Qyzylqoǵa men Maqat aýdandarynyń shekarasynda ornalasqan Taskeshý «Eski Noǵaı joly» degen atpen belgili Saraıshyq qalasynan bastalatyn jol boıyndaǵy alǵashqy kerýen. Altyn Orda memleketiniń órkendeý kezeńinde boı kótergen eskertkish túgeldeı qysh kirpishten qalanǵan. «Kezinde kópester men dáýletti saıahatshylarǵa qonaq úı retinde salynǵan bul meken Saǵyz ózeninen ótetin ótkeldi qamtamasyz etken, bul jerde poshta beketi, áskerı bólimshe de bolǵan», deıdi Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń basshysy Rashıda Harıpova.
HIH ǵasyrdyń basynda túrkitanýshy Alekseı Levshın «Qyrǵyz-qazaq nemese qyrǵyz-qaısaq dalalarynyń sıpattamasy» atty eńbeginde: «Saǵyz ózeniniń sol jaǵynda Uzyntamnyń qıraǵan orny bar. Ol jerde ózennen ótetin tas kópir bolǵan, tas úgindileri kórinip jatyr. Halyq arasynda ol Shyńǵys hannyń uldarynyń biriniń tapsyrmasymen salynǵan dep aıtylady» dep jazady. Mundaǵy Uzyntam dep otyrǵany – Taskeshý kerýen saraıy. Taskeshýge 1950 jyly alǵash ret Horezm arheologııa-etnografııa ekspedısııasy zertteý júrgizgen. Keıin Álkeı Marǵulan kelip, kerýen-saraıdyń syzbasyn jasaǵan degen derekter de bar, alaıda ol qujat jarııalanbastan qalypty. «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy júzege asqan tusta ǵana Taskeshýge mán berile bastady. 2008-2010 jyldary Atyraý oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵy qazba jumystaryn júrgizdi. 2012 jyly Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi ekspedısııa uıymdastyrdy.
Ańyzǵa súıensek, bul jerde tastan kópir saldyryp, áıgili Asan qaıǵy babamyz mekendegen eken. Ǵalymdar kerýen saraıdyń Taskeshý atalý sebebiniń bir nusqasyn osymen baılanystyrady. Qazirde kerýen saraıdyń tolyqtaı sáýlettik qurylysy anyqtalyp, jańa jobasy alyndy. Oblystyq tarıhı-mádenı murany qorǵaý jónindegi memlekettik ınspeksııa basshysy Muhambetqalı Kıpıevtiń aıtýynsha, saraı ornynan qysh ydystar, tas dıirmen, mys tıyn, monshaq sekildi jádigerler tabylǵan. Tıyndar Altyn Orda kezinde soǵylǵan. Soltústik batysynda 400 metr qashyqtyqta Saǵyz ózeninde tas ótkeldiń qaldyǵy saqtalǵan. Kerýen-saraıdyń kólemi 55h55 metr. Ǵımarattyń ortańǵy alańynda qonaq úı, as úı, monsha qyzmetin atqarǵan bólmeler ornalasqan. As úıler men jatyn bólmelerdiń árqaısysyna jylytý peshteri ornatylypty. Saraıdyń buryshtary men syrtqy qabyrǵalarynyń orta tusynda alystan kele jatqan kerýenge baǵyt berý maqsatynda munaralary bolǵan.
«Taskeshýge jasalǵan qazba jumystarynyń nátıjeleri oblys aýmaǵyndaǵy basqa da tarıhı oryndarǵa keshendi zertteý kerektigin kórsetti», – deıdi M.Kıpıev. Shynynda da, babalar júrip ótken joldy aıaqasty etpeı, kerýen saraıdy qorǵaý jumystaryn qazirden qunttamasaq, endi bir onshaqty jyldyń bederinde tarıhı qundy eskertkishtiń jer betinen joıylyp ketý qaýpi joǵary. Jalpy, Atyraý aımaǵynda áli de zertteýdi qajet etetin 13 kerýen saraı bar. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda bul baǵytta biraz jumystar bastalǵanyn aıta ketýge tıispiz. Kóshpeli órkenıet eskertkishi sanalatyn Taskeshýdiń tek 40 paıyzy ǵana arshylyp alynǵan. Ǵasyrlar kóshi topyraq astyna jasyrǵan ǵalamat baılyǵymyzdy ólke tarıhyn jas urpaqtyń sanasyna sińirýge oryndy paıdalana bilsek ıgi. Mán berilip, nazar salynsa, taptyrmas týrıstik ortalyqqa aınalatyndaı-aq oryn. Qazir Atyraýǵa kelgen qonaqtar men týrısterdi Saraıshyqqa aparýmen ǵana shektelip júrmiz. Taskeshýge jaqyn jerden elektr júıesi, gaz qubyry ótip jatyr, tushy sý kózi jetkilikti, demek týrıstik ınfraqurylym qurýǵa qajet múmkindik bar degen sóz.
Qazba jumystary barysynda atyraýlyq arheologtar tapqan taqtaıshada mynadaı sózder jazylypty: «Bul jer atalarymyzdan qalǵan kóneniń kózi. Atalar rýhy qoldasyn». Al biz kóneniń kózine degen qurmetimizdi laıyqty kórsete alyp júrmiz be?
Baqytgúl BABASh,
«Egemen Qazaqstan»
ATYRAÝ
