Jetisý jeriniń jumbaǵy jeterlik

Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasymen tanysa otyryp, ultymyzdyń ulylyǵyna, ata-babalarymyzdyń tapqyr­ly­ǵyna, tarıhymyzdyń tereńdigine tańda­ı qaǵyp, taǵy bir márte kóz jetkizip otyrmyz. 

Maqalanyń negizgi tujy­ry­my halqymyzdyń bereke-bir­ligin, ultaralyq tatýlyǵyn saq­taı otyryp, sırek kezdesetin qu­by­lystar men nysandar retin­degi ǵuryptyq, mańyzy bar ta­rı­hı oqıǵalardy keńistik be­ti­ne shyǵaryp, ýaqyt tarazy­sy­na salýǵa shaqyrady. Bul joly Elbasy halqymyzdyń ót­­ken tarıhynan syr shertetin qun­dy dúnıeler jaıly aıtty. Endigi kezekte olardy zerttep-zer­delep jas­tarǵa jetkizý min­deti tur. Ta­bıǵı jáne tarıhı-má­denı mura­lar nysandarynyń túr­le­rin, keńistiktegi ornyn, paıda bolý tarıhyn, oǵan qatysty qazir­gi dástúrlerin oqyp-úırený, qa­dir­­lep-qasterleý arqyly halqy­­myz­dyń bolmysyn ózgege de, ózi­­miz­ge de tanytý jáne saqtaý ba­ry­syn qolǵa alýymyz kerek. 

Elbasy maqalada «Uly dala» atty ejelgi óner tehnologııa­lar mýzeıin ashýǵa tolyq múm­kindik bar ekendigin aıtyp otyr. Maqsat – Qazaqstan jerinen tabylǵan qundy arheologııalyq eskertkishter men arheologııalyq keshenderdiń ekspozısııalaryn qoıyp, tarıhı dáýirdiń qandaı da bir kezeńinen maǵlumat beretin mádenı oryn qalyptastyrý. Sońǵy jyldary týrıstik salany damytýǵa kóp kóńil bólip kelemiz. Mysaly, Taldyqorǵan óńirindegi bizge jetken mádenı muralardy syrttan keletin týrısterge tanystyrý barysyn­da tartymdylyǵymen, bire­geı­ligimen erekshelenetin tarıhı-arheologııalyq eskertkishterdi zaman talabyna saı qalpyna kel­tirip, týrıstik naryqqa usy­nýdyń mańyzy zor. Sebebi, Al­maty oblysynda taý aldy jazyq­tary men alasa taýly al­qap­tarda ejelden halyq jıi qonys­tanǵanyn aıǵaqtaıtyn tarıhı-arheologııalyq eskertkishter óte kóp. Adamzat qoǵamy damýy­nyń baspaldaǵy bolǵan Uly Ji­bek jolynyń soltústik-shy­ǵys tarmaǵynyń boıyndaǵy saý­da-ekonomıkalyq, ákimshilik aýmaqtyq mańyzy bar erte orta qalalar, sondaı-aq qola, saq-ǵun kezeńderiniń jartastaǵy sýret­teri, qorǵandary men balbal tastary, kerýen joldarynyń boıyndaǵy saýda beketi, áskerı baqylaý qonysyn atqarǵan qaraýyl tóbeler men Orbulaq, Borsha, Ańyraqaı sııaqty qazaq-jońǵar soǵysy kezinde keski­lesken shaıqas bolǵan oryndar jeterlik. Osyndaı erte zaman tarıhynan syr sher­tetin rýhanı-materıaldyq muralardy oqyp-úırenip, zertteýge, elimizdiń birligin saqtaý maqsatynda tıim­di paıdalanýǵa, ǵylymı-ta­nym­dyq, zııarattyq týrızmdi da­mytýǵa zor múmkindik bar. Jeti­sý jerinde ǵylymı-tanymdyq týrızmdi damytýǵa bolatyn jer­diń biri – Sarqan aýdany. Aýdan aýmaǵyndaǵy erte orta ǵasyrda gúldengen H-HII ǵasyr­larda Qarluq qaǵanatynyń astanasy bolǵan ejelgi Qoılyq (Qaıalyq) qalasy bar. Qala ornynda tarı­hı­lyǵymen erekshelenetin, mem­le­kettik qorǵaýdy qajet etetin birneshe tarıhı-sáýlet eskert­kishteri ornalasqan. Qazba ju­mys­tary barysynda anyqtal­ǵan shyǵys monshasy hamam, baı saýdagerdiń úıi men kerýen sara­ıy, musylman meshiti, býdda hramy sekildi áleýmettik-tur­mys­tyq ǵımarattardy bastap­qy qalpyna keltirip, tabyl­ǵan qun­­dylyqtardy jádiger retin­de qo­ıyp mańyzdy­lyǵyn art­tyra tússek, Sarqan aýdanyn­daǵy Qoılyq qalasyn Or­talyq Azııadaǵy orta ǵasyrlyq órke­nıettiń iri ortalyǵy bolǵa­nyn dálelder edik. Qolda bar qun­dylyqtardan ashyq aspan as­tyndaǵy tarıhı-arheologııalyq qoryq-baq ashý arqyly týrızmdi damytýǵa áb­den bolar edi.

Eýropa men Azııany jalǵaǵan Uly Jibek jolynyń boıynda kezinde ár 150-200 shaqyrym qa­shyq­tyqta ákimshilik jáne saýda-ekonomıkalyq mańyzy bar nysandar salynǵan. Onyń qata­rynda Qoılyq, Kóktuma, Eki­oǵyz sııaqty qalalar bol­ǵan. Osy qalalardyń 20-25 shaqy­ry­­mynda aýdany 200h200 metr bolatyn shaǵyn saýda jáne ás­kerı beketter bolǵanyn qazba ju­mystarynyń nátıjesinde bi­lip otyrmyz. Biraq Alakól aý­da­nyn­daǵy Jaıpaq, Yn­taly, Kólbaı aýyldaryna arheo­log­tardyń qoly jetpeı jatyr. Eger osy eldi mekenderge zertteý júrgizsek, áli talaı tyń derek­terdiń kózi ashylady. Jal­py Alakól jaǵalaýynda dema­lys­pen qatar tanymdyq týrızm­di damytýǵa múmkindik beretin resýrstar óte kóp. 

Kóksý, Qaratal aýdandaryn­daǵy Ekioǵyz (Ekvıýs), Jarly­ózek, Musabek qalashyqtaryn, Balqash jáne Kerbulaq aýdan­daryn­daǵy Boıaýly, Aǵashaıaq, Aqtam, Qaramergen jáne taǵy basqa da paıda bolǵan qalashyq­tar­dy tereńirek zerttesek, usta­lyq, zergerlik, bylǵary óńdeý, qysh­tan ydys jasaý, metall óń­deý kásibi damyǵanyn bul­tart­­paıtyn dáıekter tabar edik. Jalpy Jetisý jeriniń sheshil­megen jumbaqtary óte kóp. Elbasy maqalasynan keıin ǵa­lym­darymyz, tarıhshylarymyz, izdenýshi jastarymyz osy jum­baqtardy sheshýge, bilek sy­bana kirisedi dep oılaımyn. 

Maqalada aıtylǵan «Ań stıli» baǵyty boıynsha zerdelesek, Jetisý óńirindegi Qul­ja­basy, Qarabastaý, Eshkiól­mes, Baıanjúrek, Almaly taý­laryn­daǵy jartastaǵy sýret­ter­diń basym bóliginde jup tuıaq­ty usaq janýarlar men jyr­t­qysh­t­ardyń, taý eshkiniń qoz­ǵa­lys­taǵy beınesi, qulja men ar­qar­dyń bederli beıneleri, taǵy basqa ańnyń sýretteri salynǵan. Mıfologııalyq ónerge jaqyn bolǵandyqtan, alystan qara­ǵan­da jartastaǵy sýrettegi beıneler túkke turǵysyz sekildi kóri­nedi. Al sýretterdiń salyný maqa­my men mazmunyna tereń úńilsek, ata-babalarymyzdyń tir­shi­lik qareketin kóremiz. Tal­dy­qor­ǵan qalasynyń mańyn­daǵy Býraqaı, Eshkiólmes, Laba­sy taýlaryndaǵy granıtti al­qap­tardaǵy andezıtti daıkalarda, usaq krıstaldy bazaltty jartastarda erte zamandaǵy adamdardyń dúnıetanymyna saı alyp kúshtiń, qunarlyqtyń nyshany bolǵandyqtan jer jyr­typ jatqan ógizdiń, jat­qan ańnyń beıneleri jıi kez­dese­di. Arheologııalyq qazba ju­mys­taryn júrgizgen profes­sor Zeınolla Samashevtyń eńbek­terindegi derekterge júginsek, Baıanjúrek, Almaly, Eshkiólmes taýlarynyń tar shatqaldarynda shamamen 3000-4000-ǵa jetetin jartastaǵy sýretter bar eken. Árıne, basym kópshiliginde ańdardyń sýretteri salynǵan. Bul búgingi beıneleý óneriniń bas­taýy bolyp tabylatynyna kú­mánimiz joq. Men «Ań stılin­e» qatysty bir ǵana Jeti­sý óńi­rin­degi búginde tanymal bol­ǵan zertteýlerdi aıtyp otyr­myn. Al áli elimiz boıyn­sha zert­tel­meı, syry ashyl­maı jatqan qanshama qundylyq­tarymyz bar. 

Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasyn negizge ala otyryp, bir ǵana Uly Jibek joly tarmaǵy arqyly ulty­myz­dyń túp-tamyryna úńilip, onyń ekonomıkalyq, saýda-sat­tyq qarym-qatynastaǵy qabi­leti­niń zor ekenine kóz jetkizý­ge bolady. Munyń bári saıyp kel­gende óser urpaqtyń eline, jerine, Otanyna degen súıis­pen­shiligin arttyrady. Ata-baba­­myzdyń qasyq qany qal­ǵan­sha qorǵap, mura etip bizge je­tkizgen qundylyqtaryn sol qalpynda saqtaýǵa úıretedi. Qalpyn buzbaǵan dúnıelerdi keler urpaqqa usyna bilsek, olar túp-tamyrynyń kim ekenin bilip, ata-babasynyń barlyq sala­da ámbebap bolǵanyn tanyp, maq­tan tutyp ósedi degen oıdamyn. 

Qýat BAIMYRZAEV, 

I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, geografııa ǵylymdarynyń doktory, professor

TALDYQORǴAN