Táýelsizdikten keıin kóp uzamaı-aq qurylǵan jańa qoǵamdyq ınstıtýt qyzmetiniń negizgi qaǵıdattary elimizdegi etnosaralyq kelisim máselelerimen aınalysý bolyp aıqyndaldy. Sol baǵyttan aýytqymaǵan Assambleıanyń ótken jyldar ishindegi qyzmetiniń asa salmaqty, taǵdyrlyq sıpaty bar nátıjeleri de barshylyq.
Qazaq topyraǵyna taǵdyr aıdap kelgen kóptegen etnostarǵa ózderiniń tarıhyn bilip, tilin damytyp, salt-dástúrin saqtaýǵa jaǵdaı jasalýy – qazaqstandyq ult saıasaty berip otyrǵan eshteńemen ólshenbeıtin, baǵa jetpes múmkindik. Sonyń ishinde, Assambleıaǵa múshe ár etnos, ıaǵnı, Qazaqstannyń ár turǵyny, ózderiniń birtutas halyq ekenin, el taǵdyryna ortaq jaýapkershilikte ekenin júrekterimen uǵynǵany eń bıik jetistikterdiń biri retinde atalary anyq.
Qazirgi kezeńde Assambleıanyń qyzmeti qoǵamnyń, memlekettiń jáne árbir azamattyń úılesimdi birliginiń algorıtmine negizdelip túzilip otyr. Memleket basshysy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Táýelsizdik dáýiri» atty kitabynda «Biz dem alǵan kezde jutyp jatqan aýany baıqamaımyz, ol ózinen-ózi atqarylady – biz solaı ómir súremiz. Birligimiz ben etnosaralyq kelisimdi de dál solaı baıqamaımyz. Degenmen osynyń bárin bizdiń ózimiz saqtaýǵa tıispiz. Ony biz úshin eshkim eshqashan syrttan kelip jasamaıdy», dep, etnosaralyq kelisimdi tirshiliktegi tynysymyzben salystyrady.
QHA ınstıtýty arqyly damyp kele jatqan bizdiń modelimizde bólý de, bóliný de joq. Mine, sondyqtan da Qazaqstan Táýelsizdiginiń tuǵyrly irgetasy birlik, tatýlyq pen kelisim bolǵan jáne solaı bolyp qala beredi.
Qazaqstan, Memleket basshysynyń joldaýlarynda, sondaı-aq «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasy men Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasynda kórinis tapqan, memlekettiń strategııalyq maqsaty – neǵurlym básekege qabiletti 30 eldiń qataryna kirýdi iske asyrýdyń sheshýshi kezeńine shyqty. Bul Táýelsizdik tuǵyryna aınalǵan qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti nyǵaıtý boıynsha memleket pen qoǵamnyń keleshektegi jańa jumys algorıtmin tujyrymdaýǵa negiz bolyp otyr.
Bul tásilderdiń máni men mazmuny qandaı?
Eń aldymen, qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlik «áleýmettik memleket» konstıtýsııalyq normasyn tolyqtyrý turǵysynan qosymsha túrde jańa ınstıtýttyq negiz ben naqty mazmunǵa ıe boldy. Elbasy qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birliktiń qalyptasqan qazaqstandyq modelin naqty, pragmatıkalyq áleýmettik memleket pen ulttyq ál-aýqat modelimen nyǵaıta tústi. Bul rette Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «qazirgi zamanǵy jahandyq jaǵdaılarda ult birliginiń áleýmettik birlikti bildiretindigi» týraly oıynyń mańyzy zor.
Elbasynyń áleýmettik bastamalary qoǵamymyzdyń áleýmettik keńistigin, qurylymdyq tereńdigi men shıraqtyǵyn keńeıtýge, onyń túrli deńgeıleri men qurylymdyq elementteri arasyndaǵy ózara baılanystary men bir-birine degen táýeldiligin nyǵaıtýǵa, utqyrlyqtyń jańa vertıkaldary men áleýmettik lıftilerdi qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
Áleýmettik birlik degenimiz, mine, osy – etnostyq, dinı jáne basqa da erekshelikterine qaramastan, qazirgi zamanǵy qoǵamnyń barlyq segmentteri men strattarynyń bir-birine degen táýeldiligin nyǵaıtý. Al olardyń zamanaýı áleýmettik negizge úılese óriletini de kúmán týdyrmaıdy.
Ár azamat úshin, áleýmettik maqsatyn iske asyrý jaǵdaıynda, óziniń barsha qazaqstandyqpen birdeı, teń ekendigi basty negiz. Bul rette onyń qaı dindi ustanatyny, qaı etnostyń nemese urpaqtyń ókili ekendigi jáne basqa da erekshelikteri qosalqy ról atqaryp, ádette, ózara is-qımyl jasaý úshin basqa etnostar men dinderge ashyq pozıtıvtik sıpatta bolady. Is júzinde el Táýelsizdiginiń berik irgetasyn qalaıtyn da naq osy jaı.
Árıne, bul rette Prezıdenttiń áleýmettik bastamalary memleket pen qoǵamda Táýelsizdigimizdi nyǵaıtýdyń jańa saıası, ıdeologııalyq jáne rýhanı vektoryn jasaǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń ıdeıalaryn is júzinde damytyp, naqty iske asyratyn jol bolǵanyn atap ótýimiz kerek. Olar qoǵamdyq sananyń básekege qabilettilik, pragmatızm, bilimge qushtarlyq jáne sananyń ashyqtyǵy sııaqty jańa qasıetterin qalyptastyrýmen tikeleı baılanysty. Bul baǵytta Assambleıa atqaratyn ister birneshe jylǵa josparlanyp qoıǵan.
Jalpy Qazaqstan qoǵamy úshin mańyzdy bastamalardyń Assambleıa minberinen jarııalanatyny, el birligin arttyrýǵa, adamdardyń boıynda belsendilik, qaıyrymdylyq, azamattyq ustanymdy qalyptastyratyn aksııalar men qozǵalystardyń Assambleıa jıyndarynan bastaý alatyny qalypty jaǵdaı. QHA-nyń HHIV sessııasynda Memleket basshysynyń usynysymen Assambleıa eldegi qaıyrymdylyqqa qatysty qyzmettiń úılestirýshisi bolyp belgilenip, «Qaıyrymdylyq kerýeni» qozǵalysy bastaý aldy.
Qaıyrymdylyq jasaýdyń jazylmaǵan zańy – jasaǵan jaqsylyǵyn jarnamalamaý. Qaıyrymgerler sony ustanady. Osy rette, keýdesinde Assambleıanyń «Jomart jan» tósbelgisi bar otandastarymyz – Otannyń, qoǵamnyń ıgiligi úshin eńbek etip júrgen azamattar ekenin aıta ketý bizge paryz. Mundaı, elge áleýmettik nysandar salýǵa, naýqas jandarǵa kúrdeli ota jasaýǵa, túrli apattardan zardap shekkenderge, múmkindigi shekteýli jandarǵa qoldaý kórsetip júrgen jandardyń jyl saıyn qatary kóbeıip kele jatqany qýantady.
Bastapqyda halyq resmı organ retinde qaraıtyn Assambleıanyń is-sharalary onyń halyqqa etene jaqyn uıym ekenin tanytty. О́ıtkeni ol sharalarda halyqqa jaqyn oı aıtylyp, jurtshylyq janyna jaǵatyn ister bastaý alady. Sondyqtan da bolar, «Qaıyrymdylyq kerýeni», «Qazaqtaný», «Myń bala», «Qazaqstanǵa – ystyq yqylaspen!», basqa da kóptegen is-sharalarǵa adamdar yqylaspen qatysady. Sebebi elde Assambleıanyń is-sharalary jatty jaqyndatyp, mártti tanytatyn, kúnde kezdesip júrgen adamyńdy jańa qyrynan kórsetip, boıdaǵy ıgi qasıetterdi oıatatyn is-sharalar ekeni moıyndalǵan.
Bıylǵy jyl taǵy bir jańa, maǵynaly jobamen este qalary anyq. Sessııadan keıin «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqtaný» jobasy qalyń elge jol tartty. Birneshe oblysta ótkizilgen sharalardan keıin bul – halyqtyń kópten kútken jobasy ekendigine kóz jetkizdik.
«Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda Prezıdent: «Tól tarıhyn biletin, baǵalaıtyn jáne maqtan etetin halyqtyń bolashaǵy zor bolady dep senemin. О́tkenin maqtan tutyp, búginin naqty baǵalaı bilý jáne bolashaqqa oń kózqaras tanytý – elimizdiń tabysty bolýynyń kepili» dep jazady. Bizdiń «Qazaqtaný» jobasynyń maqsaty da sol – barymyzdy baǵalaý, qundylyqtarymyzdy saqtaý, damytý, tarıhymyzdy bilip, maqtan etý. Jobaǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen aǵa býyn men jas tolqyn ókilderi, ǵalymdar men shyǵarmashyl tulǵalar, etnomádenı birlestikter músheleri belsene atsalysýy oǵan degen suranysty, qajettilikti kórsetedi.
Osydan eki jyl buryn, Táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyrlyq datasy atap ótilgen kezde «Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵy» monýmenti aýmaǵynda QHA-nyń Beıbitshilik jáne kelisim saıajoly paıda boldy. Jańa mádenı nysannyń saltanatty ashylýyna qatysqan sheteldik qonaqtar, dıplomatııalyq korpýstyń ókilderi ony Qazaqstanda ornyqqan qoǵamdyq kelisim men etnosaralyq tatýlyqtyń sımvolyndaı qabyldaıtyndaryn aıtqany esimde qalypty. Menińshe, bizdiń otandastarymyzdyń júregindegi qoǵamdaǵy kelisim men birliktiń, dostyqtyń myzǵymas beriktigi týraly senimi de osy monýmentteı asqaq.
Taıaýda jarııa etken «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýynda Elbasynyń: «Birligimiz myzǵymasa, yntymaǵymyz ydyramasa, biz úshin alynbaıtyn asý, baǵynbaıtyn beles bolmaıdy» degen sózderi el birligin tý etip otyrǵan Assambleıaǵa artylǵan senim júgin arttyra túsedi.
Leonıd PROKOPENKO,
Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary
