyr. Tarıhyn túgendeımin degen eldiń ǵalymdary endi osy jobany aqylmen, yjdaǵatpen paıymdap, biliktilikpen júzege asyrýlary kerek dep oılaımyn.
Tarıhty tulǵalar jasaıdy. Qazaq elin quraǵan, tarıhty qalyptastyrǵan uly tulǵalardy búgingi jáne keleshek urpaq bilýleri kerek. Elbasy osyǵan oraı «Uly dalanyń uly esimderi» deıtin saıabaq ashýdy, «Uly dala tulǵalary» deıtin serııa shyǵarýdy mindettep otyr. Biz maqtan tutatyn, álemge áıgili ondaı uly tulǵalar Qudaıǵa shúkir, tarıhymyzda jeterlik. Solardyń ishinen Tonykók, Qorqyt atany, Býmyn, Estemi, Elteris qaǵandy, Kúltegin, Alpamys, Qobylandy batyrlardy, Maıqy bıdi, ál-Farabıdi, Qoja Ahmet Iаsaýıdi, bertingi zamandaǵy handarymyz ben bılerimizdi, batyrlarymyz ben jyraýlarymyzdy atasaq ta jetkilikti. Osy kúnge deıin aty ańyzǵa aınalǵan Kúltegin sekildi uly batyrymyz týraly fılmniń jasalmaǵany ókinishti-aq.
Elbasy atalǵan maqalasynda dala folklory men mýzykasynyń myńjyldyq antologııasyn daıyndaýǵa pármen berip otyr. Bul týraly maqalada «Munda Uly dala muragerleriniń ótken myńjyldyqtaǵy halyq aýyz ádebıetiniń tańdaýly úlgileri – ertegileri, ańyz-ápsanalary, qıssa men epostary jınaqtalady» delingen. Biz Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń Qorqyt ata ǵylymı-zertterý ınstıtýtynda 25 tomdyq «Qazaq óneriniń antologııasyn» daıyndap jatyrmyz. Onyń alǵashqy 9 tomyn jaryqqa shyǵardyq.
«Qobyz qonady, dombyra darıdy, án júrekten týady, perzent tilekten týady, kúı kóńilden týady, bári de ómirden týady» degen bir qanatty sózim bar edi. Keıingi kezde ókinishtisi qobyzdyń da, dombyranyń da basynan baq taıyp, jer baýyrlap qalyp edi. Qudaıǵa shúkir, Elbasynyń buıryǵymen dombyra kúni belgilenip, dombyra ulttyq merekege aınaldy. Men «Qazaqstan» ulttyq telearnasynan dástúrli ónerdi nasıhattaý maqsatynda «Men qazaqpyn» deıtin megajobany júzege asyryp kele jatyrmyn. Onyń negizgi maqsaty – dástúrli ónerdi dáripteý, halyqqa jetkizý, el ishindegi shyn ónerpaz, jas talanttardy taýyp, olardy dáripteý.
Jer-jerde, el-elde Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy qyzý talqylanyp, qoldaý tabýda. Bul − shyn máninde zaman, dáýir týǵyzǵan tamasha shyǵarma ári tereń eńbek. Endigi mindet – maqalada belgilengen sharalardy oıdaǵydaı júzege asyrý. Allaǵa shúkir, bas-aıaǵy shırek ǵasyrdyń ishinde Qazaqstan dáýirlegen elderdiń qataryna qosyldy. Qazaqtyń izdegeni tabyldy, eńsesi kóterildi, armanyna jetti, basyna baq qondy. Baq baǵalaǵannyń ǵana basynda turady. Jaqsy men jamandy saralaı bilsek, basymyzǵa qonǵan baqty baǵalaı bilsek bolǵany.
Myrzataı JOLDASBEKOV,
professor,memleket jáne qoǵam qaıratkeri
