Málim. Muzaǵań. Marshal

Esse

Uıqy shaıdaı ashylsyn. Jas ulǵaıǵan saıyn mazasyzdana beredi ekensiń. Tym sergeksiń. Myqtaǵanda tórt-bes saǵat. Tipti, keı kúnderi uzaq tańǵa kirpigiń aıqaspaıdy-aý… «Uıqysyz adam – oıshyl». Meniń janymnan shyǵarǵanym emes. Ákemiz udaıy aıtatyn, sheshemizden estigen lepes. Júre tyńdap, jiti mán bermegenimiz ras.

Esse

Uıqy shaıdaı ashylsyn. Jas ulǵaıǵan saıyn mazasyzdana beredi ekensiń. Tym sergeksiń. Myqtaǵanda tórt-bes saǵat. Tipti, keı kúnderi uzaq tańǵa kirpigiń aıqaspaıdy-aý… «Uıqysyz adam – oıshyl». Meniń janymnan shyǵarǵanym emes. Ákemiz udaıy aıtatyn, sheshemizden estigen lepes. Júre tyńdap, jiti mán bermegenimiz ras.

Búgin de ádetimshe oıanyp kettim. Qulanıek­te­nip kele jatqan kúnniń qyzyl araı shapaǵy qa­rama-qarsy záýlim úılerdiń jypyrlaǵan áınek­te­rinde oınaıdy. Ǵajaıyp tamasha qubylys, zer sala bermeıtin sýret. Kún shyǵystan emes, batystan kóterilip kele jatqandaı. Quddy shaǵy­lysqan aına dersiz. Esime áp-sátte jetip kelgeni – óte erterekte, mektep qabyrǵasynda júrgende oqyǵan bir áńgime. Umytpasam, avtory jazýshy Shárbaný Qumarova. Shyǵarmanyń aty da qaz-qalpynda búkil álemishtegen sýret-shtrıhtarymen janarymnyń aldynda kólbeńdeıdi. «Terezeler». Qala tirshiligin ózek etken alaqandaı týyndynyń janǵa jylylyq úıirer ádemi áseri dabyldap qoıa berdi. Túngi ottary janyp-sóngen jypyrlaǵan terezeler…

Dál qazir múldem basqa beıneni tamashalap tur­myn. Bala kezimde jattaǵan Muza­ǵań­nyń óleńderi til ushyna orala beredi-aı. Nege ekenin qaıdam, aqyn­nyń tereze áınek­terin shertip oınaǵan kún nuryn, ana ala­qa­nyna teńegen óle­ńi esime túsken. Balalar baǵynyń abyz-baǵbanyna aınalǵan aǵanyń ardaqty tulǵasyn ár qyrynan kórip turǵandaımyn. Oı, alla, mundaı da bolady eken!.. Saǵynysh sazy ma? Joq álde, kesheden beri Muzaǵańdy oılaǵannan ba? Ábden múmkin. Ekinshi ja­ǵy­nan kúmándanaty­nym, Muzafar aǵa jaıynda bir ap­ta­nyń ishinde úsh oqı­ǵaǵa tap bolýym. Kút­pe­gen tus­ta. Sáı­kes­tik pe, zańdy­lyq pa? Ja­ra­ty­lystyń qaı tylsymyna, qaı qu­di­re­tine jatqy­za­rym­dy bilmeı ózimniń de ańyryp qal­ǵa­nym shyn. Asyq­pa­ńyz, sál sabyr. Jo­ǵarydaǵy ılham-habar tó­ńi­regindegi sher­tiler syrdy shegere tu­ryp, eń aldymen qaıta oral­mas jyldar­dyń kómeski kórinisterin eske túsireıinshi…

Iá, men osy Muzafar Álimbaevty qashannan beri bilemin? Onyń qalamynan týǵan óleń-jyrlardy eń alǵash qaıdan oqyǵan edim? Al súıikti aqyndy tuńǵysh qaıda kórdim? Birinshi ret júzdesip, tildesýim she?.. Taban astynan mıymdy shyrmap alǵan yntyq saýaldar tus-tustan atoılap, baıyz taptyrar emes.

Shetinen bastaıyq. Meniń týyp-ósken, bala­lyq shaǵymnyń óshpes izi qalǵan Balqashtyń ja­ǵa­syndaǵy aıadaı balyqshy aýylynyń óz dýman-qyzyǵy tolyp jatyr. Kolhozdyń bas kóterer eresekteri qysy-jazy irgedegi teńizden sý yr­zy­ǵyn súzedi. Biz sekildi qarasıraqtardyń ermegi – oıyn. Mektepten kelgen boıda apyl-ǵupyl jú­rek jalǵap alyp, erteńgi sabaǵymyzǵa ázirlengen bolamyz. Árıne, bir mezgil oqyǵan gazet-jýrnaldardan jattap alǵan taqpaqtarymyzdy aıtyp jarysamyz. Túkpirdegi aýylǵa teledıdardyń kelmegen kezi. Balalardyń qolynan «Baldyrǵan» men «Qazaqstan pıoneri» túspeıtin. Sol zaman­nyń sáni boıynsha ár úıdiń tórinde ilýli tura­tyn. «Baldyrǵan» jýrnalynyń betinde jarııa­lan­ǵan tilge jatyq, oıǵa oralymdy óleńderdi, syńar shýmaq taqpaqtardy, jańyltpashtar men jumbaqtardy mezetinde jattap alýǵa umty­la­tyn­byz. Sanamyzda qarshadaıda qashalǵan dúnıe­ler eshqashan umytylmaıdy. Biraq, eleń etkizgen álgi týyndylardyń kimderdiki ekenine zeıin salyp, yjdaǵattylyq tanyta qoımaıtynymyzdy jasyra almaımyn. Ásirese, bizge jýrnalda úzbeı jaryq kóretin Málim degen avtordyń óleń-taqpaqtary qatty unaıtyn. Jazǵandary keremet. О́te uǵynyqty, áldeneshe márte qaıtalasań boldy, óz-ózinen jattalyp qalady.

Talaı býyn ókilderin izgilikke tárbıelegen, eńbekqorlyqqa baýlyǵan, qaǵilezdikke úıretken qarapaıym da, oınaqy da oıly  óleń joldaryn qazir balalarymyz ben nemerelerimiz taqyl­da­typ júr. Oqýlyqtan oqýlyqqa, álippeden álip­pege kóshken injý-marjandar avtorynyń naqty aty-jóniniń Muzafar Álimbaev ekenin stýdent shaǵymda bir-aq bildim. Instıtýt tabaldyryǵyn attaǵan jyly ádebıet sabaǵy ústinde ustazym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, synshy Hasen Ádibaevtyń aýzynan estigenimde qaıran qal­ǵan­myn. «Ataqty balalar aqyny Muzafar Álim­baev óziniń balaýsa búldirshinderge arnaǵan óleń-taqpaqtary men jańyltpash-jumbaqtaryna «Má­lim» degen búrkenshik at qoıǵan…». Ashyǵyn aıtý kerek, jańǵalaq ta ańqaý bala-júrek psev­donım­di qaıdan uqsyn.

…Kózimizdi tyrnap ashqannan dosymyzǵa aı­nal­ǵan jýrnalda ezýińe jeńil kúlki úıirer ádemi dúnıeler kóp jarııalandy. Sábı sanasyn, bala kóńilin baýrap alar ómirdiń óz sýreti. Boıaýy qanyq, oıy anyq. Kez kelgen jetkinshek jattap alady. Uıqastary da, tirkesteri de shymyr. Bal­dyrǵandar uǵymyna laıyqty. Qııalymyzdy ush­tap, armanymyzdy asqaqtatyp, óremiz­di ósirgen jaqsy týyndylardy tek qana  «Bal­dyrǵannan» oqı­tyn­byz. «Bal­dyr­ǵan» jýrnalynyń tizginin ustaǵan talapshyl da talǵampaz Bas redaktor Muzafar Álimbaev basylym betine bir qaı­naýy  ishinde jatqan jasyq ta nashar dúnıelerge jol bermegenine de bertinirekte kózim aıqyn jetken-di.

Bul týrasynda bala­lar­ǵa jazyp júrgen qalam ıe­lerinen san márte estigenim bar. Al Muzaǵańmen birge qyzmet atqarǵan aldymyz­da­ǵy aǵalardyń áńgime­le­ri­ne qulaq asý ózindik sabaq. «Balalardy aldaýǵa bolmaıdy. Sábı júreginen se­zim­tal eshteńe joq. Ne bolsa, soǵan senetin búldir­shin­der kóńilinen shyqqan jón. Ol úshin jaqsy jazý kerek. Árıne, aıtqanǵa ońaı, áıtpese, kish­ken­taılarǵa arnap qalam terbeý qııamettiń-qııa­meti. Eń bastysy, bala bolyp oılaný qajet…». Jiti zerdelegen janǵa Muzaǵań mektebin, Muz­aǵań dárisin túsinip, uqqandaı bolary sózsiz. Oǵan dálel – joǵarydaǵy syr ushyǵyn jetkizgen balalar aqyndary Qurmanbaı Tolybaev, Ermek О́tetileýuly, Sultan Qalıevterdiń Muzaǵań týraly oı-pikirleri.

Iá, «Baldyrǵandy» tapjylmaı otyz jyl basqarǵan Muzafar Álimbaevtyń qazaq balalar ádebıetin qalyptastyryp, damytýdaǵy eńbegi ushan-teńiz. Úlkenge de, kishige de ustaz bola bil­gen onyń úlgi-ónegesin meniń óz basym sábıler sezimine bólenip, jetkinshekter júregine uıalap, kishkentaılar kóńilin aıalaǵan qalamgerlerdiń myń túrli boıaýmen órnektegen shyǵarmalarynan izdeımin. Baldyrǵandar poezııasynyń aqsaqaly О́tebaı Turmanjanov bastaǵan olardyń kóshin tómendegishe túzer edim: Múbárak Jamanbalınov, Búrkit Ysqaqov, Nursultan Álimqulov, Ádibaı Tabyldıev, Ánýarbek Dúısenbıev, Jaqan Sma­qov, Qastek Baıanbaı, Jánibek Kárbozın, Ermek О́tetileýuly, Nurhan Janaev, Ábdi­rahman Asylbekov, Orazaqyn As­qar, Sovet Álim­qu­lov, Jeńis Qashqynov, Adyr­bek Sopybekov, Esentaı Erbotın, Esken Elýbaev, Sultan Qalıev, О́tep­ber­gen Aqypbekov, Beısebaı Ki­ris­baıuly… О́mir­den ót­kenderi bar, ortamyzdy toltyryp, balalar ba­ǵy­nyń naǵyz baǵba­ny sanalatyn sardarlar men sań­laqtar janary­myz­ǵa osy­laısha elesteıdi. Ba­lalarǵa arnap tamasha týyndylar jazǵan keı­bir has talanttardy áldekimderdiń izdeýi ábden múmkin. Sóıt­se­daǵy biz búkil sanaly ǵumyryn tek balalarǵa ba­ǵyshtaǵan qalamgerlerdi ǵana irikte­dik. Balalar áde­bıetiniń búgingi bıik shyńy Muzaǵań tulǵasyn daralap beıneleý maqsatynda ózimizshe saralap otyrmyz…

Aıtpaqshy, álginde áńgime áýezine qaraı es­kertip edim ǵoı. Eki-úsh aýyz sóz Muzafar aǵamen alǵashqy tanysý tóńireginde. Arman jetektep arý Almatyǵa kelgen kez. Bári-bári qaz-qalpynda jańǵyrady-aı. Aty-jónderi mektep oqýlyq­tary­nan kózge qanyq professor aǵa-apaılardyń leksııalary, ataqty aqyn-jazýshylarmen júzdesý­ler, túnniń bir ýaǵyna sheıin kitaphanalarda otyrý… Jetim qozydaı túrtinektegen, óńderin qaǵaz sorǵan bozymdar bir mezgil qalt etken sátterin bos jibermeı úlken shahardyń ár túkpirindegi redaksııalardy, gazet-jýrnaldardy sharlap, kezip shyǵady. Jazǵan-syzǵan «shımaı-shatpaqtaryn» jýrnalıst aǵalarynyń quzyryna  tapsyrǵansha asyǵady. Minekı, osyndaı kepti men de bastan ótkizdim. Gazetter men jýrnaldardy adaqtap, bi­reýine shaǵyn sýretteme men maqalamdy, ekin­shi­sine rebýsym men etıýdterimdi aparamyn. Obaly neshik, redaksııadaǵy aǵalarym  betimnen qaqqan emes. Kerisinshe, kóbi mańdaıymnan sıpap, eń­sem­di kóterip, ájeptáýir qanattandyryp jibe­redi.  Mázbin. Osyndaı bólekshe serpilgen mezette «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan») gazetiniń redaksııasynan shyqqan boıda únemi júreksinip, aıa­ǵym tartynshaqtanyp baspaıtyn «Baldyrǵan­nyń» tabaldyryǵyn qalaı attaǵanymdy bilmeı­min.

– Amanbysyń, káni beri kele ǵoı, – dedi tórge jaqyndaý ústeldiń janynda túregep turǵan Ermek aǵa О́tetileýov jumsaq únmen. – Birdeńe ákeldiń be? Uıalma, munshama qysylǵanyń ne?

Tórt qabyrǵada jaǵalaı otyrǵandardyń qol­daryn tegis qysyp shyqtym. Birazyn biletin se­kildimin, tanys júzderine urlana tesilemin. Ánýar­bek, Jaqan, Sultan aǵaılar…

– Tórlet, balaqaı… Jazǵandaryńdy kórset­shi, kánekı. Birigip oqyp jibereıik…

Qysylyp-qymtyrylyp júrgende óńine tik­tep mán bersemshi. Jymyńdap, qushaq jaıa qar­sy alǵan Muzafar aǵanyń ózi.

– Muzaǵa, bul bala «Qazpıonerdiń» ıýnkory Janat Orynbaev qoı. Bıyl QazPI-diń fılfagyna túsipti. Famılııasyn attestat alarda metrıkasyna qaraı ózgertipti. Qazir bu jigittiń aty-jóni – Janat Elshibekov. Túneý­gúni «Qazaqstan pıonerinde» jolyqtyryp, jaq­sy­lap tanysqanbyz. О́zi jaqsy jazyp júr. Bizge de qatysyp tur degenmin…

Ermek aǵa óstip meni ejelgi tanysynsha bastyǵyna tanystyra bastady.

– E-e… durys eken, – dedi Muzafar aǵa ornynan yldym-jyldym qozǵalyp. – Janattyń etıýd­teri bizde de eki-úsh márte shyqty emes pe, osy…

Qolyma oraı ustaǵan tor kóz dápterdiń ortasynan julynǵan qos bettik paraqqa marjandaı etip toltyrǵan «Bala tili – bal» degen dúnıemdi Muzaǵańa ustattym.

– Asyqpaı óziń oqyshy. – Ol orama qaǵazdyń búkteýin jazyp Ermekke berdi. – Pocherki táýir eken. Sosyn myna qoljazbasyn máshińkege bas­tyryp, bir danasyn balanyń ózine qaıtaryńdar. Stýdent qoı, qaıda, kimge bastyrar…

Maquldap, basyn ızegen Ermek aǵa jaılanyp otyryp, «Bala tili – baldy» retimen oqı jóneldi. Ilki sáttik tynyshtyq. Eshkimde ún joq. Juldyzshalarmen bólingen móltek etıýdterdiń úshinshisi, álde tórtinshisi oqylǵanda Muzaǵań:

– Mynasy tamasha, tusyna ptıchka qoıshy, – dedi qýana. – Jeńil ıýmor degenimiz osy.

– Jaqsy eken, – desti ózgeler de qabattasa.

Suraý belgisindeı salbyraǵan denemdi men de erkin jaza bastadym. Qýanyshtysy, odan keıin de bas qazy Muzaǵańnyń rıza-hosh peıilin ańǵartar «Buǵan da belgi qoıarsyny» jıiledi. Sóıtip, on bes-jıyrma shaqty etıýdtiń jeti-segizi tabanda tańbalanyp, Muzafar aǵanyń pármenimen «Bal­dyr­ǵannyń» jańadan ázirlenip jatqan kezekti nó­mirine jiberildi. Qýanyshym sheksiz. Tóbem kók­ke jetkendeı, jataqhanama qalaı ushyp kel­genimdi bilmeımin-aý. Janymdaǵy ádebıetshi ji­gitterge «Men búgin Muzafar Álimbaevty alǵash kórdim. Qolyn alyp, amandastym. Etıýdterimdi ózi oqydy. Birazy «Baldyrǵannyń» aldaǵy sandarynda shyǵatyn boldy» deı bergenim kúni keshegideı jadymda…

Shúkir. Jaqsy adamnyń sharapaty shartarap­qa taraıdy, al shapaǵaty shalǵaıǵa shashyraıdy. Muzaǵańmen birge bir ujymda qyzmet istemesek te, bir shańyraqtyń astynda kún keshtik.

О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynyń basynda Almatynyń ár qıyrynda shashyrap júr­gen otyzǵa tarta gazet-jýrnal kókbazardyń tú­bi­nen boı kótergen toǵyz qabatty zańǵar Baspasóz úıiniń ǵımaratyna kóship keldik. Baspahanamyz da irgemizde. Tanys ta, beıtanys júzdegen jýr­na­lıstiń ystyq uıasyna aınalǵan kıeli shańyraq talaılarmen tanystyryp, talaı taǵdyrlarmen to­ǵystyrdy. Qanshama tulǵa, sonshama minez. Ǵa­ja­by sol, bir esikten kirip, bir esikten shyǵady. Áıgili Shalgıiz jyraý «Kóringenniń bári birdeı kisi emes» degenindeı álgi ondaǵan, júzdegen jandardy ár qyrynan ajyrata tústik. Shıyry kóp qymbat ǵumyrdyń syıy shyǵar. Qazaq sóz óne­ri­niń mańdaıy jaryq maıtalmany Muzafar Álim­baevty burynǵydan da jaqynyraq bile bastadyq. Etajdan etajǵa kóterilip, ıa bolmasa túsip kele jatqanda, áıtpese lıftide ushyrasyp qalǵanda ne jazyp, ne qoıǵanyńdy túgendep «anaýyń jaq­sy», «mynaýyń táýir», dep arqamyzdan qaǵatyn qatal synshymyz da janymyzdan tabylǵan-dy. Toǵyzynshy qabatta otyryp jetinshidegi Seıdahmet Berdiqulovqa telefondaıdy. «Seıdesh-aý, búgingi «Lenjasyńdy» kemirip shyqtym. Tamasha, tek bolmashy bir ábestik jiberip alypty jigit­teriń». Alaý jýrnalısterdiń múlt ketken tus­ta­ryn da osylaısha bııazylap eskertetin. О́z qula­ǵy­myzben san márte estigenbiz. Qazymyrlyqtan aýlaq, árıne. Sóz qadiri men qasıetin bir kisideı tanıtyn zerger sýretkerdiń sarabdal sara­shy­ly­ǵy da. Úlken usta sońynan ileskenderge sóz syryn, sóz sıqyryn úıretýden jalyqsaıshy. Bul tý­rasynda gazettiń kezekti sanyn josparlaý sá­tin­de, apta saıyn ótetin lezdeme ústinde usta­zy­myz Seıdaǵańnyń ózi áldeneshe ret qulaǵymyzǵa quıǵanyn nege umytaıyq. «Jigitter-aý, Muzaǵań tekke shyryldamas. Berdiqulovtyń jasyn men jasyqty aıyra alatynyn bilse kerek. Sóz balqytqan jastardyń jalynyn úrlep, qaýzaǵany dep uqqaısyńdar…».

Kirpııaz da, pań Seıdaǵań kóp jandy ońaı­shy­lyqpen moıyndaı bermeıdi. Eshkimniń aldynda búgejektemeı, qas-qabaǵyna qarap kúnbaǵyssha ıilmeıdi de. Emenniń qarsy bitken ıir buta­ǵyn­daı ol osy mineziniń arqasynda «Lenjastyń» da eńsesin eshkimge bastyrmady. Ortaqol avtorlardy, ortaqol dúnıelerdi múldem basylymǵa jo­lat­paǵany turypty, keýde qaǵyp keńirdektes­ken­derdi kabınetinen qýyp shyqqanyna kýágermiz. «Gazettiń beti – tájirıbe, ıá bolmasa synaq júrgizetin alań emes. Bir qaınaýy ishinde shımaı-shatpaqqa jol joq. Ázirge men otyrǵanda nashar dúnıeler shyqpaıdy. Talap ta, talǵam da osy. Káne, baryńyz. Eń aldymen, bólimdegi jigitter­men sóılesińiz, zavotdeli ne deıdi? Solarǵa unaǵan óleń-jyr, áńgime, ocherkter ǵana jarııalanady. Materıalǵa zárý emespiz, qudaıǵa shúkir! Tek aıdarynan jel esken jaqsysyn, jalpaq jurt­qa qajetin ǵana iriktep alýymyz kerek…» Betiń bar, júziń bar demeı, oıyndaǵysyn ishine jasyrmaı aıta salatyn bastyǵymyz Muzaǵańdy qatty qurmetteıdi. Árıne, tvorchestvosyn, jaz­ǵan­daryn. «Kórmeısińder me, Muzafar aǵala­ryń­dy?! Tynbaıdy. Qalamyn sýytpaıdy. Jastardan beter jarqyldap júrgeni. Balalardy ǵana tóńi­rek­temeı, úlkenderge de arnap burqyratyp tó­gýde. Keıingi jazǵan kólemdi dastandary men aza­mattyq lırıkalary tyń izdenistiń jemisi. Meniń bilýimshe, Muzaǵań kún saıyn bir maqal-mátel, bir jumbaq-jańyltpash kestelemese shaıyn da durys ishpeıtin syqyldy. Sońǵy ýaqyttaǵy ádep, ádet, ımandylyq, adamgershilik ıirimderi, halyq­tyq pedagogıka sekildi ózekti de ótimdi taqy­ryp­tardy qozǵaıtyn oı-tolǵanystary qandaı! Naǵyz bizdiń taqyryp. «Lenjas» jazatyn, myna sender jazatyn dúnıeler ǵoı. Saýsaqtaryńdy soryp otyrǵan túrleriń mynaý. Senderdiń boılaryńda Muzaǵańa tán sergektik, Muzaǵańa tán eńbek­qor­lyq shamaly. Ashyq moıyndaımyn, ol kisi bal­dyr­ǵandar poezııasynyń marshaly. Sóıtse de… Dál qazirgi qaýzap júrgen taqyryby qyzyq­tyr­maı qoımaıdy. Qaıtalap eskertemin, enjarlyq, boıkúıezdik bizge jaraspaıdy. Uıat-aq. Oılanýymyz kerek, izdenýimiz kerek. Eń quryǵanda, alys­qa alaqtamaı, qastaryńda qatar júrgen Muzafar Álimbaevtan úırenseńdershi…»

Redaktorymyzdyń Muzaǵańdy ne úshin syılaıtynyn túsingendeımiz. Taýsylyp ta, túńilip te sóılemeıdi. Oıyndaǵysyn ámanda jumsaqtap jetkizetin ádeti. Bir ǵajaby, Seıdahmet aǵa jigitteriniń jazǵanynan jylt etken ja­ńa­lyqty, tosyn  izdenisti baıqap qalsa, balasha qýanady-aı. Ondaı kúnderi bólme-bólmeni aralap, kókeıinde júrgen jańa taqyryptarynyń ushyn shyǵarady. Eki kózi jaınańdap, jy­myń­da­ǵan aǵanyń asyl beınesi umytylmapty-aý. Qazir de janarymnyń aldynda kólbeńdeıdi qaz-qal­pyn­da. Báz-baıaǵydaı… Kelmes kúnder kórinis­teri, jyraqtaǵy jyldar jańǵyryǵy ózinshe til qatady. Mańaıyna jolaýǵa júregimiz daýalamaıtyn Muzafar aǵanyń susty keıpine qarap, qatal adam kóretinbiz. Qatty qatelesippiz. Naǵyz balajan, ańqyldap aǵynan jaryla syrlasqanda ejel­gi dosyńdaı baýrap alady. Sóıtip, biz Muza­ǵań­nyń ózine de, shyǵarmashylyq laboratorııasyna da jaqyndaı tústik. Darhan peıildi aǵany ár qyrynan tanı bastadyq. Tipti, kún saıyn bolmasa da, aramyzdy sýytpaı, apta aralatyp, aı aralatyp jalpy qazaq ádebıeti men ónerine tikeleı qatysty taqyryptar tóńireginde emen-jarqyn pikirlesetin boldyq. Osynaý baılanysymyz «Ege­men» Aqmolaǵa kóshkenge deıin ádemi jal­ǵa­syn tapqanyn meıirlene eske túsirgim keledi.

Jomart minezdi, kesek tulǵaly qalamgerdiń tyndyrǵan eńbegi – úlken úlgi, úırenetin úrdis. Adamı qasıetteri jónindegi eleń etkizer jaılardy tilge tıek etpesten buryn, toqsannyń bıigine órlegen Halyq jazýshysy Muzafar Álimbaev qalamynan týǵan tom-tom týyndylardy tereń taldamaı-aq, sholyp shyqqandy paryz sanap otyrmyn.

Tyrnaqaldy óleńi on bes jasynda Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetin­de jarııalanǵan Muzaǵańnyń búginge deıin baspa júzin kórgen kitaptarynyń uzyn sany jetpiske jýyqtaıdy. Shy­ǵar­malary álemniń qyryqqa taqaý tiline aýdarylǵan. Ádebıet maıdanynda mon­shaq­tatyp ter tókken ol 300-ge tarta án­niń óleńin jazǵan. Táýelsizdik alǵannan keıingi azat elimizdiń Gımni avtor­lary­nyń biri. Tárjimalary da kól-kósir, talaı tomdy quraıdy.  Janrlary da san alýan: óleń, dastan, ballada, esse, monografııa, zertteýler, maqal-mátelder, pýb­lısıstıkalyq oı-tolǵamdar, aforızmder, án óleńderi, ǵylymı syn. Beınelep túıindesek, Muzaǵań ádebı qor­jy­nynyń ekinshi basyn tutasymen ba­lalarǵa a­rnalǵan týyndylar toltyrady. Tilashar óleńderden bastap, taqpaq­tar, jumbaqtar, jańyltpashtar, madaq­ta­malar, mazaqtamalar… bári-bári bar. Olardy sanamalamaı-aq, «Aspandaǵy ápke» atty jınaǵy úshin Muzafar Álimbaevqa Abaı atyn­daǵy Memlekettik syılyqtyń berilgenin aıtsaq ta jetkilikti. Ataqty qalamgerdiń ádebıettegi jemisin táýelsiz elimizdiń eń joǵary nagradasy «Otan» ordeni áıgilese kerek.

…Esimi árdaıym balalar uzany retinde ardaq­talar aǵa jaıynda oılamaǵan jerde eki-úsh márte jyly lebiz estigenimdi áńgimemizdiń álqıs­sa­syn­da eskertkenmin-di. Endi soǵan toqtalaıyn. Al­ǵashqysyn shalǵaıdaǵy aýylda kezekti eńbek demalysynda júrgenimde, klastasym Tóleýber­ge­nov Rızabektiń aýzynan estidim. Birazdan beri júz­desýdiń sáti túspegen onymen máre-sáre qaýy­shyp, ájeptáýir qaýqyldasyp qaldyq. Uzaq jyldar aýyl mektebinde til-ádebıetten sabaq bergen ustaz-qurdastyń kókiregi dańǵyl, ár jaıdan habardar. Tiliniń bizi bar, sheshen, áńgimeshil. Rızabek qazir zeınetkerlikke shyǵypty, aýdan orta­ly­ǵy Úshtóbede turady eken. «Qartaıǵan shaǵyńda týyp-ósken mekenińnen jyljyǵan qıyndaý kóri­nedi. Aı aralatpaı aýylǵa tartamyn da tu­ramyn. Bári ystyq, bári tańsyq… Bireýdiń qýa­ny­shy, bireýdiń qaıǵysy degendeı. Sebepke ilik iz­der syltaý kerek…» О́tken-ketkennen áńgime qoz­ǵaǵan Rızabek dos sóz arasynda ádebıetke qa­tysty da óz oılaryn ortaǵa salǵan. Qansha aıtqanmen áde­bıetshi emes pe. Kósilip, sheshilip aǵytylǵan. О́z túıinin, óz baılamyn, óz tarazysyn bildirgen onyń balalar ádebıeti týraly, Muzafar Álim­baev haqyndaǵy pikirleri eriksiz eleńdetken. Ási­re­se, Rızabektiń taban astynan «Muzafar Álim­baev balalar aqyny ǵana emes. O kisi maǵan balalar poezııasynyń marshaly sekildi kórinedi. Sen óziń buǵan qalaı qaraısyń, á?!» degeni bar.

Jópeldemede úndemeı, basymdy ızeı berdim. «Qudaı-aý, buryn da estigen sózim ǵoı. Qaıdan, kim aıtyp edi?..» Adam jady búgingi kompıýterden kem emes. Zamatynda bárin esińe túsiredi. Ras. Qatelespegen tárizdimin. Osyǵan taqylettes oı ushqynyn men erterekte rýhanı ustazym Seıdahmet Berdiqulovtan eń alǵash estigen edim. Biraq, esh mán bermegenmin. «Bizdiń Muzaǵań baldyrǵan­dar poezııasynyń marshaly emes pe…» Iá, Seı­daǵańnyń  sózi. Zerdelegen shyǵarsyz, oılar men pikirlerdiń qalaısha qıylysyp, qalaısha toǵy­sa­ty­nyn. Ádebıette ushyrasatyn mundaı jáıt­ter­di «kóshpeli oılar» degen termınmen túsindi­re­tini málim.

Qyzyq. Aýylda bir aıdaı aýnap-qýnap, ju­mysyma kelgen kúni Muzaǵań týrasyndaǵy lebiz basqa qyrynan órbigen. Qalamnan qol bosaǵan mezette jigitterdiń basy redaksııanyń altynshy qabatynda toqaılasady. Temeki shegip, qysyr áńgimeniń tıegin aǵytyp degendeı. Lıftiden shyq­qan bette gý-gýdiń ústinen tústim. Áriptes jýrnalıst-jazýshylar Jylqybaı Jaǵyparuly, Súleımen Mámet, Qaısar Álim, Suńǵat Álipbaı, Berik Sadyr biraz jaıdyń basyn qaıyrǵanǵa uqsaıdy. Sóz repetinen de, túr álpetterinen de ap-anyq baıqalady.

– Orta tolsyn, halderiń qalaı?..

– Oı, Jáke, bizdiki qur ánsheıin ýaqyt ótkizý de. Myna Beriktiń «Sóz soıylyn» aıtyp jatyr ek, – dedi Jylqybaı jymyńdap.

– Burynǵylarynan táýir eken. Ásirese, maǵan Muzafar aǵanyń «Maıysqan mátelderi» sondaı unady, – dedi Suńǵat ile-shala pikirin bildirip.

– Osy, Muzaǵań qanshada?

– Aldaǵy jyly toqsannyń tórine kóterile­di. – Beriktiń saýalyna jaýap bergen Qaısar oıyn shegeleı túsken. – Muzaǵań jaqsy qar­taıdy. Qaq-soqpen sharýasy joq. Áldekimder sy­qyldy saıa­sat­qa da aralasqan emes. Kárilik bolsa kerek, onyń ústine soǵysta bolǵan. Aıaǵy­nan aýyrsynyp, uzaqqa júre almaıdy, shamasy. Áli kúnge sheıin gazet-jýrnaldardyń betteri­nen túspeıdi.

Qaısardyń pikirin Súleımen jalǵady:

– Álginde óte durys aıttyńyz, Qaıseke. Qazaqtyń shaldary Muzafar aǵadaı qartaısa ǵoı, shirkin! Súıegi de, sózi de asyl. Aqyl­góısip, aq­saqalmyn dep daý-damaıǵa da qosyl­maıdy. Jón-josyqsyz jeleý sózge ilesip, dańǵaza-daqpyrtqa da aralaspaıdy. Esesine taza ádebıetke qatysty oı-tolǵanystaryn, óleń-jyrlaryn, maqal-mátel­de­rin úzbeı jalǵas­tyrýda. Súıikti keıipkerleri – kishkentaı búldirshinderdi de umytpaı, jyl aralatyp ba­zarlyq-kitaptaryn usynýda. Muzaǵańdy óz basym búginginiń naǵyz danagóı abyzy der edim. Qazaqtyń kıeli sózine toımaı, shólirkep jaz­ǵanyna qatty qyzyǵamyn.

– Iá.

– Durys.

Birin-biri maquldaı qoshtaǵan áriptesterim­niń pikirleri bul joly ár saqqa qıǵashtamaı ortaq arnaǵa quıylǵandaı. Ádemi áserge bólen­gen meniń kóńilim burynǵydan beter asqaqtap alys kókjıekterge qanat qaǵyp ketkendeı. Oıym­da­ǵy­ny, kókeıimdegini ózgelerden esti­geni­me qýan­ǵa­nym ras. Qalam ushyna belgili aqyn Beısebaı Ki­risbaıulynyń kezinde «Bal­dyr­ǵanda» jarııa­lan­ǵan Muzaǵań týraly tamasha ázil óleńi oralǵan:

Bul aǵamyz aqyn-aq,

Sharshaý bilmes qalamy.

Áke bolmaı jatyp-aq,

Janyn uqqan balanyń.

Qyzyqtyryp kisini,

Kóshi uzaǵan alysqa.

Úlken menen kishini,

Birdeı kórgen Muzaǵań.

Egiz shýmaqta degdar qalamgerdiń som tulǵasy kórkem kestelenip, ásem órnektelgen. Aǵedil aǵanyń, balajan aqynnyń, batagóı aqsaqaldyń bitim-bolmysy dál beınelengen. Budan basqa da talaılar qalam terbegen. Al, Álimbaev álemin men Málim, Muzaǵań, Marshal keıpinde ashýǵa umtyldym. Janar júgirtińizshi…

Janat ELShIBEK, halyqaralyq «Alash»  syılyǵynyń laýreaty.