Osy 20 jylda eýroaımaq birde-bir múshesin joǵaltpady, kerisinshe 11-den 19 elge deıin qataryn keńeıtti. Quldyraýdyń az-aq aldynda turǵan valıýta úlken daǵdarysty bastan keshti. Biraq, ǵalamshardyń alyp ekonomıkasyna aınalǵan Amerıka dollarynyń monopolııasyna básekeles boldy.
Eýropanyń biryńǵaı valıýtaǵa kóshýi qandaı paıda ákeldi? Oǵan eýropalyqtardyń kózqarasy qandaı? Bul suraqtarǵa BBC jýrnalısi jaýap izdep kórdi.
Eýroaımaqtaǵy turǵyndardyń basym kópshiligi eýrony qunyn joǵaltpaǵan valıýta dep esepteıdi. О́tken jyldyń qazan aıynda Eýrokomıssııanyń ótkizgen saýalnama nátıjesinde eýro Eýroodaq úshin 74%, basqa memleketter úshin 64% paıdaly delingen. Kıpr halqynyń 47%-y, Lıtvanyń 42%-y eýrony qoldaıdy. Daǵdarysty bastan ótkergen Grekııa men Italııanyń 60% jáne 57% eýrony qoldanǵandy qup kóredi.
Eýroaımaqtaǵy 19 elde 340 mln adam turady. Bul - AQSh halqynyń sanynan kóp. Eýro álemdegi jarty mıllıard adamnyń ómirinde jáne aldaǵy ýaqyttaǵy Eýropanyń ıntegrasııasynda mańyzdy ról oınaıdy.
Bolashaqta Eýroodaqqa múshe 28 eldiń árqaısysy, naýryz aıynda odaqtan shyǵatyn Ulybrıtanııadan basqa memleketter eýroǵa kóshýi tıis.
Eýro paıda bolǵanǵa deıin negizgi jahandyq rezerv jáne saýda valıýtasy dollar boldy. Endi ortalyq bankterdiń qorlarynyń 1/5 bóligi jáne eýroǵa álemdik saýdanyń 3/1 bóligi tıesili.
Saýalnama boıynsha eýroaımaqtaǵy árbir jetinshi turǵyn eski valıýtany qoldanady. Iаǵnı, bul jaǵdaı memlekettiń eýroaımaqqa kirgenine qansha ýaqyt bolǵanyna baılanysty emes. Mysaly, 2014 jyly ǵana eýroǵa kóshken Latvııa halqynyń 86%-y burynǵy lat valıýtasyn eske alýy ekitalaı. Al Belgııadaǵy árbir ekinshi, Germanııadaǵy árbir úshinshi adam eýroǵa kóshkenine 20 jyl bolǵanyna qaramastan búginge deıin frank pen markany qoldanady. 24 jasqa deıingi azamattardyń arasynda eýrony qoldanbaıtyndar 5%-dy quraıdy. Eýropada bútin bir «€ urpaq» ósti. «FT» gazetiniń habarlaýynsha, eýrooaımaqtyń 38%-y eresek ómirlerinde eshqashan basqa valıýtadan habarlary bolmaǵan.
2002 jyly qolma-qol eýrony shyǵarý tarıhtaǵy eń iri aqsha almasý prosesine aınaldy. Eýropalyqtar 9 mlrd banknot pen 107 mlrd teńgesin 14 mlrd qaǵaz jáne 52 mlrd metaldy eýroǵa aıyrbastady.
Sodan beri qolma-qol aqsha kólemi tólem kartalarynyń taralýyna qaramastan ulǵaıǵan, qazir aınalymda 1,2 trln eýroǵa 21 mlrd banknot bar.
Eýropalyq ortalyq bank jıyrma jyldyq mereıtoıyna oraı biryńǵaı valıýtanyń modeldik qataryn tolyǵymen jańartty. Osy jyly 5, 10, 20 jáne 50 eýro nomınaly bar kýpıýralardyń artynan 100 jáne 200 eýro aýystyrylady.
Al 500 eýrodaǵy eń iri kýpıýrany bolashaqta shyǵarmaýǵa sheshim qabyldady, óıtkeni ol qylmystyq álemdegi eń tanymal tólem quraly ekeni anyqtaldy. Biraq 27 qańtardan bastap Eýroodaqtyń 17 elinde osy banknota aınalymnan alynyp tastalady. Al Germanııa men Avstrııa banknotanyń kóp bóligi aınalymda bolǵandyqtan tek sáýir aıynyń sońynda bas tartady.
Aqmaral AǴZAMQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
