Fınbarr O’REILLI,
«Nıý-Iork Taıms» – Sambava (Madagaskar)
Jekpe-jek barysynda judyryqpen, shyntaqpen urǵany, aıaqpen, tizemen tepkeni, soqqynyń bylsh etip tıgeni, deneniń jerge gúrs etip qulaǵandaǵy dybysy estiledi. Eki jaýynger de birdeı deńgeıde judyryq jep, soqqy alady. «Fagnorolafı» dep atalatyn jekpe-jekke shyǵatyndar bireýi bas tartqansha nemese nokaýtqa ketkenshe, bolmasa tóreshi jeńimpazdy anyqtaǵansha osylaı «qatal bılerin» jalǵastyra beredi.
«Jekpe-jek aldynda qorqynyshty sezinbeımin. Eger qorqynysh paıda bolsa, utylǵanyń. Áıtse de, óz kúshińdi asyra baǵalamaý qajet», deıdi jergilikti belgili gladıator, 28 jastaǵy Rokı Ambanza.
Madagaskardyń soltústik shyǵysyndaǵy Sambava vanıl óndirisiniń álemdik astanasy sanalady. Untaq baǵasynyń artýy jergilikti ekonomıkany nyǵaıtty. Sondaı-aq aqshanyń kóbeıýi ǵasyrlardan kele jatqan jekpe-jektiń osy túrine kommersııalyq sıpat ákeldi.
«Moraıngı» jeńimpazdary júlde retinde aqsha, magnıtofon, teledıdar, velosıped, tipti avtokólikke ıe bolady.
Dástúrli sportqa ózgeristeri enýde. Ádette oǵan 10 jáne 35 jas aralyǵyndaǵy boıdaq jigitter qatysatyn. Qazir áıelder sportshy retinde de, menedjer retinde de belsendi aralasa bastady.
«Kúıeýim «moraıngıdi» jaqsy kóredi. Sondyqtan vanıl satýdan túsken aqshany sportshylarǵa kelisimshart negizinde aı saıyn usynyp, jekpe-jek uıymdastyramyz», deıdi Marıa Hadjı. Onyń otbasy Sambavada sportshylar men bapkerlerden quralǵan alty oramdyq «moraıngı» komandasyna demeýshilik etedi.
Komanda óńirdi «mınıven» arqyly aralap, ózderi barǵan qala turǵyndarynyń nazaryn aýdaryp, daýys ulǵaıtqysh arqyly basqa komandalardy aıqasqa shaqyrady. Sodan keıin bolatyn jekpe-jek kúshtiń, jigerdiń, minezdiń myqtylyǵy, ásirese ese qaıtarýdyń joly sanalady.
Sporttyń erejesi óńirge baılanysty ózgerip otyrady. «Álemdegi jekpe-jekter: tarıh jáne ónertabys ensıklopedııasy» kitabynyń avtory Ernest Ratsımbazafıdiń paıymdaýynsha, naqty áleýmettik negizder men ustanymsyz jeńiske jetý múmkin emes. «Solardyń ishindegi bastysy – óz ózin baqylaı bilý. Soqqy alardaǵy qorqynyshty jeńý qajet. Sabyrǵa jeńdirip, kek qaıtarý úshin yzaǵa boı aldyrmaǵan durys», dep jazady.
Indıana ýnıversıtetiniń professory Sara Ostergýdttyń aıtýynsha, Madagaskarda adamdar ádette aıqasýdyń balama jolyn – maqal-mátel arqyly ne kóripkelder arqyly ósek taratýdy durys kóredi.
«О́zara túsinistikte bolýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni qoǵamdyq qımyl jeke áreket etýden joǵary turady. О́ıtkeni ǵuryptyq jolmen qarsy kelý adamdar arasyndaǵy óshpendilikti jeńildetedi. Al jekpe-jek – sony naqty sheńber kóleminde jasaý», deıdi professor Ostergýdt.
Madagaskardaǵy eń úzdik klýbtardyń biri Boîte Noir de Diego komandasynyń bapkeri Adýdý Matchımýdını «moraıngıdiń» tek qana aıqasýdan turmaıtynyn aıtady. «Bul – bizdiń dástúrimiz, mádenıetimiz, tarıhymyz», deıdi ol.
Jekpe-jek tarıhy XV ǵasyrdan bastaý alady. Sporttyń aınalasyndaǵy jón-joralǵy bir-birine qurmet kórsetýge ıtermeleıdi. Jeńimpaz qarsylasyn qushaǵyna alyp, jerden kóterip, aıaqqa turǵyzady. Jeńgen de, jeńilgen de qurmetke bólenedi.
Hadjı hanymnyń batyrlary fýtbol alańynda jattyǵýǵa jınaldy. Sodan keıin jol boıyndaǵy meıramhanadan kúrish pen kóje ishedi. Sportshylar aıyna júz dollardan asa paıda tabady. Bul soma 15 jasynda «moraıngımen» tanysyp, birden sonymen aınalysa bastaǵan Ambanza úshin jetkilikti.
«Jekpe-jekke shyǵyp júrgenime 10 jyldan asypty. О́mir súrýge jetkilikti qarjy tabamyn. Dál qazir qabyrǵamdy syndyryp alǵanym úlken másele bolyp tur», deıdi ol.
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
