Dúnıejúziniń «Qyzyl kitabyna» engen buqar buǵysy - tabıǵat erekshe jaratqan tirshilik ıesi. Álemde sanaýly ǵana aımaqtarda kezdesetin jabaıy janýar shóleıtti óńirde tirlik etýge beıimdelgen kádimgi buǵytuqymdastar tobyna jatady. Qazaqstanda buǵynyń bul túri erekshe tizimge alynyp, memleket tarapynan qorǵalady. Qazir negizinen «Syrdarııa-Túrkistan» memlekettik óӊirlik tabıǵı parki aýmaǵynda ósip, kóbeıip keledi.
О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary ańshy myltyǵynyń qaraýylyna jıi ilingendikten ári tabıǵattaǵy ashyq ken-qazba jumysynyń beı-bereket júrgizilýi men egistik alqaptardy esepsiz jyrtýdyń zardaby tıip, Balqashtyń qumdy-shóleıtti óńirindegi buqar buǵysy joıylyp ketken eken. Ekolog ǵalymdar óndiris pen aýyl sharýashylyǵynyń órkendeýi Balqash kóli mańynyn florasy men faýnasyna aıtarlyqtaı zııan tıgizgenin sol 1960-70 jyldary-aq dabyl qaqqan bolatyn. Kól mańyndaǵy qopaly qamystyń jappaı shabylyp, órtelip azaıýynan ólkedegi tuıaqty dala janýarlarynan bólek, jyrtqysh ańdar da joıylyp ketkeni anyq. Zertteýler bertinge deıin Balqash jaǵalaýynda jolbarys jortqanyn dáleldep te bergen.
Búginde adam qolynan zııan shekken tabıǵatty qalpyna keltirýge qyrýar qarjy jumsalyp jatyr. Bul iske Birikken Ulttar Uıymynyń «Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat» qory kirisip, «Qyzyl kitapqa» kirgen janýarlardyń tuqymyn kóbeıtýdi qolǵa alǵan. Ile-Balqash rezervatyna buqar buǵysyn kóshirý jumysy da osy qordyń qoldaýymen iske asty.
Qazir Balqash kóli mańyna arnaıy salynǵan beıimdegish volerge jiberilgen 2 atalyq jáne 3 analyq buǵy qoryqshylardyń baqylaýynda. «Bıoalýantúrlilikti saqtaý jónindegi assosıasııa» ókilderiniń paıymdaýynsha, bir kezderi Balqash jaǵalaýyn mekendegen buqar buǵysy túpki mekenderin jatsynbaı, tez beıimdelip ketýi tıis. Al «Dúnıejúzilik jabaıy tabıǵat» qory keleshekte Balqash kóline dala jolbarysynyń oralýyna qam jasap jatyr eken. Ol úshin osy mańnan joıylyp ketken tuıaqty janýarlardyӊ barlyq túri men sanyn kóbeıtip, qalypyna keltirý kerek. Buǵan deıin rezervatqa jiberilgen jabaıy qaban tuqymy jyl sanap kóbeıip keledi. Endi az jylda buqar buǵysy da otarǵa aınalary sózsiz. Al aldaǵy 30-40 jyl kóleminde Balqash jaǵalaýyna jolbarys qaıta oralsa, ǵajap bolar edi...
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
