Batyrbek datqa jáne general Chernıaev

Abyz tarıh kimniń kim ekenin eki ǵasyrdan soń anyqtap berdi

Jaqynda Jýaly aýdanyna qarasty Kú­reńbel aýylyndaǵy Datqasaz dep atalatyn shuraıly jerden Batyrbek datqa Rys­bekulynyń kesenesi boı kóterdi. Son­­­daı-aq, batyr Baýyrjan Momysh­uly aýyly­nyń janyna datqanyń eńseli es­kertkishi ornatyldy. Aýdan ortaly­ǵyn­­daǵy Máde­nıet úıinde eli men je­rine syıly bolǵan Batyrbek babanyń ómiri men tarıhı tulǵasyn tanýǵa ar­nalǵan ǵy­lymı májilis uıymdas­ty­ryl­dy. «Qa­ra­kóz» meıramhana­syn­daǵy asta arýaq qon­ǵan ázatanyń rýhyna quran-qatym túsirildi.

Abyz tarıh kimniń kim ekenin eki ǵasyrdan soń anyqtap berdi

Jaqynda Jýaly aýdanyna qarasty Kú­reńbel aýylyndaǵy Datqasaz dep atalatyn shuraıly jerden Batyrbek datqa Rys­bekulynyń kesenesi boı kóterdi. Son­­­daı-aq, batyr Baýyrjan Momysh­uly aýyly­nyń janyna datqanyń eńseli es­kertkishi ornatyldy. Aýdan ortaly­ǵyn­­daǵy Máde­nıet úıinde eli men je­rine syıly bolǵan Batyrbek babanyń ómiri men tarıhı tulǵasyn tanýǵa ar­nalǵan ǵy­lymı májilis uıymdas­ty­ryl­dy. «Qa­ra­kóz» meıramhana­syn­daǵy asta arýaq qon­ǵan ázatanyń rýhyna quran-qatym túsirildi.

Bile bilgen adamǵa, bul, árıne, az qurmet emes. Biraq Batyrbek datqa Rys­bekuly degen kim? Ol eliniń tarıhynda, halqynyń jadynda qandaı qadir-qasıe­timen qaldy? Soltústikte «aǵa sultan», ońtústikte «datqa» degen laýazym alǵan baıyrǵy qazaq bekteri men bıleri bolǵan. Ol solardyń qaı shoǵyryna jatady? Qaı bıiginde turýǵa laıyq?
Tarıhı derekke kóz júgirteıik. Batysymyzdy boılaı otyryp, soltústigi­mizden su­ǵyna kirgen otarshyldar oń­tústikke de oıysqan kez. Jergilikti ha­lyqty sho­shań­daǵan myl­tyǵymen shoshytpaý úshin, qoı terisin jamylǵan qasqyrlar «ás­kerı ekspedısııa» degen atty búrkengen. Sol basqyn­shylardy basqarǵandardyń biri general Mıhaıl Chernıaev bolatyn. Mogılev gý­ber­nııa­sy­nyń Týbyshka degen derevnıasynda týǵan onyń peshe­ne­sine, ókinishke qa­raı, Tash­kenttiń tórine Reseı ımperııa­synyń eki basty samu­ryq qusy beınelengen týyn tigýdi jazypty. Oǵan deıin de biraz qan­dy jo­ryq­tarǵa qatysqan, árıne. Mysaly, 1858 jyly Aral teńizin jaǵa­laı otyryp Hıýa handyǵyna qarsy kóteril­gen Qońyrat qalasy turǵyndaryna kó­mek qolyn sozypty desedi. Odan keıin Kavkaz halqyn otarlaýǵa qatys­qan. Bi­raq Reseı patshasy ony qaıtadan Orta Azııaǵa jiberedi de ol 1864 jyly Ombyda qarý­ly otrıad jasaqtap alyp, Áý­lıe­ata, Shymkent jáne Tashkent qalala­ryn Reseı bo­dandyǵyna qaratý maqsa­tynda joryqqa shyǵady. Sóıtip, ejelgi Taraz shahary­nyń ornyna salynǵan Áýlıeata qalasyn zeńbirekpen atqylap, basyp alady. Odan keıin Shymkent, Tash­kent qalalaryna shúıligedi. Qarý-jaraq qupııasyn ǵana emes, sonymen birge, saıa­sattyń qýlyq-sumdyqtaryn da bir kisi­deı meńgergen ol jergilikti halyq­tyń belgili hám bedeldi tulǵala­rymen de mámile jasaýǵa mátta­qan bolypty.
General M. G. Chernıaevtiń sol kezde jaz­ǵan hatyna úńileıik.
«Bul kisilerdiń arasyndaǵy Batyrbek datqa – men úshin óte qupııa tulǵa. Islam dinine, salt-dástúrine óte be­rik. Orys­tardy jat dindiler deıdi. Basqa dat­qalarǵa qaraǵanda ońtústik óńirde halyq arasynda ataq-abyroıy óte zor, bulardy ózge datqalar da ashyq moıyndaıdy. Sol­tústik óńirdi mekendegen qyr­ǵyz-qaı­saqtar kósemde­riniń alaýyz­dyǵy órshiti­lip, Reseı qa­ra­­maǵyna ótý­leri qamtama­syz etilgen joq pa? Osy saıasatty, ádis-aılany ońtústik óńir hal­qynyń kósem­derin arazdastyrý maq­satynda, sizderdiń qam­qorlyqtary­ńyz­ben tezdetip iske asyrý kerek.
Baızaqtyń ólimin óz maqsatyma paıdalandym, onyń ólimine Sapaq, Sho­qaı, Batyrbek datqalar kináli, ózderi birge kelissózge barmady, Baızaqty jalǵyz jiberdi dep jergilikti senimdi adamdar arqyly sybys tarattym. Bul qupııa áre­ketim óz jemisin berip jatyr. Qazir maǵan kelip jatqan as­tyrtyn málimet­ter boıynsha, Baızaq­tyń keıbir týystary basqa datqa­lardyń týystarymen araz bolýda.
Baızaq datqanyń kelissózden tiri qal­maıtynyn bildik, sol úshin de orys ofı­serlerin qasyna qospadym, tatar tilmash pen eki tatar ýnter ofıserin qostym, bar­lyǵy musylmandar ǵoı (magometandar).
Batyrbek datqa jóninde barlyq aqpa­ratty zamandastary Baızaq, Sho­qaı, Sa­paq­tardan bilip alǵan soń, ekin­shi ret ol kisini ózime taǵy da shaqyr­typ sóı­lestim. Birinshi kezdesýimde áń­gimege rotmıstr Shoqan Ýálıhanov qatysqan bolatyn. Ekin­shi kezdesýi­miz­de rotmıstr qa­tysqan joq, ol maǵan renjip, ekspedısııadan ketip qalǵan. Rotmıs­trdiń ma­ǵan ren­jip ketýine, estýimshe, Batyrbek dat­qanyń tikeleı qatysy bar, se­bebi, ekeýi ońasha kezdesken, rot­mıs­trdi ol jat dindilerge kómektesip júr­siń dep kinál­a­ǵan, óz hal­qyńa qarsy soǵysyp júrsiń dep aı­yp­taǵan kóri­nedi. Olarǵa shyda­maǵan rotmıstr Sh.Ýálı­ha­nov ekspedısııadan ketti…».
Abyz tarıhty aldaı almaısyń. Reseı ımperııasy men M.Chernıaevtiń ishine búk­ken aıarlyǵyn qazaq halqy, mine, KSRO bodandyǵynan azat bolyp, tá­ýelsiz el tarıhyn qaıta qarap, qaıta túzep, qaıta jaza bastaǵan kezeńde tyń derekter ar­qy­ly bilip otyr. Reseı patshalyǵy gene­raldarynyń ańqaý elge aramza molda bolǵan aıla-tásilderi de áshkerelendi.
Datqalardyń eli men jerine sińirgen eńbegin bóle-jara zerttep, tarıhtan bóle-jara oryn berýge bolmas. Qazaq tarıhy úshin Sapaq datqa, Shoqaı datqa, Baızaq datqa, Batyrbek datqa jáne basqa da tolyp jatqan datqalar da shoqjuldyzdyń shoǵyryndaı dara. Ony general M.Chernıaev jaý bolsa da moıyndapty. Ol Reseı aǵzamynyń soǵys mı­nıstrine joldaǵan hatynda tarıh shyn­dyǵynan aýytqymaı, qazaq datqa­la­rynyń rý-rýǵa, jik-jikke bólinbe­genin, qaıta bir-birine qurmetpen qaraıtynyn jazǵan. Bul qujat bolmasa, búgingi urpaq: «Baızaq datqanyń ólimine óziniń úzeńgiles serikteri Sapaq datqa, Shoqaı datqa jáne Batyrbek datqa kiná­li», degen jalǵan derekke senip júre berer me edi, álde qaıter edi?!. Osy arada bul shyndyqty elge jetkizgen tarıhshy, ǵalym D. Danııarbekovke úlken rahmet. Ol general M.Chernıaevtiń Reseı ımpe­rııasynyń soǵys mınıstri Borı-sovqa jazǵan qupııa hatyn Tashkent arhıvinen taýyp alyp, búgingi táýelsiz qazaq tarı­hynyń aınalymyna qosyp otyr.
Árıne, bir joldyń boıynda jatqan Áýlıeata, Shymkent jáne Tashkent sııaq­­ty irgeli qalalardy basyp alyp, Reseı ımperııasynyń qol astyna salyp bergen general da qurmetten kende qalǵan joq. Reseı patshasynan alǵan ordenderi men medaldaryn bylaı qoı­ǵanda, Ivan Groznyı patshanyń tusyn­da Edil men Jaıyq­tan bastap Ertiske deıingi aralyqtaǵy baılyqqa toly baıtaqty Reseı pat­sha­ly­ǵyna tartý etip, syı-sııapatqa ke­nel­gen baýkespe, qaraqshy Ermaktan keıin Aral teńizin oraǵytyp, Táńirtaýdy jebelep, Qara­taýdy jaǵalap, Qazyǵurtty kók­teı ótip, Tashkentke tý tikken general M.Chernıaev «Tashkent arystany» degen ańyz­ǵa bergisiz ataqtarymen de tanylypty.
Odan bergi arada, árıne, eki ǵasyr­dan astam ýaqyt ótti. Myna qyzyqty qara­ńyz, mine, endi, sol Batyrbek datqa týyp, bılik qurǵan Jýaly óńirin Batyrbek Qulekeev degen bilikti azamat bas­qaryp otyr. Ol osy aýdanǵa ákim bolyp taǵa­ıyndalysymen taý jaılaǵan ha­lyq­tyń tarıhyn bilip, esti kisi­leri­men arǵy-bergide ótken ósıetti erleri­niń urpaqqa úlgi bolar isin zerdelegen. Sonda aýdan­daǵy soǵys jáne eńbek arda­gerleri keńe­siniń tóraǵasy, óńirdiń qur­metti azamaty Jaras Murataı Batyrbek datqanyń tarıhy týraly aıt­qan. Basqa da janashyr jan­dar óz usy­nys, pikir­lerin ortaǵa salyp, eldik máni bar erekshe iske el bolyp jumyla­tyndaryn jet­kizgen. Mine, sol aqyl-keńestiń nátı­jesi, úlken is qolǵa alynyp, úlken sharýa tyndyryldy.
Maılyqoja aqyn óz kózimen kórip, kýá bolǵan qıly zamannyń qıyn jyldary jaıly jazylǵan «Elge qonys áper­gen» degen óleńinde:
Jýalyda Batyrbek
Kelmegen jaýy qasyna,
Arystan onda jatyr dep.
Arǵy atasyn surasań,
Rysbek, Shinet – asyl tek,
Sıqymǵa qonys áperdi,
Aıamaı kúshin ázirlep,
Sońyna ergen halqyna,
Ne dese sony maqul dep, – dep jyrlapty. Sondaı-aq, Batyrbek dat­­qa baıanyn zar zaman súleıleriniń biri Sú­ıin­baı Aronulynyń:
Assalaýmaǵaláıkúm, dáý Batyrbek,
Týǵanyń habarlady: «Sen kelsin»,– dep.
Baýyryńnyń ımany joldas bolsyn,
Aıtpaq edim kóńildi ózim de kep, -
dep bastalatyn óleńinen de oqýǵa bolady. Al ol kezdegi tekti aqyndardyń nazaryna túsýge baı bol, batyr bol, bı bol, datqa bol, árıne, ekiniń biriniń bıligi men bedeli jete bermegen.
Ǵylymı májiliste sóz alǵan sheshen­derdiń arasynan Qazaqstan jáne Qyr­ǵyz ulttyq akademııalarynyń korres­pon­dent-múshesi, professor Seıithan Jo­shybaevty da kórip qaldyq. Taraz memle­kettik pedagogıkalyq ınstıtý­tynyń rektory, tarıh ǵylymdarynyń doktory Asqar Ábdýáliniń de Qoqan, Hıýa han­dyqtarynyń ozbyrlyqtary týraly táp­sirleri tánti etti. Belgili jazýshy Erkin­bek Turysovtyń tarıhtyń tereńinen qoz­ǵaǵan syrlary da dýaly aýyzdan shyq­qandyǵyn bildirip turdy.
Kósemáli SÁTTIBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy,
Jýaly aýdany,
Kúreńbel aýyly.