Uly dalanyń órkenıetke qosqan úlesi

Jınalǵan qaýym kópten kókeı­de júrgen máseleniń tamyryn tap basqan tarıhı mańyzy zor ma­q­­alany bolashaqqa jasalǵan berik baǵdar dep esepteıdi. Onda aı­tyl­ǵan: «Bul – tarıhqa degen du­rys usta­nym. Sol arqyly túp-ta­my­­ry­­myzdy bilýge, ulttyq ta­rı­­­hy­myz­ǵa tereń úńilip, onyń kúr­­meýli túıinin sheshýge múm­kin­dik týady. Qazaqstan tarıhy da jeke jurnaqtarymen emes, tu­tas­­taı qalpynda qazirgi zamanaýı ǵy­lym turǵysynan qaraǵan­da tú­s­i­­nik­ti bolýǵa tıis» degen jol­dar­dy my­sal retinde keltirgen Al­ma­t­y qa­lasy ákiminiń orynbasary Ar­­man Qyryqbaev ótken kún­ge iz qal­­dyr­ǵan Uly dala ór­ke­nıetin aı­na-qatesiz tanyp bilý, bolashaq urpaq­tyń rýhanı ke­mel­denýine jol ashatynyn aıt­ty. Onyń sózinshe, maqalanyń ar­qa­laǵan jú­gin, mán-mańyzyn tereń­nen tú­siný tamyrynda qan oı­na­ǵan ár aza­mattyń paryzy bolýǵa tıis.

Tarıhymyzdyń keı tustary áli de jiti zerdeleýdi qajet etedi. Sony tolyqqandy aıshyq­taýy­myz kerek degen qalamgerler, búkil álem erte zamannyń ózin­de-aq órkenıetke ózgeshe órne­gin salǵan babalarymyzdy, salt-dástúrimizdi, dalamyzdyń qa­sıetin tanyp bilýi kerek. Elba­sy maqalasy bul baǵyttaǵy jumys­tardy júıeli jolǵa qoıýǵa úlken qozǵaý salady, deıdi. 

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanovtyń aıtýynsha, Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda adamzat tarıhyna jáne ulttyq tarıhqa múlde jańa kózqaras usynyp otyr. Álem elderiniń barlyǵynda da tarıhı kózqarastyń, mysaly, eýrosentrıstik nemese shyǵys­qa tán kózqaras áldeqa­shan qalyp­tasqandyǵyn eskere­tin bolsaq, álem tarıhy bir ǵana ulttyń tarıhymen ólshenbeıtindigine kóz jetkizemiz. 

Jer betinde kóneden kele jatqan árbir órkenıettiń ózin­dik ereksheligi bar. Al Uly dala tarıhy qandaı? О́rkenıetke qan­daı jańalyqtar ákeldi? Uly dala­nyń adamzat órkenıetindegi orny qandaı? Bul – tarıhqa degen jańa tujyrymdamalyq kóz­qaras. Iаǵnı, jalpy adamzattyń tarı­hyn negizge ala otyryp, óz ta­rıhymyzǵa táýelsiz kóz­qaras­­pen qaraýdy usynady. Maqa­lanyń birinshi bóliminde «Ult tarı­hyn­daǵy Keńistik pen Ýa­qyt» týraly aıtylady. Al osy Keńesti­ktegi Uly dalanyń róli qandaı, munda qandaı órke­nıet bar? – degenge toqtalsaq, munda kóshpen­dilerdiń atqa miný mád­e­nıeti ǵana aıtylmaıdy. Ǵalym­dary­myz Botaı mádenıeti arqy­ly búkil álemge jylqynyń Uly dalada qolǵa úıretilgenin dá­leldedi. Onda júzdegen ǵana emes, myńdaǵan jylqylardyń súıe­­gi tabyldy. Atqa miný máde­­nıeti jylqyny qolǵa úıretý­men ǵana shektelmeıdi, aýyz­dy­q­­ty, júgendi, úzeńgini oılap tapqan bizdiń babalarymyz. 

Mu­nyń barlyǵy elimizde aýyl­ sharýa­shylyǵy órke­nıe­tin damytý degendi bildire­di. Alataý, Qarataý, Altaıdyń baý­raıyndaǵy ejelgi dáýirdegi metall qorytýǵa kelsek, mysaly, qazaq dalasynan tabyl­ǵan Altyn adamda beınelengen jolbarystyń beınesi qalaı kórkemdelgen?.. Qandaı óner deseńizshi?.. Altynnan juqal­tyr-qaptama jasaý tehnologııasyn kóne ǵasyrdyń ózinde engizgen. Al Berelden tabylǵan jyl­qynyń ertoqymyndaǵy ór­nekti tikken jiptiń neden jasal­ǵany áli kúnge deıin belgisiz. Sondaı-aq «Ań stıli» álemdik ór­kenıetke kirigip ketken ǵyly­mı termınniń túp-tamyry tegi bizdiń dalamyzda, taýlarymyzda jatyr. Uly Jibek jolyna toq­talatyn bolsaq, muny úne­mi Qytaımen baılanystyryp ja­ta­myz. Qazaqstannyń bar­lyq aımaqtarynda Uly Jibek joly bolǵan. Osy turǵy­dan alǵanda Elbasy tarıhı sanany qalaı jańǵyrtý týrasynda úl­ken mindetter qoıyp otyr. Bú­ginde kóne túrki tarıhy jazba eskerkishteriniń álem ar­­hıv­­­terinde jatqandyǵy bel­gili. Bizder kóp jaǵdaıda Reseı arhı­vimen shektelip qalamyz. Uly­brıtanııa mýzeıiniń ózinde Túrki­stan qaqpasynyń bir ból­shegi bar degen boljam bar. Lývr mý­zeıin­de qazaqtyń sáýkelesi tur. Peterborda 12 hannyń sha­pa­ny men bizdiń mýzeılerde joq 4 sáýkele saqtalǵan. Uly da­la esi­m­derine keletin bol­saq, Iа­­sa­ýı týraly durys tolyq­qan­dy nus­qasy shyqpady. Ál-Fara­bıdiń eń­bek­teri áli de tolyq zerttelýi kerek. Tashkentte Túrkistan ýálaıa­­tynyń basylym­dary 700-den astam tomnan tura­dy ony da ákele almaı otyrmyz. Tony­kók, Kúl­­tegin tolyq dala fol­klory ıgerilmeı jatyr. Elba­sy maqa­lasy­nyń eldi­gi­miz ben tarı­hymyz­dy oıatý úshin úl­ken máni bar. Osy maqala ar­qy­ly úlken min­det­ter júktelip otyr. Osyny kóp­pen birge júzege asy­raıyq, deıdi qatysýshylar. 

Basqosý barysynda Elbasy­nyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyna arqaý bolǵan basty taqyryptardyń biri de aıtylmaı qalǵan joq. Jıylǵandar, eń bastysy, muny tereńnen túsinip, ómirimizge dendep engizýimiz kerek dep esepteıdi.

Qazybek ISA,

«Qazaq úni» JShS prezıdenti:

– Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy barsha qazaqstandyqtarǵa úlken oı salyp otyr deýge negiz bar. Elbasy Qazaq eli úshin aýqymdy mindetter júktep otyr. Tarıhı tamyry kóne dáýirlerge ketetin qazaq jurty óziniń órkenıetke qosqan úlesin mektep qabyrǵasynan bas­tap meńgerýi qajet. Elbasy bir ǵana atqa miný mádenıetiniń ózinde qanshama Uly dala órkenıetiniń jatqandyǵyn, kóshpendiler ále­mi­­niń jetistigin kórsetedi. Uly dala órkenıeti Uly dala mý­zeıi­­niń jarqyn kórinisi. Al Uly dala mýzeıi ulttyq týrızm­di órken­detýdiń qaınary. Mysa­ly, bir ǵana Otyrardy aıtatyn bolsaq, aımaq tarıhı nysan retinde týrıstik órisimizdiń keńeıýine jol ashatyny sózsiz. Uly dalanyń tarıhyn zertteýge úles qosý barshamyzǵa ortaq mindet.

Qazaqbaı Qasymov, 

«Ahyska» Túrik etnomádenı ortalyǵy tóraǵasynyń orynbasary:

– Uly dala tósinde 130-dan astam ult pen ulys ókilderiniń tatý-tátti ómir súrip jatqany táýel­siz elimizdiń tarıhtan taǵy­lymdy tálim alǵanyn tanytsa kerek. Darhandyǵy dalasymen ólshenetin, barshany baýyryna basqan qazaq – tekti halyq. El­basynyń kóregen saıasaty eldiń kóshin alǵa súırep keledi. Búginde álem halqy sanasqan armany asqaq básekege qabiletti el boldyq. Maqsatymyz bir, muratymyz ortaq. Elbasynyń «2050» baǵdarlamasyn iske asyra otyryp, Máńgilik El retin­de, órkenıet kóshinde sal­ta­­nat quratynymyzǵa senim mol. Atalǵan maqalany osyǵan jetý­diń berik kópiri dep esepteımin.

Arman OKTIаBR,

Elvıra SERIKQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY