2018 jylǵy 19 jeltoqsanda AQSh prezıdenti Donald Tramptyń amerıkandyq áskerlerdiń Sırııadan ketetini týraly málimdemesi Amerıkanyń baqylaýyndaǵy jerlerde vakýýmnyń paıda bolýyna sebep boldy. Bul jaǵdaı Túrkııa men Reseı arasynda jańa túsinispeýshilikke ákep soqty. О́ıtkeni eki jaqtyń aımaqtaǵy vakýýmdy toltyrý týraly basqasha ustanymda bolǵandyǵy belgili. Osy aǵdaıdy nazarǵa alatyn bolsaq, AQSh-tyń Sırııadan áskerlerin áketkennen keıin elde bolýy yqtımal keıbir ózgerister órbip keledi. Bul yqtımaldardy talqylaǵan kezde Aq úıdiń nelikten Sırııadan sheginýge sheshim qabyldaǵanyn ańǵaramyz.
Birinshiden, AQSh-tyń sheginýi Irannyń Sırııadaǵy yqpalynyń arta túsetindigin bildiredi. Sırııadaǵy Iran áskerleriniń maqsaty – Bashar Ál-Asadtyń bılikte qalýyn qamtamasyz etý jáne AQSh áskerleriniń osy elden ketýine qol jetkizý. Sondyqtan amerıkandyq áskerlerdiń Sırııadan ketýi bir jaǵynan Asadtyń jeńisi bolsa, ekinshi jaǵynan Irannyń jetistigi bolyp tabylady.
Ekinshiden, Túrkııa jáne Erkin Sırııa armııasynyń Evfrat ózeniniń shyǵysyna operasııa uıymdastyrýy ol jerde baqylaýdy qamtamasyz etý arqyly «terrorıstik memlekettiń» qurylýyn boldyrmaýǵa múmkindik beredi. Bul jaǵdaı Sırııanyń bolashaǵyn anyqtaýda oppozısııalyq kúshterdiń pozısııasyn kúsheıte túsedi. Sondaı-aq Túrkııanyń qaýipsizdigi qamtamasyz etilgen bolady.
Úshinshiden, AQSh-tyń Sırııadan shyǵýy Máskeýdiń bul eldegi yqpalyn kúsheıtedi. Rasynda da, amerıkalyq baspasóz Tramptyń Sırııa sheshimin «Pýtınge jasalǵan Jańa jyldyq syılyq» retinde sıpattaýda. AQSh-tyń Sırııadan ketýi Máskeýdiń mańyzdy jeńisi ekendigi aıqyn. О́ıtkeni Pýtın 2015 jyldan beri AQSh-ty Sırııadan shyǵýǵa májbúrleý úshin áskerı jáne dıplomatııalyq quraldardy qoldanǵan edi. Bul jerde Astana úderisiniń úlesi mańyzdy ekendigin de aıta ketýimiz kerek.
Joǵaryda atalǵan yqtımaldardyń birinshisi ıaǵnı Irannyń Sırııadaǵy yqpalynyń artýy Izraıldiń qaýipsizdigine qaýip tóndiredi. Bul qaýiptiń aldyn alý úshin AQSh pen Reseı arasyndaǵy kelisim jasalǵan bolýy múmkin. Sebebi burynyraq ta Máskeý Iran ákerlerin Sırııanyń ońtústiginen shyǵyp ketýine májbúrlegen bolatyn. Osy oraıda, 2018 jyldyń 27 jeltoqsanynda Reseı Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Mıhaıl Bogdanovtyń «Sırııanyń aýmaqtyq tutastyǵy qalpyna kelgennen keıin Irannyń Sırııada qalýyna eshqandaı sebep joq» dep málimdeýi óte oryndy. Osyǵan baılanysty, Golan jotalarynyń qaıtadan kún tártibine kelýi ábden múmkin. Basqasha aıtqanda, Máskeý Izraıldiń qaýipsizdigin óz jaýapkershiligine alyp otyr.
Sırııada Túrkııanyń yqpalynyń artýy máselesine kelsek, bul jaǵdaı, negizi, AQSh-tyń múddelerine sáıkes keledi. Bul jerde Vashıngton Ankaramen arasyndaǵy odaqtastyq qarym-qatynastardy qaıta jandandyryp, Túrkııa arqyly Sırııadaǵy óz múddesin qorǵaýdy dittep otyr. Biraq ta Aq úı talaı jyldan beri Manbıdj jáne Evfrat ózeniniń shyǵysyna quıǵan «ınvestısııalarynyń» tolyqtaı Ankaranyń qolyna ótýin jáne «PYD/YPG kartasynyń» iske jaramaı qalýyn qalamaıdy. Sondyqtan AQSh Sırııadan ketý arqyly ádeıi jáne sanaly túrde bul jerde bir vakýým qalyptastyrýda. PYD-niń jalǵyz óziniń túrik armııasyna qarsy tabysqa qol jetkizýi múmkin emes. Osy oraıda PYD men Damask rejıminiń yntymaqtastyǵy tegin emes. Bul degenimiz budan keıin «PYD kartasyn» Damask rejımi, dálirek aıtqanda Máskeý oınaıdy. 2018 jyly 28 jeltoqsanda Sırııa armııasynyń Manbıdjke kirgendigi týraly jańalyqtar atalǵan yqtımaldy kúsheıtedi.
Kreml turǵysynan qaraǵanda Evfrattyń shyǵys aımaqtary Asad rejıminiń baqylaýyna ótýi kerek. Mysaly, 2018 jyldyń 26 jeltoqsanynda Reseı Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Marııa Zaharova bul týrasynda kelesi málimdemeni jasady: «Bul jerdegi basty másele mynaý: Amerıkandyqtar ózderi baqylaýda ustaǵan aımaqtardy kimge qaldyrady? Álbette, bul jer Damask úkimeti baqylaýyna ótýi kerek. Degenmen, ázirge deıin bizde Vashıngton men Damask arasyndaǵy qandaı da bir baılanys týraly eshqandaı málimet joq. Sırııadaǵy kez-kelgen jaǵymdy ózgeris tek eldiń birligin, aýmaqtyq tutastyǵyn jáne egemendigin nazarǵa ala otyryp, tek saıası sheshim negizinde ǵana paıda beredi dep esepteımiz.»
Reseı bıligi AQSh-tyń Sırııadan ketýi týraly «Biz áli de bul qadamnyń barlyq sebepteri men motıvterin tolyǵymen túsinbeımiz» degen málimdeme jasaǵanymen, Reseı men AQSh arasynda qupııa bir kelisim bar dep aıtýǵa bolady. Shyn máninde, Vashıngton Evfrattyń shyǵys bóligin Máskeý men Damaskqa qaldyrýǵa kelisken bolýy múmkin. Árıne, Vashıngton «PYD armııasynyń» joıylyp ketýine jol bermeıdi. AQSh pen Reseı arasyndaǵy mundaı kelisimniń jasalǵandyǵy týraly yqtımaldy arab elderiniń Damasktaǵy elshilikterin qaıta ashýlary kúsheıtedi. Sonymen qatar, BUU-nyń Sırııa ókili jáne Jeneva úderisindegi basty tulǵasy Steffan de Mıstýranyń otstavkaǵa ketýi de osy kelissózderge baılanysty bolýy múmkin.
Basqasha aıtqanda Evfrattyń shyǵysyna qatysty Túrkııa men Reseıdiń ár túrli ustanymy bar. Bul qarsy kózqarastar Ankara men Máskeýdiń arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń álsireýine alyp kelýi múmkin.
Ankara men Máskeý bul máseleni sheshý úshin kelissózder júrgizýi kerek. Kelissózder nátıjesinde Idlıb máselesinde jasalǵan kelisimge uqsas jańa bir kelisim Evfrattyń shyǵys bóligi jóninde de jasalýy múmkin. Mundaı bir kelisim jasalǵan jaǵdaıda Túrkııa shekara aımaqtarynda óz baqylaýyn ornatady. Al Reseıdiń aımaqtyń ońtústik bóligin baqylaýǵa alýy múmkin. Osyǵan baılanysty PYD/YPG Reseıdiń baqylaýyndaǵy aýdandarǵa sheginýi múmkin. Máskeý PYD-niń qarýsyzdanýynda jáne bul qarý-jaraqtyń «ıesine» qaıtarylýynda dáneker rólin atqara alady. Basqasha aıtqanda, Reseı PYD-niń jańa patronyna aınalýy múmkin.
Qoryta aıtqanda, Tramp Astana úderisiniń úsh kepilgeri Máskeý, Tegeran jáne Ankaranyń arasynda kıkiljiń týdyryp, bir-birine aıdap salý maqsatynda keremet qadam jasady. Bul qadamnyń sátti bolý yqtımaly óte joǵary. Osy turǵydan alǵanda Túrkııa delegasııasynyń 2018 jylǵy 29 jeltoqsandaǵy Máskeýge sapary óte mańyzdy bolyp tabylady. Túrkııa men Reseıdiń arasyndaǵy kelisim Astana úderisiniń taǵdyryn jáne sońǵy eki jylda qalyptasqan «Eýrazııalyq yntymaqtastyqtyń» bolashaǵyn aıqyndaıdy.
Dinmuhammed Ámetbek,
Ankaradaǵy ANKASAM zertteý ortalyǵy Eýrazııa bóliminiń basshysy,
Doktor PhD
