Begim

(Láıla Muhtarqyzy Áýezova týraly tolǵanys)

…Bári de ádettegideı kútpegen jerden bastaldy. On jyldan astam boıy baspalardyń tartpasynda jatqan «Besigińdi túze!..», «Besigińdi aıa!..» sııaqty Áýezov týraly áfsanalarym «Juldyzda» jarııalanyp, «Beıýaq» kitabym bas­­pa betin kórgen kezi. S.Qı­ra­baev, R.Berdibaev, M.Myrzahmetov sııaq­ty oqymysty aǵalarym qolqa salyp, ǵylymǵa qaqpaılap, usy­nys jasaǵanyna qaramastan, boıymdy aýlaq tartyp júrgem.

(Láıla Muhtarqyzy Áýezova týraly tolǵanys)

…Bári de ádettegideı kútpegen jerden bastaldy. On jyldan astam boıy baspalardyń tartpasynda jatqan «Besigińdi túze!..», «Besigińdi aıa!..» sııaqty Áýezov týraly áfsanalarym «Juldyzda» jarııalanyp, «Beıýaq» kitabym bas­­pa betin kórgen kezi. S.Qı­ra­baev, R.Berdibaev, M.Myrzahmetov sııaq­ty oqymysty aǵalarym qolqa salyp, ǵylymǵa qaqpaılap, usy­nys jasaǵanyna qaramastan, boıymdy aýlaq tartyp júrgem.

Kúnder men aılar ótip jatty. Qarashanyń aıaǵyna qaraı keshke jaqyn úıge sondaı bir mádenıetti adam habarlasyp: «Tursyn Quda­keldiuly! Kesh ári úıińizge habar­lasqanyma jáne oryssha sóıle­ge­nime ǵafý etińiz. Sizben joly­ǵyp, sóılesýge bola ma? Qyzmetińizge barsam, qaı ýaqytta qabyldaı alasyz? Siz meni bilmeısiz. Meniń aty-jónim – Láıla Muhtarqyzy Áýezova», – dedi!
Emin-erkindikke úırengen Jazýshylar odaǵy úshin mundaı sózder bir túrli jat estiledi eken. Qaı­daǵy qabyldaý bólmesi? Aty-jó­nimen ataýǵa qazir de peıilsizbin, sondyqtan da birden: «Láıla apaı! Men sizdi bilemin. Osydan 13 jyl buryn maǵan murajaıdyń arhıvine ruqsat bermegen bolatynsyz jáne sizdi qabyldaıtyndaı kabınetim de joq. Odan da men sizge baraıyn, dedim». «Oı, keshirińiz! Ol oqıǵa meniń múlde esimde joq. Biraq sizben qalaıda áńgimelesýim kerek. Erteń qyzmet ornyńyzǵa baraıyn. Siz áýre bolmańyz», – dedi.
Kezdeısoq bastalǵan áńgimeniń sońy tańerteńgi saǵat 10-da sol kisiniń kabı­netinde kezdesý týraly ýaǵdamen aıaqtaldy. Ne buıymtaıy bolýy múmkin? Qaı pikirden bas tart deıdi? Qalaı bas tartamyn? Al qyzmetke shaqyrsa, árıne, barmaımyn. Qudaı saqtasyn!
Sol sheshimmen tańerteń mura­jaıǵa barsam, Láıla Muhtarqyzy menen de erte kelip alypty. Mekemtas aǵamen birge kirip, sálem­dese bergenimde stoldyń ústinde sol jyly jaryq kórgen «Beı­ýaq» atty kitabymnyń ashyq jatqanyn kórdim. Betteri syzylǵan. Demek, qazaqsha túsinip oqıtyn bolǵany ǵoı, sirá, degen oı jylt etti. Oryndyqqa otyrar otyrmastan ol kisi bastyrmalata:
– Tursyn Qudakeldiuly! Meniń sizge bir ótinishim bar. Eger Áýezov­tiń rýhyn syılasańyz, ótinishim­nen bas tartpańyz! – degende ornyma otyra kettim.
Kim Áýezovtiń rýhyn attap kete alady?! Túni boıǵy syltaýym jelge ketti:
– Siz meniń oıymdy túsindińiz ǵoı deımin, – degende basymdy ún­siz ızeýden basqa amalym qalmady:
– Oı, men siz kelispeıdi ǵoı dep qatty ýaıymdap edim. Jaqsy boldy! Men alpys tórtke kelgende múl­dem qyzmetten ketemin. Al eki jyldan keıin ornymdy sizge bere­min. О́ıtkeni siz Áýezovti súıesiz. Men sizdiń bar jaz­ǵanyńyzdy oqyp shyqtym. Esh pikirińizge qar­sy bolmaımyn. Laıyqty adamdy izdep júr edim. Bári ózińizdi aıtady. Rahmanqul Berdibaıuly, Serik Smaıyl­uly, myna Mekemtas Myr­zahmetuly, Tursynhan Ábdirah­man­qyzy, bári de. О́zge de syıly adamdarmen aqyldastym. Al endi bul mýzeıde ǵylymı dárejesiz jumys isteýge bolmaıdy. Men myna «Beıýaǵyńyz» úshin dıssertasııa jazbaı kandıdattyq dáreje berýdiń amalyn qarastyryp qoı­dym. Jo-joq, sizdi ábigerge salmaımyn. Al avtoreferatty siz bir aptada jazasyz. Eń qıyny fılosofııadan tapsyrý. Ol adammen ózim kelisem. Qyzmetkerlerdi iriktep alyńyz. Al, osydan 10 jyl buryn sizge arhıvke ruqsat bermegenimdi túnimen esime túsire almadym. Oǵan shyn nıetimmen ókinip, keshi­rim suraımyn. Qazir saǵat on birde ınstıtýtta keńes. Soǵan qatysy­ńyz. Al qutty bolsyn, ornyńyzdy kórseteıin, – dep bar jumysty men úshin ózi eki-úsh mınýttyń ishinde sheship tastady.
Rýh týraly aıtqan soń basym ıilip, únsiz kónip qalǵanym ras edi. Myna sózderdiń arasynda demimdi ishime tartyp alǵan men túndegi oılarymdy zýyldata jóneldim. Raıynan qaıtar degen dáme de bar. Mekemtas aǵam sanymdy shymshylap, kógertýge aınaldy. Oǵan da qara­ma­­dym. Sońǵy sózdi aıtqanda Láı­la apaı sál jymıyp:
– Men osy sózderdi kútkem já­ne óziń týraly tolyq bilemin. Esh­kim de betińe kelmeıdi. Al endi dıs­sertasııa jaıyn maǵan jiber. Men de bir shart qoıýym kerek emes pe. Sóıtip, baıaǵyda seni renjit­kenim­niń esesin qaıyraıyn. Shyn aıtamyn, sony esh esime túsire almaı qoıdym. Júr, qyzmetker­ler­men jedeldete tanystyraıyn. Sodan soń ınstıtýttyń ǵylymı keńe­sine baraıyq, – dedi de ózimsine ornynan jymııa turyp qolymdy aldy.
Búkil ǵumyrymdy ózgertip ji­bergen osynaý on mınýttyń ishin­de aldaǵy kúnderdiń sybaǵasynan múldem maqurym edim. Qalaıyn, qalamaıyn, áıteýir erkimnen tys qas-qaǵymda Láıla apaı qalǵan ǵumyrymnyń arnasyn ózgertti de jiberdi. Abaı aıtqandaı, shyǵy­sym – batys, batysym – shyǵys bolyp shyǵa keldi.
Kóp keshikpeı Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna kelip kirdik.
Men árkimmen sálemdesip júr­ge­nimde, keńes bastalyp ketipti. Kirip barǵanymda Serik Qırabaev aǵa: «Myna Tursyn qashqaqtap júr edi. Bizge kónbeı, aqyry Láıla apa­ıynyń tilin alypty ǵoı. Akade­mıkterdi saýatsyz deıtin pikiri bar. Endi solardyń qataryna ózi de qosyldy. Quttyqtaımyz. Ázildep aıtam, ornyńdy endi taptyń, ja­zýshylyq er­kindigińe min taqpaı­myz», – dedi. Sodan keıin Evgenııa Va­sılevna Lızýnova ornynan tu­ryp: «Láılanyń baýyry senbisiń», – dep quttyqtap, qasyna otyr­ǵyz­dy. Terezeniń aldyndaǵy sol oryn áli de maǵan ystyq kórinedi.
Mine, meniń moınyma Muhtar Áýezovtiń qara shańyraǵynyń uly salmaǵy osylaı túsip edi.
Ol tus – táýelsizdiktiń tańy jaqyndap kele jatqan, burynǵy túsinik­terdiń kóbesi sógilip, zııaly­lardyń aqyl-oıy erkin tynys ala bastaǵan kez-tin. Sonymen qatar pendelik anaıylyqtyń da bas kó­terip, qundylyqtardyń baǵamy ózgergen ótpeli tustyń qarsańy edi. Adamdardyń minezi, kózqarasy, júris-turysy, kıim kıisi, qarym-qatynasy, peıili men pıǵyly, syılasymy men syry sát saıyn quby­lyp, sanań sanda­lysqa túsken, óli­ara shaq bolatyn. So­nyń barlyǵy kúnkóriske kelip tirel­gendikten de ǵylymnyń da jelini sýala bastady. Imperııanyń kúıreýimen birge qatygezdik pen izgiliktiń ólshemi aralasyp ketti.
Munyń barlyǵy Almatydaǵy úlken úıdiń biriniń qut uıasyn ustap otyrǵan Láıla apaıǵa qatty batty. Biraq syryn ashyp, synyn bildirmedi. Qandaı kúı­zelistiń ús­tinde júrse de, tipti ǵylymı ke­ńes­te otyrsa da týra saǵat 12-de ornynan turyp, jaılap basyp Tólebaev kóshesimen quldılap ke­tip bara jatatyn. О́ıtkeni, óıt­keni… týra saǵat 13-te qaınaǵasy Dımash aǵamyz, Dımekeń, degdar tústikke otyratyn. Osynaý kıeli eki adam ata men kelin arasyndaǵy jipsiz syılasym ákesi men qyzy­nyń ara­syndaǵy syılasym sııaqty qasıetti ári jan súısinetindeı te­reń edi. Dımekeń úıde kóńildi otyr­sa, kelini Láıla apaı túzde jarqyn júretin. Dımekeńniń qaba­ǵyna kúnniń de kóleńke túsirgenin qalamaıtyn.
Birde Áýezov qoryn qurý týraly usynys aıtqanymda: «Bir top adamdar Dımash Ahmetulynyń da qoryn qurýdy usynyp júr. Ol kisi ázirshe qarsy. Aldyn kesip ótpeıik. Ádep saqtaıyq», dedi. Kúnder ótip jatty. Telefon shalyndy. Tutqa­ny kótergenimde ar jaǵynan qar­ly­ǵyńqy daýys: «Láıla apaıyńyz bar ma eken?» – dedi. Tula boıym shymyrlap ketti. Sasyp qalyp: «Assa­laý­maǵaleı­kým!», – dedim – «Á, sen álgi Láılanyń baýyry Tur­synsyń ba? Láılany qýandy­ryp júrgenińe rahmet. Ekeýmiz kári qudamyz ǵoı. Jaqsylap bir áńgi­mele­sermiz. Sender Muhańnyń qo­ryn qurmaq­shy ekensińder. Sony maǵan qaratyp, keshiktirmesin dep, jańa ǵana keli­sim berdim. Quryl­taıyn Muhańnyń muraja­ıynda ótkizińder dedim. Sony Láılaǵa der kezinde aıtý kerek bolyp tur. Sóıtip, senderdiń de joldaryńdy ashyp bereıin dedim. Qarsy emes­siń be?», – dep jumsaq kúlip qoshtasty.
Bul netken mádenıet, bul net­ken syılasym! Dımekeń men kelini Láıla apaıdyń arasyndaǵy kıeli qurmet osyndaı edi.
Sóıtip, Láıla apaı ekeýmizdiń ara­lyǵymyzdaǵy eń basty «ótkel» alyndy. Dımekeń meni jatsynbady, baýyryna tartty. Tipti «kári quda» – sarsúıek bop shyǵa keldim. Bul degeniń úlken senim edi. Bir kúni: «Láılanyń baýyry sensiń be? Men seniń jezdeń bolamyn», – dep jaıdary kúlip Asqar Meń­li­ahmetuly murajaıǵa kelgen soń, oǵan: «Men de seniń jezdeńmin», – dep Asanbaı Asqarov qosyldy da elıtanyń esigi jaılap ashyla berdi. Dımekeńniń ózge de týystary, dostary, jıenderi ózimsine baýyryna tartty. Bul, árıne, men isteýge tıisti jumystyń eń ózekti dánekeri edi. Ol ortanyń senimine kirmeseń mundaǵy qyzmetkerler Muhtar Áýezovtiń mura­jaıyna kez­deısoq kelip qalǵan bireý re­tinde qabyldaıtyn. Al olaı kóriný maǵan qorlyq edi.
Sol alǵashqy boı úıretý barysynda, jańa jyldyń qarsańy bol­ǵandyqtan ba, Láıla apaıdyń ózi dastarqan jaıyp, qyzmetkerlerdiń basyn qosyp, eń jaqyn qurby, dos­tary Mahfýza, Orazgúl apaılardy shaqyryp, tanystyrý rási­min ótkiz­di. Jalpy, Láıla apaı bul jaǵyna kelgende jomart ári márt edi. Ákesinen qalǵan úı-ishilik dás­túr boıynsha shampandy aýladaǵy qarǵa jasyra kómdirip, otyrystyń aıaǵyna taman bárimiz de sony izdeýge shyq­tyq. Sol Muhań salǵan dástúrmen dalaǵa shyǵyp, shampandy ashyp, máz bola júrip dám tat­tyq. Sondaı otyrystarda ákesin eske alatyn.
Ol óziniń tirshiliginde eshqan­daı muqtajdyqty kórmeı, biraq orynsyz erkelikke boı aldyrmaı bula ósti. Al ákesiniń erkeletken ne ózi erkelegen sátterin sondaı bir saǵynyshpen, jarasymdy maq­ta­nysh­pen jymııa otyryp áńgime­leıtin. Begimniń begi, ári erke, ári óte názik jandy mádenıet ıesi, qaıran Láıla apaı – Láıla Muh­tarqyzy sol joly:
– Muhtar Omarhanuly 1954 jylǵy jańa jyldy Máskeýde qarsy alatynyn aıtyp: «Láıla­jan! Men osy merekeni ózińe toılap berip baryp attansam deımin. Men de stýdent bolǵamyn. Solar rıza bolatyndaı kesh uıymdastyr. Dostaryńnyń bárin shaqyr. Sergı­tin shaǵym endi týdy. Dastarqany jomart, qyzýy men qyzyǵy mol bolsyn. Esh­teńeden qysylma. Bári­niń ákesi professor emes shyǵar (óziniń professor ataǵyn erekshe masattanyp aıtatyn). Álgi sýgrobty umytpa!», – dedi. Oı, qýan­ǵanym-aı! Eshteńeden aıanǵanym joq. Dostarymnyń bárin jıdym! Más­keý dúkenderindegi kerek zattan alma­ǵanym joq. Sondaı bir rıza, saltanatty kesh boldy. Stýdentter: «Muhtar Áýe­zovti kóre­miz,» – dep qýanady. Al men ákemniń qasymda bolǵanyna qýana­myn. Shampandy daladaǵy qarǵa tyǵyp qoı­dym. Tún ortasynan aýa barlyǵymyz shyǵyp, kúrtik qar­dyń astynan sýyq shampandy al­ǵanda, stýdentter tań qaldy. Muh­tar Omarhanulynyń úıde sondaı ádeti bolatyn. Sol kesh esimnen ketpeıdi. Qazir de sonda bolǵan­dar umytpaı aıtyp júredi. Asqar Meńli­ahmetulymen de sol keshte jaqyn tanys­tym,– degen edi sondaı bir rahattanǵan sezimmen.
Bul – ákeli-balaly ekeýi masattansa – masattanatyndaı kún edi. О́ıtkeni ol kún – Máskeýge baspanalap barǵan Muhtar Áýezovti ýnı­versıtettiń professor­ly­ǵyna be­ki­tý týraly buıryq berilip, bes jyl­ǵa sozylǵan qýǵynnan quty­lyp, erkin tynystaǵan sát bolatyn.
Kóktem kúnderiniń birinde Láıla apaı murajaıdy ózi aralatyp júrip tanystyrdy. Muhańnyń kózi tirisinde qan­daı zat qaı jerde turdy, onyń qandaı tarıhy bar, nege bylaı ózgertti, sonyń barly­ǵyn asyqpaı aıtyp berdi:
– Ol kezdegi ıdeologııalyq-mu­rajaılyq ustanym boıynsha me­mýarlyq kórmelerge onsha mańyz berilmeıtin. Bári de ıdeıaǵa baǵyn­dyrylatyn. Ekin­shiden, Valentına Nıkolaevna da: «Bizdiń tutynǵan zattarymyz kimge kerek, odan da jazýshylyǵy ashyq kórinsin», – dep ótinish etti. Sol ýaqytta Almatyda ja­zýshylardyń kezekti quryl­taıy ótetin bolyp, bárin de qarbalas istedik. Biraz zattaryn Sholpan Atadaǵy saıajaıǵa berdik, – dep túsindirdi.
Muraǵattardy tanystyra kelip, Láıla Muhtarqyzy ózine tán jumsaq jymıyspen:
– Tursyn! Sen Alash tarıhymen aınalysyp júrsiń ǵoı. Bizde Álıhan Bókeıhanovtyń qyzy Lıza Álıhanqy­zynyń ákeme tapsyrǵan arhıvi bar. Onyń tarıhy bylaı. Elýinshi jyldar­dyń ekinshi jartysynda Muhtar Omarhanuly Más­keýge kelip, bir saltanatty jına­lysqa qatysty. Ekeýmiz teatrǵa bardyq. Foıede bir áıel anadaıdan: «Áı, Muhtar!», – dedi óktem daýys­pen. Ákem de tez úıirile ketti. Men buryn ol kisige mundaı óktem sóılegen adamdy kórgen emespin. Ákemniń áldebir beıtanys áıeldiń aldynda elpektegenine tań qaldym. Ekeýi uzaq shúıirkelesti. Qoshtasqannan keıin maǵan bury­lyp mańyzdy keıippen: «Bul – Álıhan Bókeıhanovtyń qyzy Lıza, Smaǵul Sá­dýaqasovtyń áıeli. Jastyǵymyz da, dostyǵymyz da ja­rasqan adam edi. Úıin­de Sma­ǵuldyń biraz arhıvi saqtalyp qalypty. Sony maǵan tapsyr­maq», –  dedi. Arada biraz kún ótken soń sol arhıvti Almatyǵa alyp ketti. Osy jaıdy Valentına Nı­kolaevnaǵa aıtqa­nymda: «Bókeı­hanov – bulardyń kósemi. Ol ózi sondaı susty, mysy basym adamtyn. Lenın­gradtaǵy bizdiń úıimizge kelerde Muhtar sondaı qatty ábi­germen daıyndalatyn. Onyń aldynda balasha elpek qaǵatyn. Meniń de betine qarap sóıleýge batylym jetpeıtin. Qorqatyn­myn. Al Smaǵul biz úılengen jyldary aqsha jiberip turatyn»,– dedi. Ol arhıv osynda. Ne bar ekenin tolyq bilmeımin. Sen kór, – dep Talatbek Ákimge mura­ǵattardy aldyrdy.
Murajaıdyń qoljazba bólimi­niń ıesi Talatbek Ákim usynǵan oramda: 1.Júsipbek Aımaýytovtyń «Aqbilek» romanynyń qoljazbasy. 2.Júsipbek Aımaýytovtyń Smaǵul Sádýaqasovtyń anketalyq sura­ǵyna 1927 jyly 3-ǵınýarda qaıyr­ǵan jaýaby. 3.Muhtar Áýezovtiń anketalyq jaýaby. 4.Bernııaz Kú­leev­tiń 2 tomdyq óleńder jınaǵy. Ishinde áńgime, qarasózderi aralas­qan roman bar. 5. Ártúrli qıyn­dylar men úzindilerdiń ishinde «21/IV.22 j» dep qol qoıylǵan S.Sádýaqasovtyń «Sársenbek» degen romany bar eken. Bernııazdyń ózimiz biletin, 1968 jyly shyqqan «Aıtshy, aq qaıyń» atty jınaǵy qysqaryp shyqqan ǵoı. Al myna tolyq nusqasy basylym kórmegen. Ony talantty da oıly synshy Tursynjan Shapaıǵa, al Smaǵuldy Dıhan Qamzabekke usyndym. Sma­ǵuldyń muraǵaty Dıhandy doktor­lyqqa jetkizdi.
Sodan bastap meniń kókeıimdi: «qalaıda memýarlyq murajaı jasaý kerek», – degen oı mazalaı bas­tady. Sol úshin qyrǵyz aǵaıyn­darǵa baryp, ondaǵy Aaly Toqom­baevtyń murajaıyn kórip, Túgel­baı Sydyqbekovpen áńgimelesip, oıymdy sabaqtaǵym keldi. «Manas» eposyna qatysty kóptegen derekter jınadym. Onyń ózi derbes áńgime. Budan keıin bizdiń úıdegi jamaǵatymyz jol apatyna joly­ǵyp, alty aı tósek tartyp qaldy. Soǵan qaptaldasa Jánibek Kár­me­nov te jol apatynan qaza taýyp, kirbińdi kúnder kóbeıip ketti…
Láıla apaıdyń bir tań qalar­lyq minezi yrymǵa sondaı senetin. Meni álgindeı sátsizdikter aınaldyryp ketkende kádimgideı qına­lyp: ushyq­tatyp al degendeı emeýrin bildirgeni de bar. Tipti, eger ja­ńylmasam, meniń syrtymnan sondaı bir minájattyq rásim jasady-mys degendi estip qalǵan da sııaq­tymyn. Álde maǵan solaı kórindi me, kim bilsin, áıteýir aq tileýin aıamaǵany anyq. Shirkin, sondaı meıirimniń ala­qanynda júr­gen kúnder-aı de­seń­shi. Kók­temgi 8 naýryz meıra­myndaǵy otyrysta Láıla apaıdyń bylaı degeni bar.
– Sondaı úlken, aqyldy adam bolǵanyna qaramastan, papam yrymǵa qatty senetin. Birde Shymkentten qaba­ǵyn shytyp keldi. Sóıtse, Qajymu­qannyń turǵan úıine barǵanda esik aldyndaǵy kishkene tasqa súrinip ketipti. Sony kóńiline qatty alyp: «Iаpyrmaý, Qajekeńdi renjitken jerim joq edi. Árýaǵy meni nege shaldy eken, á», – dep kádimgideı alańdap júrdi. Papamnyń yrymshyldyǵyn men kan­dıdattyq dıssertasııa qorǵaı­tyn kezde taǵy da bir baıqadym. Qatty tolqydym. Sonyń aldynda papam men dıplom qorǵarda maǵan Qunanbaıdyń shapa­nynyń bir túı­mesin syıǵa tartyp turyp: «Elýin­shi jyl­dardaǵy qıyn kezderde men osy túımeni qaltama salyp alatynmyn. Minbege shyǵyp, sóıler kezde osy túımeni ala­qanyma salyp alamyn da, ishteı Qunan­baı­dyń árýa­ǵyna bir syıynyp alyp, sóıleı jó­nelemin. Áıteýir bári de sátti aıaqta­latyn. Endi sen al. Atań­­­nyń árýaǵy seni qoldap júr­sin», – degen bolatyn. Qorǵaý só­zinde sol túımeni qaltama salyp aldym da, qolyma qatty qysyp turyp «tak shparıl» deısiń. Qalaı aıaq­taǵa­nymdy bilmeı qaldym. Keıin sony baqylap otyrǵan Evgenııa Vasılevna sondaı qyzyq etip áńgi­melep, jurttyń bárin kúl­dir­geni bar. Keıin sol túı­meden alqa jasap, doktorlyq qor­ǵaǵanda ony moınyma taǵyp aldym. Mamam: «Al Qunanbaıdyń nemeresi endi toqta­maı sóıleıdi», – deıtin ót­ken­di eske alyp: «Árıne, ol seniń atań emes, meniń atam. Sondyqtan da meni qoldaıdy. Tek bul joly eshkimge aıtyp qoıma», – deýshi edim mamama. Sol túıme, mine, – dep moınyna asqan alqa­syn kórsetti.
Jalpy, uly adamdardyń taǵdy­ryn zerttep, urpaqtarymen aralasý – asa shetin másele. Otbasylyq qupııasy men jeke ómirine qatysty ýaǵda bere otyryp suraıtyn shyn­dyqtar bolady. Ondaı syrtqa shyqpaıtyn oqıǵalar men úı-ishi­lik qarym-qatynastar Abaı men Áýezovtiń de ómirine molynan tıe­sili. Murajaıdyń ishki-syrtqy jaǵd­aıymen ábden tanysyp, ǵylymı jumystardyń baǵytyn, qyzmetkerlerdiń múmkindigin bilip, tıisti tujyrym men atqarylýǵa tıisti isterdiń josparyn jasap, mamandarmen aqyldasyp bolǵan soń, Muhtar Áýezovtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı merekege baılanysty qaýlynyń nusqasyn Ǵalym Doskenov ekeýmiz daıyndap aldyq. Sodan soń Láıla apaımen ońasha uzaq sóılestim.
Áńgimeni óte qınala otyryp tyń­dady, murajaıdyń múldem qaýsap turǵanyn estigende senbedi, aralatyp kórsetken soń, ádette­gideı qolyn keýdesine aparyp turyp: «Saqtaı gór! Men dál mundaı kúıde ekenin bilmeppin. Buryn nege oıǵa kelmegen. Zaman bolsa mynaý, endi bizge kim qol úshin beredi? Saqtaı gór!», – degende kózinen jasy yrshyp ketti. Maǵan da ońaı salmaq emes. Únsiz qaldym. Bólmesine baryp uzaq otyryp, bir ýaqytta meni shaqyrdy da birden óziniń baıypty máne­rimen, biraq naqtylap bylaı dedi:
– Maǵan qansha aýyr bolǵany­men shyndyqty aıtqanyń jaqsy boldy. Saǵan murajaıdyń uıym­das­tyrylý tarıhyn aıtaıyn. Muh­tar Omarhanuly dúnıeden qaıtqan kezde qazirgi Tólebaev – Fýrmanov, Abaı – Qurmanǵazy kó­sheleriniń arasy bos bolatyn. Bul akademııaǵa qarasty jer edi. Tek Qanysh Iman­taıuly men bizdiń úı ǵana bar-dy. Jazýshylar odaǵy men Ǵylym akademııasy Muhtar Omarhanulyn úlken baq­shanyń týra ortasyna jerleýdi usynyp, Mınıstrler Keńesine usynys jasap, olar oǵan qoldaý kórsetti. Alaıda Valentına Nıkolaevna qarsy bolyp: «Muh­tardyń zıratynyń qasynda qalaı turamyz?», – dedi. Bul durys qar­sy­lyq edi. Dımash Ahmetulynyń qoldaýymen Áýezovti máńgilik este qaldyrý jó­nindegi qaýly onyń qyrqy berilgenshe shyǵyp úlgerdi. Instıtýttyń, teatrdyń, kósheniń aty berildi. Instıtýttyń janynan Áýezov muralaryn zertteý bólimi ashyldy. Keıin sol bólimniń ne­gizinde osy murajaı quryldy. Tikeleı qalaǵa qarasty bolsa, murajaı ǵana bolyp qalatyn edi. Sondyqtan da «Pýshkın úıi» sııaq­ty jazýshynyń shyǵarmashy­lyq jáne ǵylymı muralaryn zerttep, jarııalaý maqsatynda murajaıdyń Ǵylym akademııasynyń qarama­ǵyn­da bolýyn qaladyq. Qazir, sen aıtqandaı, murajaı retinde oǵan tıisti oryndar qarjy bólmeıdi, tek zertteý jumystary ǵana júr­giziledi. Qalaı bolǵan kúnniń ózinde murajaı akademııanyń qura­mynda bolǵany durys. Al jeke ǵylymı ortalyq retinde oǵan joǵarǵy oryndar ruqsat bere me, joq pa? Bul qalpymen myna úıdiń kúıi ketetini anyq.
Men bylaı sheshtim: bul máse­lemen aınalysýǵa men saǵan tolyq erik beremin. Ǵylymı jumysty da qolyńa al. Qyzmetkerlerdi de óziń irikte. Elý tomdyq basylymdy myna kúıde shyǵara almaısyń. Esh­kimniń betine qarama. Qaýlynyń nusqasymen úıde otyryp asyqpaı tanysaıyn. Al qımyl erkindigi týraly Serik Smaıylulyna aıtamyn. Bizdi qoldaıdy. Aıtpaqshy, kandıdattyq qorǵaý úshin fılosofııadan jáne shet tilinen emtıhan tapsyrý kerek. Eń qıyny sol. Men onyń meńgerýshisimen kelisip, seni tizimdetip qoıǵam. Keshe de sóı­lestim. Kelesi aptada emtıhan. Meń­gerýshisine baryp jolyq. Al aǵylshyn tiliniń ornyna arab tilinen tapsyrýǵa Máskeýden keli­sim kerek eken. Oǵan da hat jazdym. Zoıa Sergeevna kómektesýge ýáde berdi. Tek avtoreferat jazsań boldy, – dedi.
Mundaı qamqorlyqty buryn­dy-sońdy eshkimnen estip, kórme­gen men, kádimgideı tolqyp kettim. Ol kisi bir adamǵa jaqsylyq jasasa, maǵan-aq jasaǵan shyǵar.
Fılosofııadan bir akademık pen Muhamedjan Qarataevtyń uly Merlan alatyn boldy. Merlannyń úni jyly. Al qabaǵyn túıgen akademık aǵataıym… Ol kisiniń buı­ryq raımen: «Keńes fılosoftarynan kimdi bilesiń? – degeni. – Taza fılosoftan Ilenko ǵana bar. Qalǵan­dary: fılosofııa tarıhy men Keńes ókimeti kezindegi taptyq sananyń ózgerýi sııaqty eńbek jaz­ǵan túsindirýshiler,» – dep qoıyp qalǵanym. Aǵataıym qata­rynan úsh eki qoıdy. – «Endi men qoıaıyn», dep tabeldi tez alyp úlger­gen Merlan oǵan úsh qoıdy. Ornymnan kóterile berdim. So­ńym­nan qýa shyqqan Mekeń: «Jandy jerine tıip kettiń. Bul kisi kolhozdastyrý kezindegi sharýalar­dyń sanasynyń oıanýy tarıhynan qor­ǵaǵan. Alaıda jańaǵy adamnan basqa taza fılosof joq… Úsh eki, bir úshpen, qorytyndyń baǵań úsh boldy,» – dedi kúlip. Emtıhannan soń Láıla apaıǵa qysylyp-qym­tyrylap ázer keldim. – «Oı, ótip­siń ǵoı. Qutty bolsyn. Bizdiń mýzeıge jumys isteýge kelgen úsh jazýshy da emtıhannan óte almaı, eki jyl tapsyrǵan. Qaıta birden ótip ketipsiń. Jaqsy boldy,» – dep qarsy aldy ol kisi.
Emtıhandy men emes, óziniń bedeli tapsyrǵanyn qaıdan bilsin. Degenmen de bolǵan jaıdan   eme­ý­­r­­in tanytyp edim, mán bermegen boldy. Zady, menen buryn habaryn alyp úlgergen sııaqty. Avto­refe­rattyń orysshasyn ózi redaksııalap shyqty. Pikirlerdi de ózi uıym­das­tyrdy. Maǵan tek minbege kóterilý ǵana qaldy.
Qorǵaýdan keıin sol kúni Z.Qab­dolov, S.Qırabaev, Z.Ahmetov, R.Ber­dibaev, M.Myrzahmetov sııaq­ty úl­ken kisiler tuńǵysh ret bizdiń úıdiń tabaldyryǵyn attady. Láıla apaı bárinen buryn kelip, kitap­tarǵa qarap, bir kezde tóbedegi ja­la­ńash shyraqqa kózi túsip, uzaq qarady. Túsine qoıdym, jazý­shy­nyń osyndaı jupyny bolatynyna tańyr­qaǵan sııaq­ty. Sol sátte, 86-jylǵy 16 jeltoqsan kúni Jazýshylar odaǵynyń qabyrǵa­synan túsirilip jatqanda úıge alyp kelgen Dımekeńniń portretin kórip qýanyp ketti. Sol sátte: «Birinshi, akademık aǵamnan baryp keshirim suraıyn. Ekinshi, bir lıýstra alyp, úıdiń eńsesin kóterip, Láıla apaıdy qonaqqa qaıyra sha­qyraıyn,» degen oı keldi. Aýrý­hanaǵa túser aldynda: «Dımekeń­niń jańar­tyl­ǵan bólme­sindegi lıýstra sondaı jaqsy. Saǵan syıla­ǵym kelip júr, bazarlyq úshin, portretimen jarasyp turady,» – dedi jymıyp.
Jarasýyn jarasar edi ǵoı, biraq… Oǵan qaıyrymy qysqa ómir mursha bermedi-aý.
Ol kezde asa qıyn kezeńder kútip turdy. Onyń barlyǵyna toqtalyp jatpaımyn. Tek Láıla apaıǵa qatysty jaılardy qamtyp ótpekpin. Ol óte bir qıyn jyldar bolatyn. Murajaıdyń qyzmet­ker­leri ǵylymı bólimniń qyzmetkeri retinde jalaqy alady, al mura­jaı-úı akademııanyń resmı qara­jattyq ese­binde joq, tek jalpy ǵımarattyń sanatynda. Sondyqtan da kórmeler bir mereıtoı men ekinshi mereıtoıdyń qar­sańynda ǵana qaıta jasaqtalady eken. Tipti, qubyrdan sý ketse, ınstı­týttyń sharýashylyq basshysyna habarlaısyń, ol Qoǵamdyq ǵylym­dar bólimine barady, ol adam akademııa prezıdentine, ol sharýa­shylyq bólimine pármen beredi. Sonymen eki kún ýaqyt ketedi (Bir ret solaı bolǵany da bar). О́z betinshe derbes ǵylymı jumys júrgize almaıdy. Murajaıdy qa­la­nyń esebine ótkizý jáne qı­syn­syz. Al kúrdeli jóndeýge aka­de­mııa­nyń qarajaty joq. Osy máse­leni ınstıtýt dırektory S.Qı­rabaev aǵaǵa túsindirip em: «To­lyǵymen qoldaımyn. Meniń atymnan hat jaz. Issparda júr­sem…», – dep qolyn qoıýǵa ruqsat berdi. Osy maǵynalas pikirdi aka­demııanyń prezıdenti K.Saǵadıev aǵamyz da aıtty. Meniń Úkimetti hattyń astyna alǵan «shabýylym» osylaı bastaldy.
О́z jazǵan hatym ózime qaıtyp kele berdi. Sonda da qaıtpadym. Birde Láıla apaı Oljasty esine alyp, soǵan kirip shyǵýymdy usyndy. Keshke qaraı Ol­jekeńe kire sala zamanaqyrdy tóndirdim. О́ziniń úırenshikti sózin aıtyp, ár jerge telefon shaldy. Pre­zı­dentsiz bul másele sheshil­meı­tindeı syńaı baı­qaldy. Hatty tas­tap kettim. Láıla apaıǵa aıtyp edim, kádimgideı qýanyp qaldy. Erteńinde ol kisi emdelýge jatýǵa tıisti edi. Kenet… tańǵy 8-de telefon shalynyp, qońyraý soqqan jigit Prezıdent apparatynan eke­nin, jańa ǵana Súleımenovtiń prezıdentke kirgenin, saǵat 9-da shu­­ǵyl túrde murajaıǵa kelýimdi bu­ı­yrdy. Láılá apaı aýrýhanada, ol ýaqytta qaltafonnyń joq kezi. Alyp-ushyp murajaıǵa bardym. Arhıtektor-konstrýktorlar S.Táshkenbaev pen Sh.Mataıbekovti shaqyryp úlgerdim. Saǵat 11-de Premer-Mınıstrdiń sol kezdegi orynbasary Ǵ.Ábilseıitov, akademııa prezıdenti K.Saǵadıev, Má­denıet mınıstri T.Mamashev, qala ákiminiń orynbasary jáne Oljas­tyń ózi keldi. Jaǵdaıdy aıtyp men de zýyldaı jóneldim. Qujattardy jasaýǵa qarjy bólinsin jáne mu­ra­jaı búginnen bastap jabylsyn dep pármen berildi. Mura­jaıǵa derbes mekeme retinde qujattar jasap, qaýly daıyndaýdy tapsyrdy. Uıymdastyrý isin bas redak­torlyqtan murajaıǵa qyzmetker retinde kelýge kelisim bergen Ǵalym Doskenovke tapsyrdym da, ózim Láıla apaıǵa qaraı alyp ush­tym. Ári kóńildenip, ári mu­ńaıyp, ári alańdaı otyryp tyńdady. «Bar erik ózińde, murajaı saǵan amanat», – degen sózderdi basa aıtty. Men ázilge qaraı aldarqata berdim. Salmaqtyń aýyry endi túskenin sezdim. Bul 1993 jyldyń 24 sáýiri edi.
Láıla apaı ómiriniń sońǵy bir jylynda ondaı qınalystardy kóp kórdi. Ásirese, Muhtar Áýezovtiń murajaıy qatty alańdatyp, ómiri tabaldyryǵyn attamaǵan mekeme­lerdi aralap, qysyla otyryp qar­jy týraly áńgimelegende kózine jas úıirilip qalatyn. Sol kezdegi Ulttyq banktiń tóraǵasy Ǵ.Baı­naza­rovqa, Joǵarǵy Keńestiń tór­aǵasy S.Áb­dildınge, ǵylym salasynan depýtat bop saılanǵan О́.Joldasbekovke bardyq. Syrtqa shyqqan soń qol oramalymen kirpi­gindegi shyqty súrtip turǵanynyń san ret kýási boldym. Eń sońynda bir úlken banktiń tóraǵasy qaba­ǵyn qarys jaýyp, Áýezov degen esimniń oǵan eshqandaı bedel emes ekenin aıtqanda, burynnan naýqas­tanyp júrgen ol: «Qudaı saqta­syn!» dep júregin ustap shyǵyp edi. Sodan eki kún ótken soń aýrýhanaǵa tústi. Bul joly osy ýaqytqa deıin qoıylyp kelgen dıagnozdyń teris ekendigi, qolqa tamyrynda syzat bar bolǵany anyqtalypty. Alqyna tynys­tap otyrdy. Zoıa Sergeevnanyń qaıtys bolǵanyn der kezinde eshkim bilmeı qalǵanyn, onyń úıindegi múlkin kútýshi áıeldiń bildirtpeı syrtqa tasyp, úptegenin, biraq ol kisini este qaldy­rarlyqtaı shara qaras­tyratynyn aıtty. Oıymda esh kúdik joq men kóńilin kóterýge tyrystym. Bir saǵattaı áńgi­melesip, qapersiz mamyrdyń demalysyna shyqtyq. Kútpegen jerden Asqar Meńliahmetuly ókinishpen: «Tur­syn, Láıla apaıyńnan aıyrylyp qaldyq…», – dep habarlaǵany. Dú­nıeden qaıtarda da uly Dııarǵa: «Mýzeı, mýzeı, mýzeı!» – dep qaıtalap ketipti. О́zi týra 30 jyl basqarǵan murajaıdyń meńge­rýshisi týra ákesi sııaqty 64 jasqa eki aı qalǵanda kóz jumdy.
О́ziniń jeke basynan úı-ishiniń baqytyn joǵary qoıdy. Halqy­nyń qyzy, eliniń kelini, kelinde­riniń enesi bola bildi. Ol kisi biz úshin Muhańnyń tiri kózindeı edi. Átteń, murajaı úshin eń bir qıyn kezeńde kóz jazdyryp ketti. Biraq, qazaq halqy barda Muhtar Áýe­zovtiń esimi eshqashan ólmeıdi. Endeshe, sol bir qasıetti shańyraq­tyń aıasynan keler urpaq Láıla Muh­tar­qyzynyń da júrek jylýyn, janar meıirimin sezip turary anyq. Láıla apaıdan keıin kenet Ernar Muhtaruly, odan keıin Dı­me­keń ómirden qaıtty da, burynǵy kóz­qarastar men qatynastarǵa bas­qa pıǵyldar aralasty. Bet shyraıyn bergender júzderin teris bur­dy. Alaıda: «Amanatty pary­zyń­nyń bar­lyǵy da oryndaldy, mura­jaı da qalpyna keldi, «Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵy bolyp qu­ryldy. S.Qırabaev, Z.Ahmetov, T.Kákish, R.Nur­ǵalı, B.Maıtanov sııaqty ǵalymdar men J.Aýpbaev, Ǵ.Dosken sııaqty arhıv ju­my­synan qaıtpaıtyn azamattar qyz­metke tartylyp, 100 jyldyq mereıtoı da saltanatpen ótti, elý tomdyq aka­demııalyq basylymdy júzege asyrý múmkindigi de týdy, tek sonyń qyzyǵyn kórýge jazbady, Sizge, Láıla apaı!», – dep osy estelikti aıaqtaǵym keledi.
Tursyn JURTBAI,
jazýshy.