– Kereı aǵa, bilikti bapker retinde sizdiń dańqyńyz shartarapqa taralǵany dúıim jurtqa málim. Alaıda balýan retinde jolyńyz áste ońaı bolmaǵan syńaıly. Olaı deýge negiz, «KSRO sport sheberiniń» kúmis belgisin 28 jasyńyzda keýdege taqqan ekensiz. Sporttyq ólshem boıynsha bul tym keshteý emes pe?
– Aýylda ósken árbir balanyń balýandyq ónerge beıim keletini beseneden belgili. Alaıda kóp jaǵdaıda ózderiniń myqtylyǵyn moıyndatýǵa olardyń múmkindigi bola bermeıdi. Men de sondaı súrleýi kóp soqpaqtan óttim. Bala kezden óz qatarlastarymmen alysyp-julysyp óstim. Ata-anama qolǵabysymdy tıgizý úshin qara jumysqa erte aralastym. Kúsh-qýatym eshkimnen kem emes edi. Bolashaqta myqty balýan bolýdy da armandadym. Biraq týǵan jerim – Tarbaǵataı taýynyń eteginde ornalasqan Aqsýat aýdanynyń Alǵabas aýylynda arnaıy sport úıirmesi bolmaǵandyqtan jas kezimde kásibı túrde balýandyq ónerge bet burýdyń reti kelmedi.
1965 jyly orta mektepti aıaqtaǵannan soń birden Semeıge tarttym. Oqýǵa túse almaı, bir jyldaı barjada un tasydym. Qaýyrt jumystan qolym qıt etse, sportzalǵa asyǵatynmyn. Ol jerde bilikti bapker Marat Imashevtiń qol astynda jattyqtym. Sambonyń qyr-syryna endi ǵana qanyǵa bastaǵanymda Qarýly Kúshter qataryna shaqyryldym. Jalyndap turǵan úsh jylym Edil ózeniniń jaǵalaýynda ótti. 1969 jyly áskerden oralǵannan soń Almatyǵa kelip, Qazaq dene shynyqtyrý ınstıtýtyna qujattarymdy tapsyrdym. Jolym birden ońǵarylmaı, qatarynan eki jyl oqýǵa túse almadym. Sol kezderi ashqursaq qalmaý úshin ár jerde qara jumys istep, nápaqamdy taýyp júrdim. Osyndaı qıyn shaqta da sporttan qol úzgen joqpyn. Máskeýden oqyp kelgen Asqar Asýbaev syndy myqty bapkerden tálim-tárbıe aldym. Áýelde ol «Jasy 22-ge taıaǵan jigitten pálendeı nátıje kútý ekitalaı» dep meni óz úıirmesine qabyldamaı qoıǵan edi. Alaıda men alǵan betimnen qaıtpadym. Ýaqyt oza ekeýmiz ortaq til tabysyp, júıeli túrde jumys isteı bastadyq. Sheberligim shyńdala kele, túrli jarystarda júldeli oryndardy ıelendim. Al 1972 jyly oqýǵa túskennen keıin súıikti isimmen túbegeıli aınalysýǵa múmkindik aldym. Sonyń arqasynda kórsetkishim kún sanap jaqsara tústi. 1975 jyly sambodan Qaraǵandyda ótken búkilodaqtyq týrnırde kúmis medaldi ıelenip, sport sheberi normatıvin oryndadym. Ol kezde 28 jasta edim. Odan bólek, dzıýdodan stýdentter arasyndaǵy el birinshiliginde ekinshi oryndy enshiledim. Basqa da túrli dodalarda jeńis tuǵyryna kóterildim. Biraq jasyń 30-ǵa taıaǵan tusta jalyndap turǵan jigittermen alysyp-julysý qıyn eken. Osynyń barlyǵyn eskere kele, 1976 jyly boz kilemmen qosh aıtysyp, bapkerlikke túbegeıli moıyn burdym.
– Dıplom alǵanyńyzǵa bar-joǵy bes-alty jyl ótkennen soń respýblıkamyzdyń jasóspirimder men jastar quramasynyń aǵa jattyqtyrýshysy bolyp taǵaıyndaldyńyz. Bapkerlik kásipte baǵyńyz birden janǵan eken...
– Instıtýtty aıaqtaǵannan keıin Almatydaǵy zootehnıkter men mal dárigerlerin daıarlaıtyn ınstıtýtqa jattyqtyrýshy bolyp jumysqa ornalastym. О́zimniń janyma jaqyn kásip bolǵandyqtan, bul iske bel sheshe kiristim. Eńbektendim, izdendim, stýdentterdi jaqsylap baptadym. Birte-birte shákirtterim túrli jarystarda oza bastady. Olardyń aldy búkilodaqtyq dodalarda daralanyp, elimizdiń mańdaıaldy balýandaryna aınaldy. Aralarynda «Sport sheberi» atanǵandary da bar. Sóıtip, aınaldyrǵan alty jyl aralyǵynda ınstıtýtymyzdyń ataǵy biraz jerge jaıyldy. Sony eskergen sport basshylary Qazaqstannyń jasóspirimder men jastar quramasyn jattyqtyrýdy maǵan senip tapsyrdy. Bul qyzmetti de abyroımen atqarýǵa tyrystym. Keń-baıtaq elimizdiń ár qıyrynan jınalǵan balǵyn balýandarǵa bar bilgenimdi úıretip, úlken alamanǵa qostym. Eren eńbegim esh ketken joq. Jas órenderimiz kóptegen dúbirli dodadan oljaly oralyp, jankúıerlerdiń qoshemetine bólendi.
– Iá, 1982-1992 jyldar aralyǵynda respýblıkamyzdyń jasóspirimder men jastar quramasy talaı bıik belesterdi baǵyndyrǵany barshaǵa málim. Al Táýelsizdiktiń tańy atqannan keıin siz ulttyq komandamyzdyń tizginin ustap, talaı baıraqty básekege Qazaqstannyń beldi balýandaryn bastap apardyńyz. El ekonomıkasy eńse tikteı almaı jatqan tusta otandyq sambony órge súıreý de ońaı bolmaǵan shyǵar...
– Sambo Olımpııa oıyndarynyń baǵdarlamasyna enbegen. Sol sebepti de memleket tarapynan sporttyń bul túrine bólinetin qarjy da mardymsyz. Buryndary qıyn edi, qazir de shekemizdiń shylqyp turǵany shamaly. Áli esimde, toqsanynshy jyldardyń basynda Mońǵolııada Azııa chempıonatynyń jalaýy jelbirep, biz de sol jarysta baq synaýǵa bel býdyq. Zamannyń qıyn kezi edi ǵoı. El ekonomıkasy álsiz, halyqtyń turmysy nashar. Shet memleketterde ótetin sporttyq saıystarǵa qatysý úshin bapkerler men sportshylar únemi sabylyp aqsha izdep, túrli keńselerdiń tabaldyryǵyn tozdyryp júretin. Ondaı jaǵdaı bizdiń de basymyzdan ótti. Áıteýir, sol joly qıynnan qıystyryp júrip, Qazaqstannyń eresekter, jastar jáne jasóspirimder quramasyn sary qurlyqtyń basty dodasyna aparýǵa múmkindik aldyq. Jeter-jetpes aqshamyzdy únemdeý úshin baryp-qaıtýdyń eń arzan jolyn tańdadyq. Sodan Almatydan shyǵyp, sonaý Baıkal kóliniń jaǵalaýynda ornalasqan Irkýtsk qalasyna deıin birneshe táýlik boıy poıyzben jettik. Ol qurǵyryń ár beketke toqtap, aıaldaǵan jerinde uzaq turady eken. Reseıdiń biraz aımaǵyn sharlaǵannan keıin tozyǵy jetken bir avtobýsqa otyrdyq. Saldyrlaǵan kólik Ulan-batyrǵa deıin bir táýlikten asa júrdi. Ol azdaı, biz mingen poıyz ben avtobýsta jylý atymen joq. Al dalada qaqaǵan qys. Kún sýyq. Boran ulyp tur. Qalyń kıinip, kórpege oranǵan kúıi kúndi de, túndi de ótkizdik. Belgilengen mejege tońyp, toz-tozymyz shyǵyp, ábden sharshap, qaljyraǵan kúıde jettik. Soǵan qaramastan bizdiń sportshylar Azııa chempıonatynda keremet óner kórsetip, elge mol oljamen oraldy.
– Siz ulttyq qurama komandasynyń tizginin ustaǵan 1992-2010 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń 60-qa jýyq samboshysy álem chempıonatynda jeńis tuǵyryna kóterildi. 10 órenimiz aıtýly jarystyń bas júldesin oljalady. Árıne, bul óte jaqsy kórsetkish! Al osyndaı deńgeıge jetýi úshin sportshynyń boıynda qandaı qasıetter bolýy kerek?
– Tórtkúl dúnıeni moıyndatyp, álem chempıony ataǵyna qol jetkizý tek dara týǵan tulǵalardyń ǵana peshenesine jazylatyn baq. Ol úshin adam boıynda san alýan qasıettiń bolýy shart. Aqyl-oı, aıla-tásil, kúsh-jiger, zerde men parasat, zerektik pen alǵyrlyq, qaısar minez, qajyr men qaırat, jankeshtilik pen janqııarlyq, tózimdilik pen tabandylyq, temirdeı tártip pen eren eńbek, jeńiske degen qushtarlyq... Osylardyń barlyǵy qajet. Bapkerlik mekteptiń myqtylyǵy, ustanǵan baǵyttyń durystyǵy, ustaz ben shákirt arasyndaǵy ishki garmonııa, ózara túsinistik, aýyzbirshilik, syılastyq... bári-bári kerek. Meniń qol astymda jattyqqan balýandar arasynan Ashat Shaharovty bóle-jara atar edim. Álem chempıony ataný úshin sportshyǵa qandaı qasıet qajet bolsa, sonyń barlyǵy osy jigittiń boıynan tabyldy. Sonyń arqasynda adýyndy Ashat bir emes, úsh ret álem chempıony atanyp, Alashtyń maqtan tutar ulyna aınaldy. Kóp keshikpeı Erbolat Baıbatyrov ózindik máneri, ózine ǵana tán ónerimen kóptiń ishinen sýyrylyp shyqty. Erbolat tórt ret tórtkúl dúnıeniń teńdessizi dep tanylyp, Ashat Shaharovtan da asyp tústi. Ár jyldary álem chempıony ataǵyna qol jetkizgen Baýyrjan Sadyhanov, Qonys Jetpisov, Dáýren Jaınaqov jáne Azamat Muqanov syndy jalyndy jigitterdi qalaı maqtasaq ta jarasady. О́zderiniń eńbekqorlyǵy men jankeshtiligi, tabandylyǵy men tózimdiliginiń arqasynda olar da kóz arbaǵan bıikterdi baǵyndyrdy. Sonymen qatar, 1996 jyly Tokıoda Sáýle Ǵabdýllına jáne 2007 jyly Pragada Raısa Baıalıeva áıelder arasynda álem chempıony atandy. Aıtýly qos balýannyń dúbirli dodalarda daralanýyna meniń de sińirgen eńbegim bar dep esh qymsynbaı aıta alamyn.
– Ár bapkerdiń ishte ketken bir armany bolatyny anyq. Sizdiń de «áttegen-aı!» degen kezderińiz bolǵan shyǵar?
– Meniń aldymnan san myń balýan ótti. Aralarynda aıryqsha daryndysy da boldy. Bula kúshteri boıyna syımaı turǵan dúleı kúsh ıeleri de kezdesti. Biraq álem chempıony ataný baqyty olardyń barlyǵyna birdeı buıyrǵan joq. Ár jyldary dúnıejúzilik dodada júlde alǵan Rýslan Seıilhanov, Zeken Sháımerdenov, Farhad Ábdálimov, Berik Jetpisbaev, Qorǵan Turymbetov, Dinmuhamed Músirálıev, Qaırat Kúnsafın, Erlan Tájikov, Arman Ábeýov, Aıdar Qaıyrbaev syndy saıdyń tasyndaı sańlaqtar altyn tuǵyrda marqaıyp turýǵa laıyq edi. Biraq bireýiniń baǵy janbady, bázbireýler aramza tóreshilerdiń qıturqy oıynynyń qurbany boldy. Al keıbir jigitterge jaı ǵana sportqa degen adaldyq jetpedi. Sonyń saldarynan kózdegen maqsattaryna jete almaı, qalyń toptyń arasynda qalyp qoıǵandary qanshama! Meni ókindiretin osy jaǵdaı.
– Sizdiń tártip máselesine qatty qaraıtynyńyz belgili. Keıbir kezde «sportyq rejimdi buzýǵa bolmaıdy» dep óz týystaryńyzdyń toıyna da barmaı qoıady ekensiz. Sol ras pa?
– Árıne, toıdyń kóp bolǵany jaqsy ǵoı. Biraq ár nárse óz orny, retimen bolýy kerek. Bastapqy kezde shákirtterim «Aǵamnyń toıy edi, apamnyń týǵan kúni edi, quda-jegjattyń ıýbıleıi edi» dep menen jıi suranatyn. Biraq men sporttyq rejimdi buzýǵa túbegeıli qarsymyn. О́ıtkeni temirdeı tártip bar jerde ǵana nátıje bolady. Búgin toı, erteń qonaq shaqyrýmen júrgen sportshy da, bapker de esh óspeıdi. Osy qarapaıym ǵana qaǵıdany aınalamdaǵy adamdarǵa uǵyndyrýǵa tyrystym. «Búkil jan-dúnıeńmen sportqa beril. Qyzyq qýa bermeı, tańdaǵan kásibińe adal bol. Sonda ǵana nátıje shyǵady. Eger de ony qalamasań, sporttan qol úz de, toı toılap júre ber» dep san márte shákirtterime zekip te tastaǵanmyn. Bir biletinim, boz kilem bosańdyqty kótermeıdi. Rejim buzylsa, bereke ketedi. Bereke ketse, tabys bolmaıdy. Balýandarǵa da, basqalarǵa da úlgi bolsyn dep, ózim de talaı toıdan sanaly túrde bas tarttym. Etjaqyn adamdaryma da «jattyǵý jıyny ótip jatqan kezde mazalamańdar» dep te talaı márte eskerttim. Osylaısha biraz aǵaıynnyń ókpesine qaldym.
–Demalys kúnderi shákirtterińizdi ertip, Almatydaǵy Muhtar Áýezov atyndaǵy drama teatryna da bara jatqanyńyzdy da talaı jurt kóripti...
– Teatr – kıeli jer. Ol jerge adam rýhanı lázzat alý úshin barady. Men shákirtterime sony túsindirgim keldi. Jattyǵýdan qolymyz qalt etse, olardy teatrǵa jeteleımin. «Kitap, gazet-jýrnal oqyńdar» dep balýandarǵa únemi aıtyp otyramyn. О́ıtkeni sportty qoıǵannan soń da ómir jalǵasady. Sol kezde olar týra joldan adasyp qalmasa eken dep tileımin. Men shákirtterimniń bilimdi bolǵanyn qalaımyn. Al kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattar ómirdegi óz joldaryn tabady. Sol sebepti de demalys kúnderi ulttyq qurama músheleriniń barlyǵyn Muhtar Áýezov atyndaǵy teatrǵa ertip aparýdy daǵdyǵa aınaldyrdym. Eshqaısysyn qazaq, orys dep bólmeımin. Bir kúni qazaq tilin bilmeıtin bir top balýan: «Kereı aǵa, teatrǵa barmasaq bola ma? Biz báribir qazaqsha túsinbeımiz ǵoı», – dep ketýge oqtaldy. Ashýym kelse de, sabyr saqtadym. Sodan men «Teatrdaǵy qoıylymdy túsiný úshin til bilýdiń esh qajeti joq. Árbir sátti júrekpen sezinseńder de jetkilikti» dep barlyǵyn qaıta kıeli shańyraqqa kirgizip jiberdim.
– Siz búkil sanaly ǵumyryńyzdy qyzyǵynan góri shyjyǵy kóp sambo kúresine arnadyńyz. Bolashaǵy bulyńǵyr, qarjysy mardymsyz sport túri sizdi jalyqtyrǵan joq pa?
– Jasyratyny joq, ondaı sátter de boldy. «Osyndaı beınettiń maǵan qajeti qansha» dep, san márte qoldy bir siltegim de kelgen. Biraq men sambony sheksiz súıetin adammyn. Búkil sanaly ǵumyrymdy osy salaǵa arnadym. Kezinde sport basshylary tarapynan «Almatydaǵy sport mektepteriniń birin basqaryńyz», «Dzıýdoshylar komandasyn jattyqtyryńyz» degen usynystar da túsken. Sheteldikterdiń de qolqa salǵany bar. О́zgesin aıtpaǵanda, sonaý Panama elinen shaqyrtý alǵanmyn. Alaıda jastaıymnan serik etken ónerdi eshnársege almastyrǵym kelmedi.
– Kereı aǵa, zeınet demalysyna shyqsańyz da áli sportty serik etip kelesiz. Ardagerler arasynda ótetin dúbirli dodalarda da atoı salyp júrsiz. Áńgimemizdiń sońynda sol tabystaryńyz jaıynda qysqasha aıta ketseńiz?
– О́mir boıy osy salada júrgen adamǵa óziniń súıikti kásibinen birden qol úzip ketý ońaı emes eken. Men zeınetke shyqqanymmen, úlken sporttan alystaǵan joqpyn. Bas bapkerlik qyzmetten ketkennen keıin de balýandyq ónerdi órkendetýge bir adamdaı-aq atsalystym. Birer jyl dzıýdodan Qazaqstannyń qyzdar quramasyn jattyqtyrdym. Respýblıkamyzdyń biraz aımaǵynda eńbek ettim. Áli de aqyl-keńes surap kelgen balýandarǵa bar bilgenimdi úıretip júrmin. Sonymen qatar ardagerler arasyndaǵy jarystarǵa da ara-tura qatysyp turamyn. 2007 jyly Tashkentte sambodan ardagerler arasynda álem chempıony atandym. Osylaısha 60 jyldyq mereıtoıyma óz-ózime keremet syı jasadym. Kóp uzamaı joǵarydaǵy kórsetkishti taǵy birneshe márte qaıtaladym. Dzıýdodan da qara jaıaý emespiz. Ábý-Dabıde ótken álem chempıonatynda bas júldeni oljalasam, Germanııadaǵy dodada kúmis medaldi moınyma ildim. Áli de kúresip, jaqsy nátıje kórsetýge bolatyn edi. Biraq shetelge shyǵýǵa qarajat joq. Sonyń saldarynan talaı baıraqty básekeden shet qaldym.
Meni qynjyltatyn bir jaıt – qazirgi kezde jasy qyryqtan asqandar arasynda ózderin qart adamdaı sezinetinder jeterlik. Alpys jasynda esh nársege jaramaı jatqandar tipten kóp. Biraq meniń bir túsingenim, adamnyń táni qartaıǵanymen, jany eshýaqytta qartaımaý kerek. Er-azamat ózin qashanda sergek sezinýi qajet. Sol úshin sportpen shuǵyldanýdyń mańyzy óte zor. Eń bolmaǵanda, kún saıyn eń qarapaıym jattyǵýlar jasap turyńyz. Onyń da paıdasy zor. Jalpy rýhy túsken adamdardyń saǵy tez synady. Ondaıda kárilikke boı aldyrasyń. Kárilik seni qajytady, janyńdy jegideı jeıdi. Bul – jaqsy nárse emes. Al sportty serik etseńiz, joǵarydaǵy jaıttyń barlyǵy umytylady. Esińizde bolsyn, únemi sergek júretin rýhy bıik adam eshýaqytta qartaımaıdy. Oǵan meniń kózim áldeqashan jetken!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
