Jádiger • Búgin, 07:40

Kóne túrki shejiresi

20 ret
kórsetildi
2 mın
oqý úshin

Elorda tórinde ornalasqan Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyq qorynda arab, parsy, túrki tilderinde jazylǵan qundy jazbalar saqtaýly tur. Solardyń biri – ejelgi túrki murasy «Shadjarat ál-Atrak» shyǵarmasy.

Kóne túrki shejiresi

Mekemeniń esepke alý, saqtaý, kórme jáne oqý zaldary jumysyn uıym­dastyrý bóliminiń basshysy Anar Baımaǵambetova usynǵan málimetke júginsek: «Bul kóne jazbany ǵalymdar ejelgi túrkilerdiń genealogııalyq tamyry dep tanıdy. Al biz­diń qorda turǵan nusqa parsy tilindegi aýdarmasy. Kitaptyń túpnusqasy Garvard ýnıversıtetiniń (AQSh) Hoý­ton kitaphanasynda saq­talǵan», deıdi.

Sondaı-aq zertteýshi V.Tızengaýzen «Shadjarat ál-Atrak» qoljazbasy shamamen HV ǵasyrdyń ortasynda qurastyrylyp, keıin Myrza Ulyqbektiń «Ýlýs-ı arba-ın» shyǵarmasy negizinde keıbir tolyqtyrýlar engizilgen dep túsindiredi.

Jalpy, shyǵarmada Shyń­­­ǵys han jáne túrikter shejiresi nemese túrki bıleýshileriniń tarıhy jáne olardyń shyǵý tegi týraly mıfologııalyq tarıhı túsinikter baıandalypty. Atap aıtsaq, qoljazbada túrkilerdiń shyǵý tegin Nuh paıǵambardyń uly Iаfetten taratady. Oǵyz han dáýiri, odan Shyńǵys han dáýiri baıan­dalyp, qaǵannyń tórt uly Joshy, Shaǵataı, О́gedeı, Tolýıdyń patshalyq qurǵan kezeńi týraly málimetter bar.

Sonymen qatar kitapta, túrki taıpalarynyń saıası odaqtary, olardyń ataýlary, týystyq qatynastary jáne qonystanǵan aımaqtary men bıleýshi áýletteri týraly málimet berilýmen qatar, etnografııalyq túsinikter, ádet-ǵuryptar, turmys-salty, áleýmettik dástúrleri týraly sıpattamalar bar.

Bul týyndy zertteýshiler úshin úlken qundylyqqa ıe. Sebebi ejelgi túrkilerdiń etnostyq tarıhyn bilip, shyǵý tegi týraly ortaǵa­syrlyq túsinikterdi qalpyna keltirý, túrki genealogııasy men taıpalyq qurlymyn zertteý úshin taptyrmaıtyn eńbek.

Qoljazbalar jáne sırek kitaptar ulttyq ortalyq mamandary bolashaqta atalǵan týyndyny HI ǵasyr murasy Ábý Saıd Gardızıdiń «Zaın ál-ahbar» («Jańalyqtardyń injý-marjandary»), Mah­mud Qashqarıdiń  «Dıvan luǵat at-túrk», Rashıd ad-Dınniń «Jamı at-taýarıh» eńbekterimen salystyrmaly taldaý júrgizýdi qolǵa alyp jatyr eken.