«Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy jaıly pikirler

Túp-tamyrymyzdy jete tanýdyń joly

Sanaly ǵumyrynyń 45 jylyn ejelgi dalalyqtardyń ótkenine kýálik berer tabylǵan qazba derekterdiń, jazba derekterdiń, aýyzsha derekter­diń málimetterin keıingi jetilgen álem­­dik ǵylymnyń jetistikterimen sa­lys­­tyra, salǵastyra zerdelep, bir­neshe eńbek­ jazyp, ǵylymı orta­dan sonyń laıyqty baǵasyn ala almaı, toryǵyp júrgen men úshin El­ba­symyzdyń 21 qarasha kúni «Egemen Qazaqstan» gazetinde ja­ryq kórgen «Uly dala­nyń jeti qyry» atty baǵdarlama­lyq maqa­lasy erekshe qýat bergen, at­qar­ǵan isimniń paıdalylyǵyna seni­mim­di arttyrǵan rýhanı tirekteı boldy. Maqalada aıtylǵan oı-tujy­rym­dardan ózimniń tarıhqa degen ustanymymnyń durystyǵyn, baǵyt-baǵdarymnyń aıqyndyǵyn kórdim. Tarıhı sanany jańǵyrtý máselesine oraı Prezıdentimizdiń: «Bizdiń dúnıetanymymyzdyń, hal­qy­myzdyń ótkeni men búgininiń jáne bolashaǵynyń irgeli negizderine tike­leı qatysty», dep naqty sanamalap kór­setken alty iri joba tezirek júzege assa eken dep tiledim.

Elbasymyz atalmysh maqalasyn: «Keńistik – barlyq nárseniń, al ýaqyt – búkil oqıǵanyń ólshemi. Ýaqyt pen keńistiktiń kókjıegi toǵysqan kezde ult tarıhy bastalady», dep bastap, munyń «jaı ǵana ádemi aforızm emestigin» eskertipti. Aıtylǵan oıdyń astarynan «bul – tarıhı shyndyq» degen tujyrym syǵalap tur. Demek ýaqyt pen keńistiktiń kók­jıegi toǵysqan kezde bastalǵan osy ulttyq tarıhymyzǵa tereń úńilip, túp-tamyrymyzdy jete tanyp, onyń kúrmeýi kúrdeli túıinin sheshýge um­tylý – barshamyzǵa ortaq mindet. Bas­qasha aıtqanda, tól tarıhymyzdyń tóltýma bolmysyn ózimiz ǵana bilip qoımaı, onyń eshkimniń tarıhy­nan kem emestigin ózgelerge de tany­t­ar­lyq tarıhqa degen durys ustany­my­myz bolýy qajet. Bul rette Pre­­­zı­dent maqalasynda sanamalap kór­set­ken Uly Dalanyń jeti qyry ar­qyly bizdiń ǵalymdarymyz ben tarıh­­shylarymyzǵa ejelgi uly­da­la­lyq­tardyń adamzat balasy jasaǵan ór­kenıettiń bastaýynda turǵanyn meńzep, «Qazaqstan tarıhy da jeke jur­naq­tarymen emes, tutastaı qal­pynda qazirgi zamanaýı ǵylym turǵy­synan qaraǵanda túsinikti bolýǵa tıis. Oǵan qajetti dáıekterimiz jetkilikti» deıdi. Shyndyq sóz. Rasynda da, oǵan qajetti dáıekter jetip-artylady. Tek kóre biler kóz, tanı alar mol tanym, júzege asyrar ynta bolsyn deńiz. 

Bizdiń baı tarıhymyz bar. Bul – Elbasymyz mysalǵa keltirgen nemis­terdiń, ıtalııalyqtardyń nemese úndi halyqtarynyń jylnamalaryndaǵy baıandalǵan jetistikterden artyp tús­pese, bir de kem emes tarıh. Biraq biz­diń tarıh, ókinishke qaraı, ǵylymı turǵydan zerttelip, júıelenbegen, hat­talyp qaǵazǵa túspegen tarıh. Mu­nyń bulaı bolýynyń sebepteri de san alýan. Bul rette Elbasy ózi­niń maqalasynda: «Eýrosentrıstik kóz­­qaras saqtar men ǵundar jáne bas­qa da búgingi túrki halyqtarynyń ar­ǵy babalary sanalatyn etnostyq toptar bizdiń ultymyzdyń tarıhı etnogeneziniń ajyramas bólshegi bol­­ǵany týraly bultartpas fakti­lerdi kórýge múmkindik bergen joq», deı­di. Shynynda, ǵylymda ústem­digin júrgizip, ótkenniń tarıhyna qalaý­laryna qaraı tóbebılik ja­saý­ǵa ábden mashyqtanyp alǵan eýro­sentrıs­tik baǵyttaǵy ǵalymdar soń­ǵy ǵasyrlarda ózgelermen sanasý­dy bir­jola jıyp qoıyp, ár halyq­tyń tól tarıhyn tek biryńǵaı eýro­pa­lyq tanym-túsinikte ǵana jazýǵa, jaz­dyrýǵa qol jetkizdi. Soǵan oraı óz­­­deri­­niń jeke tujyrymdaryn, L.N.Gýmılev aıtqandaı, «taldap, ta­l­qy­laýǵa jatpaıtyn ǵylym je­tis­tigi» re­tinde ǵylymǵa engizdi. Osy arqyly óz t­a­nym­daryn ózgege telip, adamzat bala­sy­nyń keıingi urpaqtarynyń ómir súrý saltynyń eýropalyq tanym-túsi­nikke úılesip, saı keletinderin – «órkenıettiler», «mádenıettiler»; al oǵan saı kelmeıtinderin – «jabaıylar», «taǵylar» dep taný zańdylyqqa aı­naldy. Sonyń nátıjesinde eýropa­lyq emes halyqtardyń dúnıeni eýro­pa­lyqtardyń tanym-túsinigimen zerdelep, bolmysqa solardyń kózimen qaraýy – bilimdiliktiń, ǵalymdyqtyń belgisi bolyp sanaldy. Osynyń saldarynan kóshkinshi halyqtar ýaqyt óte kele ǵylymı tanymdy bylaı qo­­ıyp, tipti, ózderiniń qalyptasqan qara­­paıym ómirlik tól tanymyn da eýro­­palyq tanymmen almastyrýǵa máj­­búr boldy. Buǵan kórneki aıǵaq retinde qazirgi tańda Shyǵys halyq­tary­­nyń alys pen jaqyndy óz ta­nym-túsinigimen ajyratýdan qalyp, ózderiniń dál janyndaǵy óńirdi «Qıyr Shyǵys» («Dalnıı Vostok»), al ózderinen tym alysta, batys el­deri­men shektesip jatqan shalǵaı óńir­di «Taıaý Shyǵys» («Blıjnıı Vostok) dep atap, ataý mánin osy maǵynada tanyp júrgenderin aıtsaq ta jetkilikti. Munyń tek eýropalyqtar úshin ǵana solaı, al ózderiniń tanym-túsinikteri­ne múlde kereǵar ekeninde qazir eshkim­niń sharýasy joq. О́kinishtisi, bul tek geografııalyq tanymǵa ǵana qatysty emes-aý!.. 

Qazirgi urpaqtyń tarıhı sanasy, mine, osyndaı jaǵdaıda, ıaǵnı eýro­palyq tanym-túsinikte jazylǵan tarıh negizinde qalyptasty. Sol se­bep­­ti de baıyrǵy otyryqshylar men kósh­­kin­­shilerdiń búgingi urpaqtary bul kún­de ózderin qansha jerden jan-jaq­­ty bilimdimiz, tarıhı saýattymyz de­gen­d­erimen, jasyratyny joq, áli kún­ge ózderiniń ejelgi ata-babalary jó­nin­­degi tarıhı tanym-túsinikteri osyn­daı. Ishki túısik qarsylyǵy­na qara­­mas­tan, biri – ózderin ejelgi ór­ke­­nıet­­tilerdiń, ekinshisi – ózderin ejel­­­gi jabaıy­lardyń urpaǵymyz dep sezinedi. О́ıtkeni taǵylym alar ortaq tarıh tanymy urpaq sanasyn osylaı qalyptastyrǵan. 

Prezıdent maqalasynda osy qa­lyp­tasqan qasań tarıhı sanany qaıta jańǵyrtý qajettigin qadap aıtyp, ony júzege asyrýdyń naqty jol­daryn atap-atap kórsetipti. Aldy­myzda endi sony naýqanǵa aınaldyrmaı, asa biliktilikpen, iskerlikpen el ıgiligine aınaldyrýymyz qajet. Tarıhty qol­dan jasaýǵa bolmaıdy. Biraq bar ta­rıh­qa baıyppen qarap, kezinde túrli-túrli sebeptermen oryn alǵan kem­shilik­terdi ǵylymı zerde eleginen ót­kizip, ekshep otyrý; jaqsysynan úlgi-ónege alyp, jetildirý; jamanynan bezinip, alda onyń qaıtalanýyna jol bermeý – bárimizge ortaq mindet bol­maq. Tarıhqa qalam tartqan ár tarıh­shynyń oqýmen tapqan bilimin, ómir­den túıgen biligin dombyranyń saz­dy áýen shyǵarǵan qos shegindeı úı­les­tire bilýmen birge, qalamyna óz­iniń ar-ojdanyn qatań baqylaýshy et­keni jón. Sonda ǵana ultyna, adam­zat­qa adal qyzmet etip, urpaq sanasyn durys qalyptastyratyn tarıh jazylmaq.

Qoıshyǵara SALǴARAULY,

tarıhshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Jas urpaqty jańa jetistikterge jeteleıdi 

Uly dalanyń jeti qyry­nyń kez kelgeni – Qazaq eli­niń ómirindegi erekshe mura. Atqa miný mádenıeti, ejelgi metall óndirý men óńdeý tehnolo­gııasy, óz jazýy men mıfo­logııasy bar ozyq máde­nıet­ti Qazaq eliniń rýhanı baı­lyǵynyń aıshyqty bel­gisi – «ań stıli óneri», búkil álemdi tamsandyrǵan Dala órkenıetiniń jádigeri − «Altyn adam» jaýyngeri, túr­­ki áleminiń besigi sanala­tyn Altaıdan bastaý alatyn túrki tarıhy, álemdik eko­­nomıkanyń órkendenýine sep­tigin tıgizgen − Uly Jibek joly júıesi, Qazaq eliniń ult­tyq brendine laıyqty alma men qyzǵaldaqtar, elimizdiń aýmaǵynda oryn alǵan tarıhı jaıt qana emes, sonymen qatar árbir qazaq úshin de asa qymbat qundylyqtar. 

Jahandaný kezeńinde, ult tarıhynyń mádenıeti men qundylyqtaryn bilý, na­sı­hattaý ári saqtaý eldi bekem­deýdiń tikeleı kepili. Aı­ty­lyp ótken mádenı qun­­dy­lyq­tarymyzdyń qo­ǵam sana­synyń tarıhı ja­ńarýy úshin Elbasymyz N.Á.Nazarbaev usynyp otyr­ǵan jobalar tolyqtaı jaýap beretini anyq. Onyń ishinde, ejelgi dáýirden qa­zir­gi zamanǵa deıingi kezeń­di qamtıtyn barlyq otan­dyq jáne sheteldik muraǵat­tar dú­nıesine eleýli irgeli zertteý­­ler júrgizý úshin «Arhıv – 2025» jetijyldyq baǵ­dar­la­ma­syn iske asyrý eli­miz­diń tarıhyn túgendeýge múm­kindik beredi. Túrki álemi ejel­den Qazaqstan­dy − kúl­li túrki halyqtary­nyń qa­sıetti qarashańyra­ǵy retin­de moıyndaıdy. Al Túrki­stan halqymyzdyń rýhanı ortalyǵy ǵana emes, sondaı-aq, búkil túrki álemi úshin kıe­li oryn bolyp sanalady degen sózder ár­bir qazaq­tyń jú­­re­gindegi maq­tanysh sezi­min oıatady dep oılaımyn. «Túr­ki ór­ke­­nıeti: túp-tamyry­nan qazir­­gi zamanǵa deıin» at­ty jo­b­a­nyń aıasyn­da Túrki­stan qa­lasynda, tarıhı mu­ra­­la­rymyzdyń negizin­de túr­ki áleminiń ortalyǵyn – mýzeıin ashý, ótkenmen qazir­gi ýaqyttyń tyǵyz baılanysyn kórsetýmen qatar, kelesi urpaq úshin de mańyzy zor bolar edi.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­­la­masynyń jalǵasy bo­la­­­tyn Elbasynyń tarıhı sanany jańǵyrtýǵa ba­­ǵyt­talǵan usy­nystary mem­­le­ketimizdiń ny­ǵaıýyna sep­tigin tıgizetinine to­lyq senim­­­dimin. О́ıtkeni tarı­hyn bil­gen el ǵana ótkennen sa­baq a­lyp, jarqyn bolashaqqa jol taýyp jetistikterge jetedi.

Asqar BEISENBAEV,

Parlament Senatynyń depýtaty

Ulttyq rýhty oıatatyn maqala

Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda Uly dalanyń  tarıhymen tanystyryp, rýhanııat­ty saqtaýǵa arnalǵan alty joba usynylyp otyr.

Táýelsizdik alǵaly shırek ǵasyr kóleminde úshinshi márte tarıhymyzdy túgendeıtin baǵyt-baǵdar alyp otyrmyz.

«Mádenı mura» –  aqtańdaqtardy qalpyna keltirip, óshkenimizdi jandyrsa, «Rýhanı jańǵyrý» – ult tarıhyn tanystyratyn dańǵyl boldy. Al myna  «Uly dalanyń jeti qyry» – urpaqtar maqtanatyn, arǵy tekterin álemge batyl ári aıqyn nasıhattaıtyn tólqujat.

Endi osy maqalany     alǵa ustaı otyryp, Qazaqstan tarıhyn tereń­detip qaıta jazýǵa bolady. Keńestik totalıtarlyq júıede bizge ulyqtar men baılardy jaman etip kórsetip, batyrlarymyzdy balaǵattap, arǵy tegimizdi teris etip oqytty. 

Egemen el bolyp, es jıǵaly ǵana ót­kenimizdi túgendep, tegimizdi tanyp kelemiz. Osy babalardy izdeý men tek taný barysynda jiberip jatqan qate­likterimiz de barshylyq. Ár rý óz babasyn batyr etip kórsetip, óz atasyn aqylman dep, aqsúıek pen qarasúıekke, qoja men qaraǵa bóline bastaǵanymyz da shyndyq. Endi Memleket basshy­sy aıtqandaı: «tarıhı sanany jań­ǵyr­typ, kóterilgen máselelerdi oı eleginen ótkizip, tereń zerdeleý qajet». Álemniń búkil arhıvterindegi óz iz­deýshisi men zertteýshisin kútip jat­qan shyndyqtarǵa iz salý kerek. Soǵan jol bastaıtyn «Arhıv – 2025» jeti jyldyq baǵdarlamasy bolmaq.

Maqalanyń alǵashqy jeti taraýyn­da babalarymyzdyń óz zama­nynda jetken jetistikteri men tehno­logııa­lyq jańalyqtaryn jilik­tep túsin­dirip, quıma qulaqqa quıyp, kóki­reginde kózi barǵa kórsetip,  búgin­giniń sanaly urpaǵyna uqtyryp otyr. Eń aıaǵy, Sıvers almasy men Regel qyzǵaldaǵynyń tarıhı Otany Qazaq­stan ekenin dáleldeıdi.

Qazaq halqynyń ómir súrý daǵdy­sy, turmysy, salt-dástúri jaıly bilý, sony saqtap keıingige úıretý ur­­pa­q­tarynyń paryzy. Ashqan jańa­lyq­taryn, jetken jetistikterin keıin­gige amanattap ketedi. Sol amanatty Elba­symyz Túrki áleminiń besigi – Táýelsiz Qazaq­stannyń jastary­na «Jastar jylyn» jarııalaı otyryp, shyqqan tek­teri­men tanystyrǵan maqa­la joldap otyr

Al osyny oqyǵan urpaq tól tarıhyn bilýge umtylyp, tarıhı sanasy jańǵyryp, maqalada aıtylǵan keremet ıdeıalardy qolǵa alyp, jobalarǵa atsalysatynyna senemiz. 

«Uly dala esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıabaǵyn ashý, «Uly dala tulǵalary» atty ǵylymı-kópshilik fılmder shyǵaryp taratý ultymyzdyń qaharmandaryn óz elimizde ǵana nasıhattamaı, shet elderge de shyǵaryp, álem halqymen tanystyrady. Keler urpaq óziniń arǵy tegindegi ult batyrlaryn úlgi tutyp  ósetin bolady. 

Búgingi táýelsiz Qazaqstannyń dala­­synan kúlli álemge taraǵan túrki halyqtarynyń tarıhyn tiriltetin «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin» atty joba da qolǵa alynbaqshy. Astanada túrko­log­tardyń dúnıejúzilik kongresi ótip, túrki halyqtarynyń mádenı kún­deri jasalmaqshy. Taǵy bir qýanta­tyny, túrki halyqtaryna ortaq týyn­dy­lardyń onlaın kitaphanasyn ashý da mańyzdy bolyp otyr.

Eń negizgisi Uly dalanyń jeti qyry­­men tanysa otyryp, arǵy tegi­mizdi túgendep, tarıhymyzdy jań­ǵyr­typ, keler urpaq maqtanyp aıta júre­tindeı jobalardy qolǵa almaqshymyz.

Sáýle DOSJAN, 

jazýshy, Qazaqstan Resýpblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri