• 27 Aqpan, 2010

DÚBIRGE TOLY DÚNIE

846 ret

kórsetildi

10 mın

oqý úshin

Egemen Qazaqstan

ÁDETKE AINALǴAN ÁSKERI TО́ŃKERIS Álem jurtshylyǵy osydan shamaly buryn Batys Afrıkadaǵy Nıger Respýblıkasynda bolǵan memlekettik tóńkeriske onshalyqty tańdana qoımaǵandaı. Kóp adamǵa bul basqa jerlerdegi saılaý ótip, bıliktiń bir qoldan ekinshi qolǵa kóshkenindeı áser qaldyrǵan sııaqty. Jańa tóńkeristi de áskerıler jasady.Jalpy, 1960 jyly azattyq alǵan Nıger Respýblıkasy tóńkeristen kóz ashpaı keledi. Sońǵy tóńkeris 1999 jyly bolǵan edi. Maıor Daýda Mallam Ýanke bastaǵan kóterilisshiler áskerı dıktator Ibragım Bare Maınassarany taǵynan taıdyrǵan. Atap óterlik bir jaı: áskerıler bılikti ózderi ıemdenbeı, erkin saılaý ótkizip, zańdy prezıdent saılanǵan. Qalaı degende de, Tandja Mamadý óziniń bılikke jetkeni áskerılerdiń arqasy ekenin umytpaýy tıis edi. Osydan bes jyl buryn saılaýda qaıta jeńip shyqqannan keıin, ol áskerılerdiń demokratııalyq talabyn umytqandaı boldy. Ol óziniń bıligin uzartý úshin konstıtýsııaǵa ózgeris engizgisi keldi. О́z oıyn júzege asyrý úshin parlamentti de taratyp jiberip, bar bılikti óz qolyna aldy. Prezıdent Tandja Mamadýdyń oıyn áskerıler júzege asyrtpady. Ony bılikke otyrǵyzǵan da, endi sol bılikten taıdyrǵan da áskerıler bolyp otyr. Olar prezıdentti úkimet otyrysyn basqaryp otyrǵan kezinde búkil mınıstrlerimen birge tutqyndap, bir áskerı bólimge alyp ketken kórinedi. Mamadýdyń kúzetshileri de, qoldaýshylary da qarsylyq kórsetip úlgermegen sııaqty. Myltyq ta atylǵan kórinedi, biraq onyń kimdi jaqtap atylǵany da belgisiz. Bir anyǵy – tóńkeris qantógissiz bolǵan. Sondaı-aq, alǵashynda tóńkeristiń naqty uıymdastyrýshysy kim ekeni jaıynda da ártúrli áńgime aıtyldy. Bir aqparat kózi tóńkeristi júzege asyrǵan polkovnık Abdýllaıe Adamý Harýn dese, ekinshileri polkovnık Jıbrıl Adamý Harýn dedi. Al odan keıin áskerı hýntanyń basshysy retinde maıor Salý Djıbonyń aty ataldy. Aqyry sońǵy qaýeset shynǵa aınalyp, maıor Salý Djıbonyń ýaqytsha prezıdent bolyp taǵaıyndalǵany jarııalandy. Sol habarda Djıbonyń Demokratııany qalpyna keltirý keńesin basqaratyny, óz kezeginde bul keńes ótpeli kezeńde demokratııalyq saılaý ótkenshe ǵana bılik tizginin ustaıtyny aıtylǵan. Biraq sol ýaqytta bul keńes, onyń basshysy biraz baǵdarlamalyq máselelerdi sheship tastamaq. Eń aldymen ýaqytsha prezıdentke aıryqsha quqyq berilgen. Ol úkimettiń basshysyn da, mınıstrlerdi de ózi taǵaıyndaıdy. Sonymen birge, ol jańa konstıtýsııany ázirleıtin komıtetti de basqarady. Al bul konstıtýsııa jalpyhalyqtyq referendýmda daýysqa salynbaq. Soǵan qaraǵanda, ýaqytsha prezıdenttiń bılik merzimi birazǵa sozylsa kerek. Burynǵy prezıdent Mamadýdy jaqtap, qarsylyq kórsetkender týraly aqparat joq. Al kóterilisshilerdi jaqtaǵan biraz top el astanasy Nıameıde kóshege shyǵyp, boı kórsetkenge uqsaıdy. Ony qoldan uıymdastyrý da ábden múmkin. Árıne, halyqtyń árkimdi jaqtap eki topqa bólinip, atyspaǵany jaqsy. Sóıtse de burynǵy bıliktiń halyq qımaıtyndaı isteri bola qoımaǵan syńaıly. Nıger – negizinen aýyl sharýashylyqty kedeı el. Aýasy ystyq, Nıgerdeı ózeni bolǵan soń, onda eginshilik biraz damyǵan, kóshpeli halyq mal ósiredi. Jerinde biraz baılyǵy bar, ásirese, jurtty onda ýrannyń aıtarlyqtaı qory bary qyzyqtyrady. Sharýashylyǵyn aıtpaǵanda, bul eldiń 85 paıyzy musylman sanalatyn halqy jyldam ósip keledi. 1995 jyldan keıin on jylda bir jarym ese ósip, 13,5 mıllıon bolǵan eken, dál qazir qanshaǵa jetkeni belgisiz. Jańa bılik sol halyqty qaıda bastaıdy degen oı kóńilge oralady. APATTYŃ AITYP KELMEITINI BAR Portýgalııa úkimeti Madeıra aralyndaǵy tabıǵat apatynan qurban bolǵandarǵa arnap, úsh kúndik búkilulttyq aza jarııalady. Bul apattan elý shaqty adam qaza taýyp, 120 adam jaraqat alypty. Al tolyq anyqtalǵan kezde qurbandar qatarynyń kóbeıe túsýi ábden múmkin. Aqparat quraldary, eń aldymen telearnalar mundaı oqıǵalardy adamǵa jaqyndata túsedi. Jurt demalys kúnderi býyrqanǵan ózenge aınalǵan qala kóshelerin, qıraǵan kópirler men alyp elektr baǵanalaryn, opyrylǵan ǵımarattardy kórip, apattyń alapattyǵyn ańǵardy. Osynaý apattyń saldary janyńdy túrshiktiredi. Mundaı apatty kútpegen halyqtyń qasiretin túsinesiń. Bul aral qurylyqtaǵy Portýgalııadan myń shaqyrymdaı eken. Apattyń jaıyn bilmek bolyp el premer-mınıstri Joze Sokratesh oǵan birneshe ret baryp ta qaıtty. Kómek jan-jaqty kórsetile bastady. Kórshi el Ispanııa da kómek qolyn usyndy. Portýgalııa Eýroodaqtan qarjylaı shuǵyl kómek ótindi. Bir sózben aıtqanda, shalǵaıda jatqan bul aral halqy apattan keıin qamqorsyz qalmaıdy. Qamqorlyq degende, Madeıra buryn da qamqorsyz qalǵan jer emes. Tabıǵatyna, qolaıly aýa raıyna qarap, uzyndyǵy 57 shaqyrym, eni 22 shaqyrym bul araldy jumaq dese bolar edi. Onda týrızmniń aıtarlyqtaı júıesi bar. Araldyń 250 myń turǵyny bir jaǵy sol týrızmniń shapaǵatyn da kóredi. Keshegi soıqan nóserli jaýyn biraz jerdi búldirgenmen, jan-jaqty kómek onyń ornyn toltyratynyna jurt kúmándanbaıdy. Áńgime dál osyndaıda qol ushyn beretinderdiń tabylý-tabylmaýyna, sol kómekti uqsata bilýge baryp tireledi. Apat aıtpaı keledi dep, keıde jurt aqtalǵandaı bolatyny bar. Osy jerde Gaıtıdegi jer silkiný kóńilge orala beredi. Ras, sol jer silkinýden úıler kóp qırady, qurban bolǵandar da kóp boldy. Sol zilzaladan beri bir jarym aıdaı ýaqyt ótse de, ondaǵy halyqtyń ash-jalańash kúıleri telearnalardan kóp kórsetiledi. Sonda, oý, bul elde úkimet bar emes pe, syrttan qanshama kómek kelip jatyr, ol qaıda ketip jatyr degen oı mazalaıdy. Eldiń bir aımaǵynda zilzala bolsa, ekinshi aımaǵynda el bar emes pe, olar nege kómekke kelmeıdi, mynaý ash-jalańash halyqty ýaqytsha bolsa da, sol jaqqa aparyp ornalastyryp, jurt barymen bólispeı me deısiń. Mundaıdy óz eliń de bastan keshken soń aıtasyń. Azyn-aýlaq zilzala bizde de boldy. Zaısanda, Merki jaqta sol jer silkinisinen, áıtpese ońtústik óńirde kóktemgi nóser jańbyrdan biraz úıler qıraǵanda, el bolyp shabyldyq. Úıler jóndeldi, astan taryqqan, dalada qalǵan eshkim bolǵan joq. Áıtpese, sonaý soǵystyń surapyl jyldarynda halqymyz azyq-túlikten qınaldy. Sonda da syrttan, jaý jaılaǵan jaqtan kelgenderdi, qýǵyn-súrginmen kelgenderdi arasyna sińirip, qolyndaǵysyn bólip bergeni belgili. Myna jurt nege solaı etpeıdi deısiń. Al Gaıtıde, telearnadan kórip jatyrmyz, ashpyz, nege kómektespeıdi degen aıqaı jıi estiledi. Úıdiń qıraǵany ras, qıyndyq týǵany ras, biraq osy jurt buryn qalaı ómir súrgen? Olardyń azyn-aýlaq bolsa da jıǵan-tergeni joq pa, sonyń bári qıraǵan úıdiń astynda qalsa da, ony arshyp alatyn múmkindik bar emes pe? Al olardyń aýzynan shyǵatyn bir ǵana sóz – ber! Sol Gaıtıdegi jaǵdaı týraly reportajdardy kórgende, taǵy bir jantúrshigerlik kórinis kóńilden ketpeıdi. Ol syrttan kelgen kómekke jurttyń talasýy. Bul jerde sol kómekti taratýdy jóndep uıymdastyra almaı otyrǵan jergilikti ókimetke syn aıtqan jón-aý. Sol kómekti áli jetken tartyp alyp jatyr. Kishirek balanyń bir kómekke kezegi jetip, qolyna bir nárse tıse, odan úlkeniregi ony tartyp alady. Olardy bala desek, bir qap azyqty kóterip bara jatqan bir adamdy odan kúshtirek eki adam kelip, zorlyqpen tartyp alǵanyn da sol telearnadan talaı kórdik. Sirá, apattyń úlkeni osy shyǵar degen oı keledi. Mundaı halyqty toıyndyrý da qıyn bolar. Qudaı mundaı apattan saqtasyn. Mamadııar JAQYP.