«Álemniń jaryǵyn syıladyń sen maǵan»

(esse)

1959 jyl. Jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderi. Qara sur aspan jańbyrsyz, qarsyz tunjyrap, qaltyratyp turyp aldy. Almatynyń syptaı túzý záýlim terekteri japyraǵynan aıyrylyp, ushar basynda qobyraǵan eski uıalarda qujynaǵan qara qarǵalar men tynymsyz shyqylyqtaǵan shymshyqtar ǵana qalypty. Olardyń shýy tabıǵat úılestire qoıǵan ǵajaıyp bir sımfonııanyń qııal terbeıtin ıirimindeı júrip jatqan tirshilik tynysy, tylsym ǵumyr. Jurt jumysqa asyqqan tańǵy sát…

(esse)

1959 jyl. Jeltoqsan aıynyń sońǵy kúnderi. Qara sur aspan jańbyrsyz, qarsyz tunjyrap, qaltyratyp turyp aldy. Almatynyń syptaı túzý záýlim terekteri japyraǵynan aıyrylyp, ushar basynda qobyraǵan eski uıalarda qujynaǵan qara qarǵalar men tynymsyz shyqylyqtaǵan shymshyqtar ǵana qalypty. Olardyń shýy tabıǵat úılestire qoıǵan ǵajaıyp bir sımfonııanyń qııal terbeıtin ıirimindeı júrip jatqan tirshilik tynysy, tylsym ǵumyr. Jurt jumysqa asyqqan tańǵy sát…

Shámshi ústinde kónetoz qara palto, basynda mılyqtyra kıgen jup-juqa sur kepka, qońyr shalbarynyń eki balaǵy dalaq­tap, konservatorııaǵa júgire basyp, dirdektep jetti. Syrt kıi­min tez-tez sheship, ózin dáıim erkelete sóıleıtin vahter Valıa tá­teıge ustata salyp, ekinshi qa­batqa kó­terildi. Ustazy professor min­detin atqarýshy Vasılıı Vasılevıch Velıka­nov­tyń klasyna kirdi (Velıkanov 1937 jyly Lenıngrad kompozıtorlary Odaǵynyń tapsyrmasymen Al­ma­tyǵa kelgen óner ıesi. Abaı atyndaǵy opera balet teatrynda kórkemdik ja­ǵy­nan jetekshi bop qyzmet etip jú­rip: «Tutqyn qyz» operasyn, «Qal­qaman-Ma­myr», «Qam­bar-Na­zym» balet­te­rin, «Qa­zaq sımfonııasyn», «Aman­­geldi» sım­fo­nııa­lyq poemasyn, «Lenın­grad­tyq óren­de­rim!» hor-poe­ma­syn, Abaı men Jambyl sózde­rine án-ro­mans­tar, Sadyq Ká­rim­baev án­de­riniń negizinde sım­fonııalyq sıýıta jazǵan ǵajap jan. Ol áriptesi Evgenıı Brýsılovskıı sekildi qa­zaqtyń mýzykalyq folkloryn tereń zerttegen kompozıtor edi.  – I.J.).
–Va…a…Vasıl…Va-a-sı­le­vıch, sálemetsiz be? Ǵapý e…ti-ńiz, tramvaı… keshigip, – degen sóz­derdi kózi jypy­lyq­tap, ke­kesh­tene tutyǵyp, zorǵa aıtty.
Velıkanov zaty jumsaq, úl­ken­di de, kishini de: «Siz», – dep sóıleıtin izetti jan. Aqsary júzi kúlimsirep, óziniń sypa qal­pymen:
– Otyryńyz. Esh oqasy joq. Búgin ýaqytym keńdeý. Basqa shá­kirtterim bir sebeptermen sura­nyp ketti. Jańa jyldyń aldy. Bir shákirtimniń sheshesi naýqas eken. Aýylynda biraz bógeletin túri bar. Al, siz ekeýmiz osy kún­deri emin-erkin dáris ótkizemiz. Qa­ne, ne jazyp ákeldińiz? – dedi.
Shámshi elpekteı izet bil­di­rip, terezeniń aldynda turǵan stolǵa qompıǵan papkisinen biraz notalardy jaıyp salyp, ishinen úsheýin aldy da roıaldiń qaq­pa­ǵyna qoıa bastady. Velıkanov no­talarǵa oılana úńilip:
– О́zińiz oınaısyz ba? – dedi.
Shámshi únsiz bas ızedi. Sóıt­ti de:
– Pesa dlıa fortepıano, – de­di estiler-estilmes qana.
Shámshiniń etsiz aryq, ji­ńish­ke saýsaqtary ár notany jep-jeńil basty. Akkordtar maqpal únmen balbyrady. Velıkanov bir lırıkaly án tyńdap otyr­ǵan­daı syrly sezimge bólendi. Sansyz kókek suńqyldaǵan toǵaı ishinde jylandaı ıreleńdegen jip-jińishke jyl­ǵalardan erkeleı júgirgen bulaq únin estidi. Pesa án bolyp tógildi. Shy­ǵar­ma oınalyp bit­kende  ustaz sál oı­lanyp otyryp, sóıleı jó­neldi:
– Sizdiń júregińiz qaınap jat­qan melodııa káýsary. Melodııa… Sımfonııanyń uly atasy Gaıdn shákirti Volfgang Amadeı Mosarttyń fortepıano oktavalaryna syımaı asyp tó­gi­letin ushy-qıyry joq melodııasyna tań-tamasha bop: «Vsıa prelest mýzykı v melodıı», – deı­di ǵoı. Pende shirkin ne demeıdi, bireýler sizdi «melodıst» dep be­ker jazǵyrady, ondaı oǵash sózdi qaperińizge al­mańyz. Jú­re­gińiz ne deıdi, sonyń degenin isteńiz.
Men bergen tapsyrma osylaısha saýatty jazylyp, kór­kem­dik deńgeıi joǵary bolsa, birte-birte forma men janrdy meńgere be­re­miz. Kompozısııadan aqsamaı­syz. Garmonııa men solfedjıo… Osy pánniń keremet oqý­lyǵyn jazyp, mýzyka teo­re­tıkterine táńirdeı kórinetin pro­fessor Ignatıı Dýbovskıı sabaqta qatal bolǵanmen, negizi jaqsy adam. Bul kisiniń sa­ba­ǵy­na salǵyrt qaramańyz. О́te qıyn pán. Oǵan erekshe kóńil bólińiz. Meniń sózim ustazdyq sóz ǵana emes, ákelik tilek. Men sizdiń ákeńizben jastymyn ǵoı, ekeýmiz de 1898 jyly týyppyz.
Shámshi jazyp ákelgen myna pe­sa Velıkanovty qatty tol­qyt­ty. Bir jarym mınýtqa jeter-jetpes shap-shaǵyn pesaǵa ustaz qalam tıgizgen joq. Jupar samaldaı jelpigen lırızmine súı­sine be­rilip: «Jaqsy», – dedi.
Shámshi endi prelıýdııaǵa kiris­kende saýsaqtary klavısh betinde shapshań júgirdi. Sol qoly ak­kord­tardy úıirip, oraı basqanda ta­ǵy da jańaǵy pesadaǵydaı shýaq­ty, sergek, sáýleli ıirimder móp-mól­dir kúmis ún tókti. Velıkanovty bir tátti qııal Lenıngrad konservatorııasyna qaraı tartty. Stýdent kezi. Eki professorda eki ma­man­dyq boıynsha oqyp júr. 1930 jyly ol V.Sherbachevtyń klasynda kom­pozısııadan, al, 1931 jyly V. I. Mıklashevskııdiń klasynda for­tepıanodan bitirip shyǵyp edi. Stýdenttik jyldarda osy eki professordyń aldynda dál osyndaı pesa, prelıýdııa, noktıýrnge mashyqtanǵany esinde áli kúnge deıin saqtalyp qalǵan. Shámshiniń búgingi kórsetken shy­ǵar­malaryn tap ózi jazǵandaı bir sáýleli oımen tamyljydy. Shá­kir­ti sońǵy akkordty estiler-es­til­mes lúp et­kizip qana toq­ta­ǵan­da, Velıkanov taǵy da: «Jaqsy», – dedi.
Shámshiniń júzi nurlana tústi. Ishteı shırap, serpilip otyrdy. Ve­lıkanov notalardan kóz almaı:
– Sırek talantty kompozı­tor­dyń baǵy – sol, onyń ár notasy, ár akkordynan óz ultynyń mýzyka ko­lorıti jarqyraǵan gaýhar­daı, ne­mese, óz dalasynyń qyr­myzy gúlindeı qulpyrady. Mysaly, o, shirkin, anaý armıan Aram Ha­cha­tý­rıannyń, ázerbaıjan Kara Ka­raev­tyń, qazaq Muqan Tóle­baev­tyń shy­ǵarmalaryndaǵy tu­ma­daı tu­nyq melodııa adamdy eriksiz eleń etkizip, tilmen beınelep jetkizýge bolmaıtyn qu­di­ret­ti áserdiń tylsym kúshimen baýraıdy ǵoı! Ja­ńaǵy for­tepıa­no­lyq pesańyz ben myna prelıý­dııańyz maǵan osy sóz­di aıtqyzyp otyr. Oıyńyz sondaı aıqyn, ári jınaqy. Mundaı shaǵyn forma saldyraǵan, sýsyldaǵan, ne bolmasa eshbir ásersiz dikildegen jadaǵaı taktylardyń áýezden ju­tań, reńsiz jıyntyǵy emes. Sizdiń dittegen sezim sharyq­taýy­ńyz ben ıdeıańyz maǵan kórkem melodııamen jarqyn túrde kórindi. О́zińizben birge oqýǵa túsip, Brýsı­lovskııdiń klasynda dáris alyp júrgen qyr­ǵyz jigiti Altynbek Janybekov mun­daı pesa, prelıýdııa, varıasııalardy sol ózi oqyp bitirgen Murat Kúreńkeev atyn­daǵy mýzyka ýchılıshesiniń qabyr­ǵasynda-aq erkin ıgerip kelip, dál qazir asa kúrdeli janr – sonataǵa batyl kiristi. Jaqsy. Tańǵa­lar­lyq quby­lys. Professor Dýbovskıı Jany­be­kovti óte jaqsy kóredi. Garmonııa men solfed­jıoǵa alǵyr eken, – dep óz pikirin janǵa jaıly sózdermen qıyrdan qaıyryp, oılandyra bitirdi.
Nege ekeni belgisiz, Shámshi bir qyzaryp, bir surlanyp, beımaza halde qozǵalaqtaı qobaljydy. Ve­lıkanovtyń baısaldy únin tyń­dap otyr, tyńdamaı otyr. Til ushynda maqpaldaı jumsaq áýez: «Kózińnen kún kúlip, Jaınattyń álemdi», – degen sóz.
Bul esh aqynnyń sózi emes, óz sózi. Birazdan beri dili men ditin bılep alǵan sózi. Tebirenis otyna kúıdire bastap, taǵy bir ánniń bas­taýy, qaınar kózindeı sezilgen júregine ystyq sóz. On eki tak­tyǵa túzile qalǵan osy sóz, o, toba, so­naý Sháýildirge, «Temir» sov­ho­zyna qaraı eleńdetip, anasy Sa­qyp­jamaldyń aq júzine emi­ren­tedi. Velıkanovtyń álgi bir sózderi birte-birte báseńdep, baıaýlap baryp bitken maıda qońyr akkordtaı, endi múlde estilmeı qaldy. Shámshi áp-sátte qulazyp, kózine muń tunyp, aldyndaǵy noktıýrndi ún-túnsiz oınaı bastady. Jańaǵy fortepıanolyq pesa men prelıýdııadaı emes, noktıýrn jan túk­piriniń tuńǵıyq tereńinen shymyrlap, júrek syzdatty. Noktıýrndy úsh kúndeı jazyp edi, á dep bas­talǵan sátte bıyl qaıtys bolǵan anasynyń qazasyna bara almaı, esh ýaqytta… esh ýaqytta keshýge bolmaıtyn yjdaǵatsyz, bolymsyz qy­lyǵy ábden qoryn­typ, ezilip, egilip júrgen-di. Sol dármensizdigi janyn jegideı jedi. Kúlli qazaq dalasyna erkin ja­ıylǵan «Qara­kóz», «Júrek syry», «Qaıyqta» ánderiniń býyna mastanyp, restoran jaǵalap, oqys otyrystar men daraqy, dańǵaza jıyndardyń maq­ta­nyna aınalyp bara jatqan áý­leki isi eriksiz ókindirdi. Jáne ár kez umytylyp, almaǵaıyp qaıta oralyp: «Qaıran dúnıe… esil apam!» degizip, úhiletken ánniń álgi eki jolǵa syıǵan on eki taktysy óksigi basylmaıtyn ókinishti qaı­ǵy­synyń azabyn aýyrlata berdi. Noktıýrn baıaý akkordtarmen aıaq­ta­la bergende Velıkanovtyń kúr­si­nisin sezdi. Oınap bitken soń ustaz aldyndaǵy notaǵa qadalǵan kúıi:
– Noktıýrndi jazbaǵan kompozıtor joq. Bul ózi adam sezimin tereń qozǵaıtyn áýezi aýyr, tuń­ǵıyq syrǵa býlyqqan óte te­bi­renisti, tolǵanysty bitimi bar forma. Jaqsy meńgeripsiz. Aıaq­talǵan shyǵarma. Konservatorııada ár kez ótip jatatyn konsertterde pıa­nıs­terge oınatýyńyzǵa ábden bolady. Osyndaı noktıýrn, pesa, prelıýdııa, sonatalary úshin ke­zin­de Frederık Shopendi: «Fortepıano aqyny», – dep atady ǵoı. О́ziniń óte shaǵyn pesalary keıde shóp basyna ilinip turǵan tańǵy shyq­taı móldireıdi. Qaısybiri qusaly júrektiń kóz jasyndaı klavıshtiń betine byrt-byrt úzi­lip túsip jatady. Shopenniń qaı sýretine qa­rasańyz da qabaǵynyń astyndaǵy kóleńkeli tuńǵıyq janarynan jylt etken úmit sáýlesin kóre almaısyz. Al, ol osy sherli keıpimen «Jetinshi valsin» fortepıanoda qalaı shalqytty! Bir oıdy bir oı jeteleıdi. Myna noktıýrnińiz jańa ánińizdi qozǵap júr eken. Sony sezdim, –dedi.
Ustazynyń osy sózi jelpintip jibergendeı bolǵan  Shámshi:
– Va-Va-Vasılevıch! Sizge sol jańa ánimniń bastapqy taktylaryn kórseteıinshi, – dedi qym­sy­na qyzaryp.
– Jaqsy, oınap kórińiz, – dedi Velıkanov bas ızeı qoshtap.
Shámshi lyp ete túregelip, stol ústinde jatqan papkisinen jarty bet nota qaǵazyn aldy da roıal qaqpaǵyna qoıyp, oǵan uz-a-aq qa­rady. Birte-birte kóziniń jan-ja­ǵy qońyrqaı tartyp, qaba­ǵy­nan kir­biń kóleńkesi sezildi. Saýsaǵyn kla­vıshqa salýy muń. Áp-sátte jan-dúnıesine ne bop ketti, qu­daı-aý? Shámshi Velıkanovtyń kóz aldynda oqys qubyldy. Ustaz taý qozǵalsa, qozǵala qoımaıtyn sabyrly jan. Úndemedi. Shámshi no­taǵa qadalǵan kúıi:
– Vasıl… Va-a-asılevıch, – dedi úni dirildep.
Velıkanov Shámshiniń ıyǵyna qo­lyn salyp:
– Ne… ne jaǵdaı boldy? – dedi ań-tań bop.
Shámshi ishteı jylaı-jylaı sher kúıigin tartyp, dińkeletken ók­sik tamaǵyn qyryldatyp, únin shy­ǵarmaı qoıǵan jan azabyn us­tazynyń aldynda oıda joqta sez­dirip aldy. Ystyq jas kil­kil­degen kózinen eki-úsh tamshy tyrs-tyrs etip edenge úzilip tústi. Velıkanov:
– Aıtyńyzshy, ne jaǵdaı?.. –dep kúmiljidi.
Shámshi eki ıyǵy búrisip, muń qursaǵan keýdesi dir-dir etip:
– Buryn ózińizge aıtqam, Vasıl Vasılevıch. Ákem qolynan balǵa, baltasy túspegen ez beı­nettiń adamy. Usta. Sheshem Sa­qyp­­jamal ákemizden segiz jas kishi. Ońtústik Qazaqstan oblysynda Sozaq aýdany bar. Sol jerde aǵaıyndy Shádi, Buqarbaı esimdi tóre tuqymynyń belgili, be­deldi adamdary bolǵan. Shádi ke­zinde Buqara medreselerinde dá­ris alǵan, dinı saýaty tereń, bolmysynda kól-kósir aqyndyq daryny bar jáne on saýsaǵynan óneri tógilgen zerger, shalqar sezimdi bir ǵajaıyp adam eken. Osy Shádiniń týǵan inisi Buqarbaı – sheshemniń týǵan ákesi. Bul kisi de zerger, usta. Dúr­be­leńdi jıyrmasynshy jyldardyń aıaǵy. Bu­qarbaıdyń áıeli qaıtys bop, shú­pir­legen bes-alty balamen qala­dy. Taǵdyrdyń myna buı­ry­ǵyn qarańyz, ákem Qaldaıaq oty sónip, qaıǵy júgin arqalaǵan Bu­qarbaıǵa týǵan qaryndasyn qo­sa­dy. Bu­qar­baıdyń sóngen oty qaıta janady. Turmysy, dastarqany tú­zeledi. Úıdiń shyraıy kiredi. Ákem Shádi men Buqarbaıdyń zergerlik isine den qoıyp, qıssa-jyrlaryna bir­de dombyrasyn, birde qobyzyn qo­syp, bir-birine yqylas-peıili ja­rasyp, ándetip, saýyq quryp júrip, ánshiligi jan-júregin terbegen Saqypjamalǵa qosylypty. Sheshem ajarly, aqyldy… júregi móldiregen ánshi edi… Ánshi edi, – dedi de kemseńdep. Sóıtip zorǵa aıtyp otyrǵan sózi úzilip ketti.
– Sabyr etińiz, – dedi Velıkanov. – Bilem… bıylǵy jyl aýyr, sizge. Sol tamasha anańyzdan aı­rylǵanyńyzdy aıtqansyz… Qaı­te­siz, jazmysh isi ǵoı bul.
Shámshi áli de sol solyqtaǵan qalpy:
– Bir basymda kóp qatelik bar, Vasıl Vasılevıch… Sizdiń al­dyńyz­da da kinám jeterlik. Bi­rin­shi kýrstan áli kóshe almaı, bár-bárińizdi uıatqa qaldyryp, radıodan tynymsyz berilip jatqan ánderim ábden áýeıi qylyp… Jurt meni sókse de, sókpese de jaǵ­daıym osylaı bop tur, – dedi de taǵy da kilt syndy.
Velıkanov Shámshiniń osy bir sózderi ne úshin aıtylyp, nege tireletinine ún-túnsiz oılandy da otyrdy. Shámshi kúızele tun­jy­rady. «Anamnyń arýaǵy aldynda eshýaqytta ótelmeıtin, oryndaı almaıtyn qaryzym bar. Qazasyna baryp, topyraq sala almaǵan dár­mensiz basym… Endi osy óki­nish­pen ótetin shyǵarmyn», – dep aıta be­retin kólgir sózin búgin de qaı­ta­la­ǵandaı bop, roıal qaq­pa­ǵynda tur­ǵan jarty bet nota qaǵazyndaǵy on eki takty qońyr áýez oıda joq­ta ishki dúnıesin shaı­qap-shaıqap jiberdi.
Shámshi endi osy sózderinen yńǵaısyzdanyp, aldyndaǵy notany jaılap oınaı bastady. On eki takty oınalyp bitkende Shámshi kúrsine toqtady:
– Ári qaraı qolym júrmeıdi, Vasıl Vasılevıch… Biraq osy fraza esimnen shyǵar emes, anam­nyń meıirli júzin kórem, qońyr únin estımin. Ánniń bastalýy, osy, Vasıl Vasılevıch… Osy on eki taktydan ári asa alar emespin.
Velıkanov: «Tereń tolǵanys­tyń lebi seziledi, – dedi baıaý ún qatyp. – Muńǵa batyrsańyz aýyrlap ketedi. «Orenbýrgskıı pýhovyı platok» áninde anaǵa degen izgi oı adam janyn til jetpes názik lırızmmen keremet terbeıdi ǵoı, Lıýdmıla Zykınanyń jan rahaty derlik úninde. Tyńdańyz:
V etot vıýjnyı nelaskovyı vecher,
Kogda snejnaıa mgla vdol dorog,
Ty nakın, dorogaıa, na plechı
Orenbýrgskıı pýhovyı platok.
Iа ego vecheramı vıazala,
Dlıa tebıa, moıa dobraıa mat,
Iа gotova tebe, dorogaıa,
Ne platok, daje serdse otdat…
Mýzykada kúrdeli janrdyń qur­saýynan shyǵa almaıtyn biz sııaqty kompozıtorlarǵa Ponama­ren­konyń bul áni arman ǵoı… Arman… Myna on eki takty tol­ǵa­nysty sezimmen qońyrlap bastalypty, oǵan «Orenbýrgskıı pýhovyı platok» ánindegi sáýleli lırızm nuryn quısańyz… Sonda bul ánińiz aýyrlamaıdy da, jeńil­demeıdi de. Anaǵa degen mahab­ba­ty­ńyz ár júrekti mamyrdyń qo­ńyr keshindegi jibek samaldaı aıalaıdy, óbekteıdi, tebirentedi… Sóı­­tip anaǵa degen ińkár júrektiń qushtarlyǵy ah degizedi. Qazaqtyń arǵy, bergi ánderinde ana beınesin álpeshtegen ánderdi kezdestire qoıǵam joq. Al, qazaq folk­loryn­da ananyń meıirli úninen shyqqan «Besik jyrynyń» júrek­ti eljireter tamasha nusqalary kóp-aq… Kóp. Onyń lebi de osy ánińizge áser eter, dep oılaımyn. Ana júreginiń lúpili, ol!
Velıkanov Shámshiniń ár jańa ánin tyńdaǵanda dáıim osylaı sheshilip, óz bolmysyna múlde ke­reǵar sergek oıly lırık bop shyǵa keledi. Shámshiden burynǵy shá­kirti Ábilahat Espaevtyń án­de­rine yqylas bildirgende dál osy sát­tegideı tógiletini bolýshy edi.
Shámshiniń muńdy júregin jyly lebizben jelpı sóılegen Velıkanov: «Bir tebirenisti ándi osylaısha bastaǵan ekensiz, endigi gáp –mýzykaly logıkada. Ol esh­ýaqyt­ta óz júrisinen aınymaıdy. Myna taktylardaǵy tyń oıdy ári qaraı jeteleı beredi», – dep oılana toq­tady.
Osy sátte ne qudiret bıledi, Shámshi aldyndaǵy notaǵa shúıile úńildi de qyryldaǵan únimen:
Kózińnen kún kúlip,
Jaınatyp ómirdi.
Kózińnen aı kúlip,
Kórkeıtip kóńildi, – dep ım­pro­vızasııa jasap, aýzyna qı­syn­syz ilikken osy bir «rybany» (kom­pozıtorlardyń bir daǵdysy –jańa jaza bastaǵan án, romans­tyń, tipti, kantata, oratorııa sóz­derin de býyn ólshemine oraı «ryba» deı salady. Buǵan ábden úı­renip alǵan aqyndar kompo­zıtor­larǵa: «Qane, rybańdy» kórset dep, qaǵazyna túrtip alyp jatady – I.J.) emin-erkin qaıtalady. Esh kibirtiktemeı móldirep tógildi. Osy qubylysqa tańǵalyp: «Bógep júrgen oı qısy­nyn tapty»,– dedi ishinen ustaz.
– Vasıl Vasılevıch… – dedi Shám­shi de osy kezde shabyt qy­zýyn anyq sezip.
– Baıqap otyrmyn. On eki taktyny damytyp jiberdińiz. Qyryq segiz takty bolyp túzildi.
– Siz aıtqan mýzykaly logıka ma, bul, Vasıl Vasılevıch? – dep Shámshi kúlimsirep, tutyǵa bý­lyq­ty.
– Iá… ıá. Qaıyrmaǵa kep ti­rel­dińiz. Mamyrlata qozǵaǵan oıyńyz qaıyrmada sharyqtaýy tıis. Logı­kalyq oıdyń jan-júrekti tebi­ren­tetin túıini, ol! Mosarttyń aldynda on alty jasar Bethovenniń qolma-qol ımprovızasııa jasaǵa­nyn elestettim. Improvızasııa shal­qýy qazaqtyń óz jaratylysynda bar tańǵa­ja­ıyp qubylys qoı. Biz kúni keshe Isa Baıza­qov­tyń kez-kelgen ta­qyrypta aǵylǵan ımprovızasııasyn kórdik. Sonyń sıqyrly qu­direti bolar, Evgenıı Grıgorevıch Brýsılovskıı Isa­nyń ataqty «Jeldirmesin» Qur­man­ǵazy atyn­daǵy ult aspaptar orkestrine klas­sıkalyq fantazııa ǵyp túsirdi ǵoı. Sizde de sondaı ımpro­vı­za­sııanyń taýsylmaıtyn, esh sýynbaıtyn qyzýly lebi bar. Bý­lyqtyryp, sheshilmeı júrgen ánińizdiń túıinin taptyńyz – dep jymıdy Velıkanov. – Bul ándi ne dep ataısyz?
– Vasıl Vasılevıch, siz meni «Orenbýrgskıı pýhovyı platok» ánimen qozǵap jiberdińiz. Men bu… bul á…ándi «Ana týraly jyr» dep ataımyn. Basqa birde bir sóz oıǵa oralar emes…
– Al, qaıyrma… Ol ándegi oı­dyń – máıegi.
– Qaıyrmanyń sulbasy alys­tan buldyrap, ár kez eleń etkizedi. Qubyla beredi. Ázir ustatar emes.
– Ánniń bitimi qandaı ánshige keledi, dep oılaısyz? – dedi Velıkanov ár sózi synap otyrǵandaı sezilip.
– Rıshad Abdýllınniń oıly úni ózine qaraı tarta beredi. Ol kisige osy jyldyń basynda Abaıdyń:
Býynsyz tiliń,
Býýly sóziń,
Áserli adam uǵlyna.
Kisiniń sózin,
Uqqysh-aq óziń,
Qısyǵyn túzep tuǵryǵa, dep bas­talatyn bar bolǵany on eki jol óleńin bylaısha tolǵadym, – dedi de jaılap qana ándetti.
Velıkanov óz oıyn ishke irikti de:
– Abdýllın bul ándi qalaı qa­byldady? – dedi.
Shámshi basyn shaıqap, sál ún­siz otyrda da:
– Men – Abaımyn, bala! Abaımyn! Abaı sózine án, romans jaz­ǵan kompozıtorlar sol dúnıe­lerin maǵan Abaısha tolǵanyspen jazyp ákeledi. Olar kimder? Muqan Tó­le­baev, Sydyq Muhamedjanov, Nur­ǵısa Tilendıev, Ábilahat Es­paev! Osy tórteýi ǵana. Al, sen­derdiń qa­tarlaryń Abaıǵa jolaı almaı júr. Shámshi shyraǵym, sen de so­lar­dyń ishinen tabylyp qa­lyp júr­me. Myna ánińdi yj­da­ǵat­ty se­zimmen asyqpaı qaraımyn. Ázirshe ýaqytym tar dedi, –dedi.
– Árıne, qalaı dese de Abaı­dyń ánin bıik professıonaldyq deńgeıge kóterip, Abdýllındeı tol­ǵaǵan ánshi joq. Bul – shyndyq. Júsipbek Elebekov dala tabıǵ­a­ty­nyń dástúrli úlgisimen shyr­qa­dy. Sondyqtan, Abaı sózine ja­zylǵan án, romanstarǵa bul eki ánshiniń tákappar kóńilmen qa­raýy zańdy da. Basqa ne deýge bolady, jańaǵy ánińiz ben myna ánińizdiń baǵyn ashatyn Abdýllın bolǵany jaq­sy… óte jaqsy. Kókeıimde bir ha­lyq áni taqy­ry­byna varıasııa jazyp kórseńiz degen túıtkil bar…
Velıkanov Shámshimen ótkizgen búgingi sabaǵyn osylaısha oılandyra támamdady.
* * *
Shámshi degbirsiz, taǵatsyz jan. Esil-derti Rıshad Abdýllın! Ándi osy túrinde qalaıda sol kisige kór­setýi kerek. Osyny oılap, ishteı typyrshıdy da: «Oý, Shámshi shy­ra­ǵym, bul ániń áli bitpegen án ǵoı, a gde prıpev?» dese, ne deı­di?» Jáne Abaı sózine jazylǵan «Býynsyz tiliń» áni qozǵaýsyz jatyr. Odan esh habar joq. Qansha mazasyzdansa da Abdýllınge bata almaı, amalsyz tosyldy.
… О́stip ári-sári bop júrgende biraz ýaqyt ótti. Shámshi kóńilsiz. Bir kúni Jamal Omarovanyń úıine keldi. Ekeýi jaıbaraqat shaı iship otyrdy. Jamal jigittiń júdeý ál­pe­tine oılana qarap: «Shámshi aınalaıyn, «Qaıyqtany» jurt­tan buryn men shyrqadym. Qan­daı án ekenin el tanyp-bildi. Mereıiń áýe­lep barady. Qanaty talmaıtyn án ǵoı «Qaıyqta», uzaqqa… tym uzaqqa samǵaı beredi. Ony álemniń alys-alys túkpirine Bıbish… ózi­miz­diń Bıbigúl Tóle­ge­novadaı bul­bul áýezdi ánshi ǵana jetkizedi. «Qaıyqtany» endi óz qolymmen Bıbishke beremin», – dedi.
Ol kezde Shámshiniń Bıbigúl­men esh qarym-qatysy joq. Myna sózge eleń ete tústi. Sodan kóp uzaǵan joq, Qurmanǵazy atyndaǵy Memlekettik ult aspaptary or­-kes­tr­iniń kezekti bir kon­ser­tinde Bıbigúl Tólegenova «Qaıyqtany» syzyltty. Buryn Jamal Oma­ro­vanyń oryndaýynda birden el júregine uıalaı qalǵan «Qaıyqta» Bıbigúldiń káýsar únimen múlde jańa… bitimi ózgeshe shýaqty án bop qulpyrdy. Kúlli kolo­ro­tý­ralyq sopranolardy ishqusta   qyl­ǵan armanǵa aınaldy.
Shámshi sol kúnderde orkestr­diń bas dırıjeri Shamǵon Qajy­ǵalıevpen tanysty. Bul kisi kez-kelgen janmen shúıirkelese ber­meıtin kirpııaz, tákappar jan-tyn. «Menmin» degen kompo­zıtorlar­dyń ózi qaımyǵatyn maestro ji­bekteı syzylǵan jumsaq únimen: «Byltyr orkestrimizge konferanse etip, tamasha aktrısa Núketaı Myshbaevany aldym. Shashy jerge túsken, kórikti qyz. Konsert júr­gizgende sahnaǵa erekshe sán beredi. Daýysy ádemi. Osy Nú­ketaı bir otyrysta «Qaıyq­tany» aıtty. Tol­qytyp oryndaǵany son­daı áser­li boldy. Men: «Bul kimniń áni?» dedim. Núketaı: «Shámshi Qal­daıaqovtyń áni» dedi. Buǵan deıin men sen jaıynda esh nárse bilmeıdi ekem, «Qaıyqta» maǵan qatty unady. Orkes­tri­miz­diń bi­lik­ti dırıjeri Gleb Safonsevke tapsyryp, orkestrovka jasattym. Mine, endi, Bıbigúldiń reper­týa­ryn­daǵy konserttik án­der­diń ishin­degi eń shyraılysy – osy «Qaıyq­ta». Alǵash ret ony repetısııa bastalǵanda Bıbigúldiń tez úı­ren­geni sondaı, Gleb Sa­fon­sevtiń shalqyta dırıjerlik etýine shattanyp: «Bravo, Shámshi Qal­daıaqov – vals koroli!» dep qýana qol soq­tym. Orkestranttar máz bolysyp, dúrildep qoıa berdi. Qal­qam, esińde bolsyn, «Vals koro­li» degen sóz myna menen shyqty. Menen! Oǵan orkestr ujymy kýá! Bıbigúl kýá! Al, qazaq mýzykasyna vals janryn engizip, «Qazaq valsindeı» shedevrdi jazǵan Latıf Hamıdı naǵyz – vals koroli! Aldyńda son­daı qudiret bar, Shámshi! Senen buryn «Mahabbat valsimen» terbetken Beken Jama­qaev­qa da aıtar sózim osy, Shám­shi. Burynǵy jaz­ǵan­daryńdy, ja­ńa ánderińdi áke­lip, kórsetip tur», – dedi.
Shamǵonnyń iltıpatty sózi Shámshini oı bir jadyratty deı­siz. Konservatorııadaǵy kúndelikti sa­ba­ǵyna kelýi suıylaıyn dedi. Ol radıo men «Qazaqkonsertte», «Qa­ra­kóz» ánin repertýaryna alyp, re­petısııa ótkize bastaǵan hor-kapellasynyń býy edi. Kompozıtor mine, osylardyń arasynda dedek qaǵyp, jortaqtady da júr­di.
* * *
Qysqy sessııa bastaldy. Professor Dýbovskıı rektorattyń aldyna: «Qaldaıaqov birinshi kýrs­ta taǵy neshe jyl otyrýy kerek. Mýzyka teorııasynan nol. Bul qaı konservatorııanyń tarıhynda bol­ǵan is? Qaldaıaqovty konservato­rııa­dan shyǵarýlaryńyzdy óti­ne­min», – dep másele qoıdy. Dý­bovskııdiń bul pikirine rektor Qudys Qo­ja­mıarov kelispedi. Ashý­ly ustazdyń ý-shýyn eleýsiz qaldyrdy.
Shámshi ózi úshin dúnıedegi eń aıaýsyz, qatal adam dep osy Dý­bovskııdi kinálaıtyndaı. Biraq bárine kináli ózi ekenin bilmeıdi emes, biledi de. О́zimen birge kompozısııa klasyna oqýǵa túsken qyz-jigitterdiń legine ilese almaı, sol birinshi kýrsta otyrǵan kúıi óz qatarlarynan qalyp bara jatty. Júris-turysy olpy-solpy. Jeke basynyń qunty joq. Turmys-tir­shi­ligi berekesiz. Jatyn jeri de turaqsyz. Stıpendııa almaıdy. Aýyldan keler qaırany da bolymsyz. Ánniń býy dedektetken kerbez kedeı. Shyǵarmalaryn báz bireý­ler qolpashtasa boldy, lepiredi. Almaǵaıyp jolyǵa ketken pendelerge esh oılanbaı ilese jóneledi. Keý-keýlep dýyldaǵan ortadan shyǵa almaı, kez-kelgen úıge qona salady. Sanaly basyn sergeldeńge salǵan qandaı ǵana beıopa ómir, bul? О́zi qyzyǵa ándetetin: «Katıtsıa, katıtsıa golýboı vagon», – bop kete bere me? Áıteýir  biri esinde, biri esinde joq turlaýsyz, dáıeksiz kúnder?
Jamal Omarova anda-sanda úıine shaqyryp alyp, birde: «Men gastrolge ketip bara jatyrmyn. Myna «papanıanyń» qasynda bol (Jupar esimdi kenje qyzyn erkeletip «papanıa» dep ataıtyn-dy –I.J.) Bul kishkentaı ǵoı, áli. Sabaǵyna qara, mektebine apar. Osy úı – seniń úıiń. Qarnyń ashpaıdy. Syrǵaqtap júgire bermeı, ana qara pıanınoda ánderińdi jaz», – dese, endi birde: «Oı, qudaı-aı, ústi-basyń ne bop ketken, a? Má, alshy, myna aqshany! Bar da kıim al… Bas kıimiń men báteńkeń unamaı-aq qoıdy, maǵan. Sulý ánderdi shyǵarǵan súıkimdi jigit bop júrshi, kóketaı! Meniń Nurǵısam men Ábilahatymdy áýeıi qylǵan ana bir ishkish aqyn­dar seni de ońdyrmaıdy. Ol qur­ǵyrlarmen sýsyldaǵan júrisińdi toqtat. Aınalyp keteıin Ahań… ıá… ıá, sol Jubanovty alǵa salyp, Qo­jamıarovpen sen úshin áli kúnge deıin qıyla sóılesýmen kelemiz. Oqýyńdy túze! Qysqart bárin!» dep zirk ete túsedi.
Bul sózderdi múláıimsip tyń­daǵan Shámshi etek-jeńin jınap, kıimin jańartyp, muntazdaı taza bop, birazǵa deıin Jamaldyń úıinde júredi, keleńsiz tirlik­te­rinen arylǵandaı bop. «Ana týraly jyr», dep jaza bastaǵan ánin aýyq-aýyq qaraıdy, júrekti balbyrata, oılandyra qozǵaıtyn «za­pevine» qaıyrma jalǵasatyn emes. Anasyna degen bar qushtarlyq sezimi osy qaıyrmada ahylaǵan ań­saýly kóńildiń emin-erkin tógil­gen tátti lebizi bop, sharyqtap, kúlli álemdi terbep, sharlap ketýi tıis. Sol keremet qubylysty eles­tetedi, al klavıshta saýsaǵy júrmeıdi. Sonda ǵana… sonda ǵana kózine jas kilkildep: «Apa, bir til qatshy, apa!» deıdi qabyrǵasy sógile dármen tilep. Anasy ún­demeıdi…
* * *
1960 jyl. Shámshiniń syrdań tirligi ońalmady. Bul kezderdi onyń jary Jámıla: «Meniń sheshem – qarakesek rýynyń bir beldi, yqpaldy, baı áýletinen. О́zi jas kezinde Orynborda oqyǵan. Ánshi kisi. Ákem – tóleńgit rýynan, Qos­tanaı jaǵynda voenkom bolǵan. Ol kezde men ishte ekem. Ákem serileý bop, bir tatar kelin­shegimen jeligip, sheshemdi tastap ketipti. Keıin sandalyp, qaıtyp kelipti, biraq, sheshem sondaı arly kisi, ákemniń opasyzdyǵyn keshir­meı, qosylmaı qoıypty. Ol kisini men «áke» dep eseptemeımin. Sheshem baıǵus jylap-syqtap, eki jasar meni jetektep júrip, Almatyda negizi Uzynaǵashtan, qasqaraý rýynyń bir ımanjúzdi kisisine qosylyp, men sol ekinshi ákemniń aıaly alaqanynda óstim. Zaıyby qaıtys bolyp, shúpirlegen bala-shaǵamen qalǵan sondaı meıirban jan. Sheshem kele-kele ustamaly naýqasqa ushyrady. Qantbala degen sińlisi bar, sonyń úıinde Shá­m­­shi ekeýimiz tanysyp, sol 1960 jyly qosyldyq qoı»,– dep eske alady.
* * *
1961 jyl. Almatyda kúzdiń le­bi sezildi. Qustar áli qaıta qoıǵan joq. Kók aspanda tyrnalardyń tyraýlaǵan úni estilmeıdi. Aǵash basynan altyn japyraqtar sýdyraı tógilip, jupar salqyn jel­pigen, janǵa rahat, tamyljyǵan tylsym shaq. Levıtannyń «Altyn kúzi» derlik typ-tynysh shýaq.
Shámshi sol kúni Velıkanovtyń sabaǵyna bir saǵat buryn erte keldi. Ustazynyń ótken dáris­ter­de: «Varıasııaǵa den qoıyńyz», – degen sózi esine tústi de, ári oılanyp, beri oılanyp Sydyq Muha­med­janovtyń «Balqadısha» áni taqyrybyna jazǵan varıasııasyn qaıta-qaıta oınap kórdi. Oınaǵan saıyn «Aqan seriniń» tuńǵıyq júregine qalaı-qalaı sáýle, shýaq bergen… ǵajap», – dep emirendi. Sóı­tip otyryp, oqys qalǵyp ket­kenin sezdi. Eki-úsh kún qaıdaǵy bir shýly ortaǵa tap bolyp, ábden silikpesi shyǵyp, Jámılanyń re­nishti sózderin estip, ne isterin bil­meı, daǵdaryp, sharshap júr­gen-di. Qajypty, qaljyrapty. Usqyny órt sóndirgen jannyń reńindeı sup-sur. Kózi kirtıip, qur súldesi otyr. Solaı mújile múl­gip, taǵy da kirpigi kirpigine shalynysty. Ornynan súıretile turyp bardy da, stolǵa jata jabysyp, uıyqtap ketti. Ezilip jatyp, tús kórdi… Tús…
Anasy… aq sháli jamylyp tur, appaq júzi úlbirep. Qaraqat kó­zinen meıirnury tógilip: «Shar­sha­dyń-aý, qulynym!» deıdi. Shámshi býlyǵyp: «Iá… ıá… Jo-joq, apa, men bul dúnıeni tańǵaldyrýǵa keldim ǵoı, sol jolda sharshaýym kerek pe?» deıdi. «O, jarqanattaı ǵana bolǵan qulynym, esińde me, sen Almatyǵa kelip, oqýǵa túsken jyl… dál osyndaı tamyzǵa bergisiz maýjyraǵan qyrkúıek?»… «Esimde, apa, sol joly qara basyp, umytyp ketip, kútip ala almadym ǵoı, apa!»… «E, qulynym, ondaı-ondaıdy elep qaıtesiń, odan beri de biraz jyl ótipti. Zy­myraǵan ýaqyt… qulynym, saǵyn­dym seni. Sen shyr etip dúnıe esi­gin ashqanda, Syrdyń boıy, kindik qanyń tamǵan Sarykól… Sol tó­ńi­rekte jamyrasqan qalyń el Qal­daıaq pen Saqypjamalǵa qudaı ber­di… uldy boldy, oý, jarandar, kelińder, kelińder, túge… da­rııa­nyń jaǵasynda qaýyn-qarbyz egip, sýǵa aý salyp, qoıanǵa tuzaq quryp, oý, óstip qana janyn jaldap, kún kórgen bir jaǵalbaılyny jalǵyz­syratpaıyq, aǵaıyn, desken shýly dúbirdi estidiń be, sen? Sen týa sala shyrqyrap jylaı berdiń, qu­ly­nym. Sonda qońyrattyń bir esti qarııasy: «Bul batyr jylap jat­qan joq, án salyp jatyr… Án!» dep kóńilimizdi kótere sóılep, jurt­tyń bárin kúldirip edi.
Seniń aldyńda aınalyp ke­teıin, Tumargúl bar, tulymshaǵy jel­kildegen. Syrdyń jaǵasynda jerkepede «tańǵy tamaq táńirden» dep, sol tirligimizge máz bolysyp otyrdyq. Qudaıdyń tańy atady, altyn shapaq shashyp, kókjıekten kóterilip kele jatqan Kúnge qol sozyp, «Alyp bereıin be, saǵan, a?» deımin seni tal besikte emi­rene emizip. Sen terlep-tepship, ezý tartasyń.
Maqpal túnde tolyqsyp Aı qalqıdy, dún-dúnıeni jaryq qyp. Oǵan da umsynyp, saǵan alyp bergim keledi. Sen tal besikke syı­maı, bulqynasyń, qulynym, ap­paq Aıǵa jaýtań qaǵyp.
Táı-táı bastyń, talpynyp. Syr­dyń jaǵasynda tań nurymen ashylǵan qyrmyzy gúldiń eń ádemisin úzip berýshi edim, sonda, a, qulynym!..»
«Aıt, apa, aıta ber…»
«Kóktemde Syr boıyna jyly jaqtan kók aspandy ánge bólep, qustar qaıtady tizilip. Solarǵa qarap, qushaǵyńdy jaıa jyǵyla-súrinip umtylýshy ediń, qulynym! Sonda… sonda saǵan sol qus­tar­dyń ánin… tipti qanatyn alyp ber­gim kelgen dármenimdi ne deýge bolady, a?»
«Apa, dúnıede ne dámdi, ne tátti, sonyń bárin aýzyma saldyń, silekeıimdi shubyrtyp. Al, aq sútiń… o, apa, oǵan ne jetedi, ne? Ony aqtaý múmkin be, apa, múmkin emes! Apa… apa, qaıda barasyń, ketpeshi… ketpeshi! Toqta-a-a, a-pa-a-a!»
Shámshi bastyrylyǵyp, shoshyp oıandy. Kózin, betin ýqalap, bir nárse shalyqtaǵan jandaı eleý­rep, táltirekteı turdy. Uıqyly-oıaý shaıqalaqtaǵan kúıi roıalge kep otyrdy. Jan-jaǵyna qarady. Bir ózi. Eptep sergip qapty. Jupar lebi jelpigen salqyn baqta uıyq­tap, sharshaýy basylǵan jandaı. O, toba! Endigi bir sátte álgi tús qaz-qalpynda kóz aldynda tań-tamasha ǵyp, ózine eljirete tartyp, ishteı tamyljytty. О́ńi me, túsi me? Anasy… kúlimsireıdi… osy sát ne qudiret bıledi, Shám­shiniń saýsaǵy kól betindegi bala tolqyndaı diril qaǵyp, «Ana týraly jyrdyń» zapevin mamyrlata jetelep, qaıyrmaǵa jalǵastyrdy. Qaıyrma birden qanat jaıa áýelep, anaǵa degen yntyzar kóńildiń qushtar lebin káýsar sezimniń tup-tunyq nury ǵyp móldiretti. Jańa ǵana stoldy janshyla qushyp, quddy bir vokzalda jatqan sharshaýly jolaýshydaı ezile tynym alǵan Shámshi, endi mine, jar­qyl­daǵan jaı otyndaı ystyq qushtar­lyqpen qaıyr­manyń ár jolyna bar meıirimin, jan lázzatyn tókti. Qaıyrmany qaıta-qaıta qýalaı shalqytyp, bar dúnıeni umyt­qan­daı bop serpip otyrǵanda syqyr etip, esik ashyldy. Velıkanov ki­rip keldi. Shámshi sasqalaqtap, ushyp túregeldi.
– Otyryńyz… otyryńyz. Men esik aldynda oıyńyzdy bólmeı, tyńdadym da turdym. Jańa áni­ńiz­di jerine jetkizdińiz. Keremet! Rıshad Abdýllınniń tereńnen tolǵap, áýelete kóterip, qıyrdan qaıyra­tyn, ıá, ana júregindeı keń, ári bııazy, balbyraǵan meıirli únin elestetip kórińiz. Bul ándi tek Abdýllınge ǵana bergenińiz jón. M­e­niń aqylym osy…
Shámshiniń júzi ón boıynda dýyldaǵan qyzýly qannyń nury­men alaýlap, keýdesin qursap júr­gen qyrys-tyrysy jazyla túsip, birdeme deýge tili kúrmelip, ala­burta tolqyp, kirpiginde qýanysh­ty sezimniń marjan tamshysy jylt-jylt etti.
* * *
Shámshiniń kóp áni o basta osylaısha sózsiz týady. Ony óz kó­ńilindegi almaǵaıyp qıysa salatyn «rybasy» ishteı «sóılep» túrtpektep, shabyt otyna jel berip, úrlep, jetelep otyrady. Bul – kompozıtorlardyń bolmysynda bola beretin qupııa quby­lys. Shámshi dál osy ánge deıin qansha án jazdy, sonyń biri –«Býynsyz tilińdi» ǵana Abaı sózine barynsha úńilip otyryp shyǵarǵan edi. Odan keıin mundaı daǵdyǵa kóndikken joq. Aqynǵa «táýeldi» bolmaı, óz júregi ne deıdi, sonyń diti, sonyń ámirimen tolǵandy. «Ana týraly jyr» da osyndaı tebirenispen dúnıege keldi. Endi, jan-júregin birde syzdata uıy­typ, birde móldireı qalyp, aýyr tolǵanysqa salǵan mahabbatyn oıly da asqaq sezimmen beretin aqy­ny kim bolmaq?
Shámshi osy oıdyń ústinde ish­teı mazasyzdanyp júrgende «Ana týraly jyrdy» opera teatrynyń bir repetısııa bólmesinde janyndaı jaqsy kóretin, ár ánine qy­zy­ǵa qaraıtyn aǵasy Ábilahat Es­paev­qa aıtyp berdi. Ol kisi qatty tolqydy. О́te ustamdy, baısaldy jan botalaǵan badana kózinde kil­kildegen ystyq tamshy… óz ana­sy­nyń dıdaryn kórgendeı bir pák sezimniń shýaǵyna bólendi. Bi­reý­ler sekildi qazymyrlana sóıle­meı­tin Ábilahat:
– «Anama keremet mazar turǵy­za almaspyn, balalyq mahabbatymdy bildiretin bir án jazsam», – deıtin tilegiń oryndalypty, –dedi aqyryn ǵana.
Shámshi bul sózge únsiz bas ızep, jeńil kúrsinisin ishke tartyp:
– Sózin qaı aqynǵa jazdyram? – dedi kóńili áli de alań kúıde bi­raz aqyndy elestetip.
Ábilahat úndemedi. Birden ne desin?
* * *
Sol kúni keshte Shámshi Ábi­la­hat Espaev, aqyn Ǵafý Qaıyr­bekov úsheýi «Almaty» restoranynda otyrdy. Ábilahat aspaı-sas­paı «Ana týraly jyrdyń» mán-jaıyn, anasy Saqypjamaldy kór­genin aıtty. Ǵafý sheshek daǵy torlaǵan qońyrqaı júzin qaıta-qaıta sıpalap:
– E, Shámshi, seniń júregińdegi ol muń meniń júregimde de bar. Ana… ana… Ol – jaınaǵan jaryq dúnıe! – dedi qarlyǵyńqy úni kú­tir-kútir etip. – Myna Ábilahat osy restoranǵa kelgenshe, meni sol jańa ánińmen balasha óbektep keldi. Jaı ǵana ándetip kórshi.
Shámshi birsydyrǵy baıaý ún­men tebirene aıtty. Ǵafý shamyr­qana qozǵalaqtap:
– Ábilahat aǵań meni: «Poıýshıı poet», – deıdi. Seniń ánderińe sóz jazyp júrgen aqyndaryńnyń birde-biri men sekildi ándete almaıdy. Men esh aqynǵa des bere qoımaıtyn Qasym Amanjolovtyń «Darıǵa, sol qyz» ánin óz aýzynan úırenip, óle-ólgenshe tánti qylǵan janmyn, – dedi. – Ol ándi, Ábil­ahat, sen meniń aıtýymmen notaǵa túsirdiń ǵoı. Án shirkinniń ne ekenin bilem, men! Kez-kelgen ánge sóz jazbaımyn. Arqanyń klassı­kalyq ánimen ósken jannyń sózi dep bil, Shámshi bul sózimdi! Jańa ániń kóńilime qondy. Ana… Dál qazir jasymyz neshede? Ana aldynda áli de bolsa sábımiz, balamyz…
Ǵafý osylaı deı bergende Shám­shi kózinde tunjyr oı bul­dyrap, ana joly kórgen túsin, anasymen «tildeskenin» qaz-qalpynda ezilip otyryp aıtty. Ǵafý men Ábilahat selt etpeı tyńdady.
* * *
Arada úsh kún ótti me, ótpedi me, Ǵafý «Ana týraly jyrdyń» sózin jazyp bitirdi.
Álemniń jaryǵyn,
Syıladyń sen maǵan.
Dalanyń ár gúlin,
Jınadyń sen maǵan.
Sen berdiń qustardyń,
Qanatyn samǵaǵan.
Balalyq qushtarym,
О́zińe arnaǵan.
Qaıyrmasy:
Áldılep aıalap,
О́sirgen jemisiń.
Samal jel, saıa baq,
Qushaǵyń men úshin.
Eseıip ketsem de,
Men saǵan sábımin,
Kóńildi kóktemdeı,
Kózińnen tanımyn.

О́teýge boryshym,
Anashym, jan syrym,
Izdedim sen úshin,
Álemniń asylyn.
Álemniń baılyǵyn,
Syılar em, kesh meni,
Syılar em aı, kúnin,
Qolyma túspedi.

Ete gór qanaǵat,
Ázirge bererim –
Balalyq mahabbat,
Balalyq júregim.
Bol rıza, anashym,
Qoldaǵy osy bar.
О́zińe arnaǵan,
Ánimdi qosyp al.
Osy sózdi qaıta-qaıta oqyǵan Shámshi bir sózine: «Myna jeri qalaı?» deı almady. Roıalda osy sózben ándete bastaǵanda, kla­vısh­qa ystyq tamshy tyrs-tyrs etip tamyp turdy.
* * *
Shámshi úshin táńir ıgen bir jaqsy kúnniń qısyny opera teatrynda úılese ketti. Ábilahat, Ǵafý, Shámshi úsheýi aldyn ala habarlaspaı, Rıshad Abdýllınniń repetısııa bólmesine keldi. Mezgil uly sáske edi. Rıshad úlbiregen aq kóıleginiń jaǵasyn aıqara ashyp, tershigen mańdaıyn alaqanymen jelpip otyr eken. Qońyrqaı júzi qyzyl nurmen albyrap, eptep alqynǵany seziledi. Bular elpek qaǵyp, sálemdesip jatqanda:
– Á, serilerim kelińder, –dedi maıda qońyr maqpal úni jyly sezimmen baýrap.
Amandasyp, jón surasyp bol­ǵan soń, Ábilahattyń ymdaýymen Shámshi «Ana týraly jyrdyń» notasy men sózin ún-túnsiz roıal qaqpaǵyna qoıa berdi. Rıshad Shám­shiniń myna tirligine tań­ǵalyp:
– Álgi «Býynsyz tiliń» deıtin ánińniń taǵdyryn bilmeı jatyp, taǵy bir án ákeldiń be? Al… al… kóreıik, – dep myrs-myrs kúldi. –Ábilahat, men saǵan úırengen janmyn, bul ándi sen oına. Solaı et… Konsertmeıstr qyzym senderdiń aldaryńda osy qazir ǵana suranyp ketti.
Ábilahattyń barbıǵan jumsaq saýsaǵy «Ana týraly jyrdy» balbyrata bastaǵanda, eki kózi qara bulaqtaı tunyp, notaǵa qadala qaraǵan Rıshad qalaı qosyla ketkenin sezbedi. Bir shýmaǵy bite bergende:
– Igraı… ıgraı… dalshe… dal­she! –dep ornynan tebirene, tolqyp túregele berdi.
«Ana týraly jyr» jarty saǵat boıy opera teatryn sútteı uıytyp, terbedi de turdy.
Shalqar sezimniń nuryna bó­lengen Rıshad Abdýllın:
– Bárimizdi jaryq dúnıege ákel­gen qudiret – Ana… Ana! Oǵan degen mahabbatyń, Shámshi, myna ánge qalaı ǵana quıylyp túsken? Genıalno! Basqa sóz tilim