Atalǵan ıdeıa elimizdiń eń áıgili eskertkishteri men kóne tarıhı oryndaryn qaıta jańǵyrtýdy qolǵa alýdy da basty meje qylady. Bıylǵy «Uly dalanyń jeti qyry» atty jańa maqala da osy ıdeıanyń zańdy jalǵasy ispetti. Endeshe sol bir sabaqtas ıdeıadan sózimiz dáıekti bolý úshin bir úzim mysal keltire keteıik.
«Uly dala» atty ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıin ashýǵa tolyq múmkindigimiz bar. Oǵan ozyq óner men tehnologııa úlgilerin – ań stılinde jasalǵan buıymdardy, «Altyn adamnyń» jaraqtaryn, jylqyny qolǵa úıretý, metallýrgııany damytý, qarý-jaraq, saýyt-saıman daıyndaý úderisin kórsetetin zattardy jáne basqa da jádigerlerdi jınaqtaýǵa bolady. Onda Qazaqstan jerinen tabylǵan qundy arheologııalyq eskertkishter men arheologııalyq ekspozısııalary qoıylady. Bul zattar tarıhı dáýirlerdiń qandaı da bir kezeńindegi ártúrli sharýashylyq salalarynyń damý úderisin kórsetedi» deıdi Nursultan Nazarbaev.
Minekı, memlekettiń endigi alda atqarar aýqymdy jumysy Elbasynyń bir aýyz sóziniń ishinde menmundalap tur. Osyndaı tarıhı orynnyń biregeıi – Saraıshyq qalasy. Saraıshyq qazaq dalasyndaǵy eń kóne tarıhı oryndardyń biri. Qazirgi Atyraý qalasynan 50 shaqyrym jerdegi Jaıyq ózeniniń oń jaǵasynda bir kezderi ataǵy men alapaty qosa artqan Saraıshyq sháriniń orny jatyr. Saraıshyq XIII-XIV ǵasyrlarda batys pen shyǵysty baılanystyrǵan «Uly Jibek» jolynyń boıyndaǵy mańyzdy beketterdiń biri, han ordasy bolǵan ortaǵasyrlyq qala. Bul shahar týraly alǵash jazba derek qaldyrǵan ǵalym arabtyń belgili jıhangeri Ibn-Batýta bolatyn. Ol óziniń Azııaǵa jasaǵan alǵashqy saparynan mynadaı derek keltiredi. «...Biz at jekken arbamen on kún boıy jol júrip Saraıjýk qalasyna da jettik. Bul Ulysý dep atalatyn úlken, tereń, aǵysy qatty ózenniń jaǵasyndaǵy gúldengen ásem qala. Dúnıe júzindegi Baǵdattan keıingi ekinshi júzbeli kópir de osynda eken» dep jazady.
Saraıshyqtyń órkendeý kezeńi Altyn Ordanyń hany О́zbekuly Jánibek hannyń (1341-1357) tusyna sáıkes keledi. Qasym hannyń kezinde qazaq handyǵynyń tuńǵysh astanasy bolǵany da barshamyzǵa málim. Shoqan jınaǵan derekterge nansaq, Jánibek han óz janyna el syılaǵan bıler men sheshenderdi, jaqsy men jaısańdardy toptastyrǵan eken. Ol kerýennen tolassyz túsip jatqan kenen baılyqty halyqtyń ıgiligine jáne qalanyń kún sanap kórkeıe túsýine jumsapty. Sonyń biri talaıdyń tańdaıyn qaqtyrǵan «aqqý kóli» men «altyn qaıyq» hıkaıasy. Oqıǵanyń qysqasha ǵana mazmuny mynadaı. Jánibek hannyń jan degende jalǵyz qyzy bolypty. Ol tabıǵatty tamashalap kóbinese sý jaǵasyna baryp balyqtardyń shorshyp oınaǵanyn, qustardyń top-tobymen sýǵa kelip qonǵanyn unatady eken. Osyny baıqaǵan áke súıikti qyzyna Saraıshyqtyń kúnbatys jaǵynan jasandy kól jasatyp beripti. Kóldiń sýyn mezgil-mezgil aýystyryp otyrǵan. Aınadaı kól betine altyn qaıyq júzdirtip kól betine seker sepkizgen. Sýdyń táttiliginen bolsa kerek, kólge qonǵan aqqýdyń kóptiginen bul kól «Seker kóli» nemese «Aqqý kóli» dep atalǵan eken.
Búginge deıin Saraıshyq topyraǵynda máńgilik damyl tapqan handar men bılerdiń sany jeteý dep kelsek, qazirgi qujat olardyń sany toǵyzǵa tarta ekendigin kóldeneń tartady. Saraıshyqty bertinde Bókeı han jaılaǵan degen de derek bar. Ǵalymdar Joshy ulysy tusynda Altyn Ordanyń on alty shaharynda aqsha soǵatyn saraılar bolǵandyǵyn, sonyń biregeıi Saraıshyq qalasy ekendigin aıtady.
Áıgili aǵylshyn dıplomaty ári saıahatshy Entonı Djenkınson 1558-1559 jyldary Kaspıı teńiziniń soltústik jáne shyǵys jaǵalaýyna saıahat jasaý barysynda Saraıshyq qalasyn kórip bylaı dep derek qaldyrǵan eken. «Batysta Parıjdy kórý qandaı tańsyq bolsa, shyǵysta Saraıshyqty kórý de sondaı tańsyq eken. Sol qumarlyqpen Saraıshyqqa kelip, jarty aıdaı aıaldap qaldym. Sonda meniń baıqaǵanym, munda aıyna 700-ge deıin kerýen keledi eken» dep tamsana jazady. Bir ǵana Entonı emes, álemniń kóptegen kópesteri men saıahatshylary osynaý shahardyń baǵa jetpes baılyǵy men sáýletti saraılaryn, eń bastysy shahardyń tolyq sý qubyrymen jabdyqtalǵanyn jazady.
1885-1890 jyldary Saraıshyqta eki mektep bolypty. Onyń biri, dinı oqý orny bolsa, ekinshisi qazirgi Saraıshyq orta mektebiniń bastapqy irgetasy bolǵan ilkidegi kóne mektep. Eń ókinishtisi, osy bir ásem qala 1580 jyly orys patshasy Ivan Groznyıdyń qasaqana aıdap salǵan Don kazaktarynyń shapqynshylyǵynan birjola qırap, kúli kókke ushty. Keıin Reseı patshalyǵy qala ornyna úlken bekinis saldy. Osy bekinis bertingi Qazan tóńkerisine deıin saqtalyp keldi. Mine, Saraıshyqtyń san qatparly taǵdyry jaıynda qarııa tarıh osylaı deıdi.
Atam qazaqtan qalǵan «Ornynda bar ońalar» degen ǵajaıyp sóz bar. Búginde oryny tómpeshikke aınalǵan kóne qalalarymyzǵa qaıyra kóńil bólip, oǵan memleket tarapynan qamqorlyq jasaýymyz «óshkenimizdiń janyp, ólgenimizdiń tirilgeni» emes pe?!
Ańsaǵan azattyǵymyz nátıjesinde tarıhtan talyqsyp jetken kóne muralarymyzǵa kóńil bóle bastadyq. Kóp jylǵy qazba jumystary nátıjesinde birshama derek qaıyra ǵylymı saraptalyp, hatqa tústi. Aıtalyq, 1999 jyly Atyraý oblysy ákiminiń №209 sheshimimen «Han Ordaly Saraıshyq» oblystyq murajaı-qoryǵy bolyp ataldy. Jan jadyratar jaqsy jańalyqtyń biri – jaqynda ǵana osy tarıhı orynǵa respýblıkalyq mártebe berildi. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń №162 qaýlysymen Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Saraıshyq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy» respýblıkalyq memlekettik qazynalyq kásiporny bolyp qaıta quryldy. Kásiporyn qyzmetiniń basty talaby – mádenıet salasy jumysyn udaıy jetildirip, ǵylymı-zertteý men tanymdyq-týrıstik qyzmetti, onyń ishinde tarıhı-mádenı murany saqtaý men nasıhattaýdy tolyq qamtamasyz etý. Dálirek aıtar bolsaq, kásiporyn tómendegideı qyzmet túrlerin júzege asyrýǵa barynsha den qoıyp otyr: tarıhı-mádenı murany qorǵaý, sondaı-aq paıdalaný salasynda ǵylymı-zertteý, ǵylymı-ádisnamalyq, mádenı-bilim berý qyzmetin júzege asyrý; mýzeı isi salasynda halyqaralyq jáne vedomstvoaralyq ǵylymı-tehnıkalyq mádenı yntymaqtastyq jumystaryn júrgizý; eskertkishterdi, tarıhı-mádenı mura obektilerin, qurylys salýdy retteý mekenderi men qorǵalatyn tabıǵı landshaft aımaqtardy, sondaı-aq mýzeı zattarynyń tolyq qorǵalýyn qamtamasyz etý; ǵylymı-qor jumysyn júzege asyrý, ǵylymı tujyrymdamalardyń negizgi baǵyttaryn ázirleý; tarıh jáne mádenıet máseleleri jónindegi ǵylymı tájirıbelik konferensııalar men semınarlardy uıymdastyrý; mýzeı ekspozısııalary men kórmelerdiń taqyryptyq-ekspozısııalyq josparlaryn ázirleý; kásiporyn qyzmetiniń oqý quraldaryn basyp shyǵarý, sondaı-aq mýzeı qorlaryn tolyqtyrý úshin foto jáne beıne túsirilimder júrgizý.
El nazary qazir Saraıshyqqa aýdy. Kıeli topyraqta birshama jańa jumys oryndary ashylyp, beldi ǵalymdar toby jasaqtalyp úlgerdi. Ilkidegi Saraıshyq qalasynyń tarıhı ornyn Jaıyq ózeninen qorǵaý maqsatynda bastalǵan jumys jospary bıyl tolyǵymen aıaqtaldy. Aldaǵy kúnderi osy Jaıyq ózeniniń jaǵasynan 2 ga jer bólinip, «Sapar ortalyǵy» salynbaqshy eken. Atalǵan jumystyń nátıjesinde ashyq aspan astyndaǵy kásibı mýzeı jobasy júzege asyrylmaq.
Joǵaryda týrızm týrasynda sóz ete kettik. Ashyq aspan astyndaǵy osy bir kıeli mekenniń tórtkúl dúnıeniń kóz tiger mádenı ordasyna aınalaryna bizdiń de esh shúbámiz joq. Kóne shyǵysta «Tarıhyn qara jerge emes, júregine jerlegen el baqytty» degen bir támsil bar. Biz bul shaǵyn maqalamyzdy tól tarıhymyzdyń kóne paraǵyn túgendeýge, sondaı-aq Saraıshyq sekildi sáýletti shahar salǵan sardar babalarymyzdyń rýhyna kórsetken az ǵana qurmet pen ǵızzatymyz dep esepteımiz.
Baqytgúl BABASh,
«Egemen Qazaqstan»
Atyraý oblysy
