Atameken aldynda anttasaıyq aǵaıyn!

Jeksenbi, 4 qarasha 2012 0:55

Aýyl!

Ár qazaqtyń ata-teginiń aq besigi, ár qazaqtyń tabanyn tirer, arqasyn súıer asqary, ár qazaqtyń baba dás­túri, kóne salty, ár qazaqtyń esi ketip eske alar balalyq balǵyn dáýreni. Atamekenge degen uly mahabbat sol aýylǵa degen júrek túkpirinde syzda­ǵan saǵynyshtan bastalsa kerek. Bálkim, basqa ǵasyrda qalada týǵan qazaqtar Qazaqstannyń maqtanyshy bola jatar, dál qazirgi biz ómir keshken dáýirimizde ulylyqtyń negizi sol  aýyldan bastaý aldy. Qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaev dalada  týyp ósti.

Jeksenbi, 4 qarasha 2012 0:55

Aýyl!

Ár qazaqtyń ata-teginiń aq besigi, ár qazaqtyń tabanyn tirer, arqasyn súıer asqary, ár qazaqtyń baba dás­túri, kóne salty, ár qazaqtyń esi ketip eske alar balalyq balǵyn dáýreni. Atamekenge degen uly mahabbat sol aýylǵa degen júrek túkpirinde syzda­ǵan saǵynyshtan bastalsa kerek. Bálkim, basqa ǵasyrda qalada týǵan qazaqtar Qazaqstannyń maqtanyshy bola jatar, dál qazirgi biz ómir keshken dáýirimizde ulylyqtyń negizi sol  aýyldan bastaý aldy. Qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaev dalada  týyp ósti. Uly jazýshy Muhtar Áýezov aýyldan shyqty, batyr Baýyrjan Momyshuly aýyl balasy. Bú­gingi Almaty men Astanany dańqqa bólep júrgen ónerlilerdiń basym kópshiligi, zııaly qaýym atanǵan oqymystylar men talant ıeleri aýyldan óngen urpaqtar ne sol urpaq tárbıesin kórgender. Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ta aýyl  perzenti. Aýylyn, halqyn oılaǵandyqtan da Elbasymyz osyndaı sheshim qabyldap otyr.

Aýyl jyldary!

Osy bir sheshim qabyldanǵanda meniń kóz aldymnan erke qustary erkin júzetin kógildir kólderdiń kóktemgi kórinisi ótti. Qozy-laǵy jamyrap, ý-shý bolǵan keshki aýyldyń taı-qulynǵa minip kók shalǵynda quıǵyta shapqan baqytty balalarynyń daýysy keldi qulaǵyma. Sabada qymyz sapyrǵan kelinshektiń jyly jymıǵan janary kóz aldyma kelip, táı basqan jas sábıdiń tusaý keser toıyndaǵy dúrmek daýysyn da estigendeı boldym. Oıýly tekemet ústinde sháıi jibek kórpede otyrǵan báıbishe­niń janynda terbetilgen besik elestedi… Shyndyǵynda bul sýret eles bop qalmaq pa?  О́ıtkeni, shyn máninde qozy-laǵy azaı­ǵan, qymyzy da, qyzyǵy da ortaı­ǵan, báıbishesi bazar jaǵalap ketken, kelini júkti bolýdy sıretip, besikti jınap tastaǵan, kóship ketken jurtta esik-terezesiz úıler men ıesiz qalǵan ıtter tur kóz aldymda. Qorǵany joq, qalqany joq, qojasy joq, egindigin qańbaq basyp ketken jaıylymy bos qalǵan alys aýyldarda qazirgi kúni panasyzdar qaldy. Olar osy aýylǵa kóńil bóliner sátti on jyl boıy asqan shydamdylyqpen kútti…

Iá, aýyl shynymen tozdy. Biraq, onyń birazyn jóndeýge bolar. Aldaǵy úsh jylda sál de bolsa eńse kóteriler. Úrkip ketken, qalada qarabastyń qamy dep qań­ǵyǵandar aýylyna oralar, qalǵan jastar qaırattanar. Átteń, dál qazirgi nesıeni is­ke asyryp, bel sybanyp keter saýattylar az aýylda. Egemendik alǵanda 10 jastaǵy bala qazir 20 jasar jigit bol­dy, qolynda ne maly, ne kóligi, ne bilimi joq.

Tozdyryp bolyp, endi eske alǵan aýyl aldymen ulttyq tárbıemizdiń oshaǵy edi-aý! Sol oshaqty da buzyp alǵan sııaqtymyz. Ol qashan qalpyna keler eken? Osydan otyz jyl buryn aýyl atasy, aýyl aǵasy, aýyl qarttary, aýyl azamaty degen ataqqa asqan iltıpatpen qaraýshy edik. Aýyldyń syrt kelbetinen aýyl aǵasyn, azamattaryn tanýshy edik. Aýyl balasy! Ol ózi aldansa da ózgeni aldamaıtyn aqkóńil bolatyn. Aýyl boıjetkeni ınabat pen syzylǵan tabıǵı baısaldy minezdiń ıesi edi. Qalada turatyn sábıler jazǵy demalysta aýyldaǵy ata-ájege asyǵatyn, daladan meıirim men tórt túlik maldy kórip, taza aýa men adam­dardyń taza peıiline sýsyndap, janyn, júregin tazartyp qaıtý­shy edi. Endi she? Endi olar aýyl qazaǵyn men­sinbeıtin tasbaýyr boldy. Aýyl jigitin “mámbet­ter” ataıtyn qala qyzdary qa­zir kúıeýsiz. Dala qyzy qalalyq jigitke qyzyǵyp, tastandy balanyń sanyn kóbeıtýde. Aýyl jigitin ertede “Asyldyń tuıaǵy”, “Marqasqa”, “Azamat” dep erekshelep ataıtyn, qazir ol sózder – arhaızm. Ondaıdy eshkim estip júrgen joq, túsinbeıdi de. Qala men aýylǵa saýda jasap, un men kómirdi sál qymbat satyp júrgen kórshi jigitti aýyldaǵy aǵaıynymyzdyń mektepke barmaıtyn balasy “krýtoı” degeni bar. Adamǵa jaqsylyq jasaý degen uǵym qazir saýdamen aralasqan túsinik sııaqty. Endeshe qazirgi aýylda ósip jatqan urpaq meıirim men adamshylyqty kóre almaı otyr. Qojalyq ıesi de eńbekterin jep, tıesili úlesterin kezinde qaıtarmaıdy. Ala jazdaı etken eńbegine eki arba pishen, eki qap un berse jaqsy, bermese de amaly qansha, qaıda barsyn. Keı jerde tipti shaǵym aıtar aýdan da tarap ketken. Buryn aýylda kórgendiniń balasy, uıaty bar ul, anasy asyl qyz, mádenıetti jigit degen sózderdi aıtyp otyrýshy edi, ony jastar estıtin. Qazir el ishin kákúr-shúkir qaptap ketkendeı sezinesiń. Aǵa urpaq – zeınetker. Qo­lyn­da aqshasy joqtyń sózi de arzandap tur, eshkim tyńdap jatqan joq sııaqty.

On jyldaı pá­týásiz lısenzııa al­ǵan oqý oryndaryna aqsha tólep oqy­ǵandar shala saýat­ty. О́ıtkeni, aq­sha tólegesin emtıhan­da qulatpaıdy, qula­maı­tynyn bilgen soń qunyǵyp oqyp bas aýyrt­paıdy. Saýda ja­­sap aqsha tóleıdi, baǵa qoıǵyzyp úıine qaı­tady. Ondaı maman kimge abyroı ápermek. Buryn alystan oqyp kelgen stýdent qarııalardy qurmettep sálem berip shyǵatyn dástúr bolatyn. Qazir el balasy ony da kórmeıdi eken. “Bataly qul arymas” dep otyratyn bataly shaldar da zeınetaqy­nyń kezeginde júr, qazir úılerine ákelmeıdi, bankomat nemese baılanys ornyn kúzetip júrgeni. Osyny kórgen jas urpaq úlken syılap jatqan sharadan beıhabar. Sondyqtan Aýyl  jylyn aldymen tárbıeden, mektepten, máde­nıet­ten bastaǵan durys bolar edi. Árıne, máshıne men traktor da keregi sózsiz, ol sanasyz­dyń qolyna tıse tez sy­nady jáne jekelegen adamdarǵa ǵana paıda ákeledi. Olardyń biri – qoja, biri – bı, taǵy bastary birikpeýi múmkin. “Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári – bos” degen Abaıdyń aıt­qany keledi. Aldymen aýyldyń basyn biriktirip qurap, maq­sattaryn aı­qyndap bere­tin shara júrgizilse. Aýyl ákimderi qara halyqtyń sózin qulaqqa aspaı bara jatyr jáne bul bir aı­maqtyń “syrqaty” emes, talaı jerdegi qubylys. Tipten, zeınetkerler baratyn qamsyzdandyrý bólimindegi jastardyń ózi daýystaryn kóterip sóı­le­sedi. Osynyń báriniń arǵy tórkini – máde­nıetsizdik. Ata salttan tysqary ketken tárbıe­niń “jemisi”. Aýylda ósken ul-qyzdar azdaý oqyǵanymen, ata dástúrli tárbıeden talaı taǵylym alýshy edi ǵoı.

Aýyl jylynda aýyl mektebin qalaı damytsaq eken degen oı da mazalaıdy. Talaı jerdi kompıýterlendi dep jarııa etemiz. Onyń kóbi qaǵazdaǵy esep berý. Talaı aýyl mektebinde ol bólme qulyp­taýly tursa she? Qulyp astynda esepke kirip turǵan tekserý komıssııasy kezinde iske qosatyn kompıýterden televızorǵa túsirýge arnalǵan bólmeden kimge ne paıda kelmek? Kóbine sabaq berer muǵalim jetpeıdi. Aýyl jyly alys aýylǵa mektep salyp beremiz dep taǵy shyǵynǵa batamyz ba? Odan da aýdan ortalyǵyndaǵy nemese oblystaǵy ınternattardy kúsheıtse qaıtedi? Aýyl balasy úıinen alysta bolsa, óz betinshe kún kóriske beıimdeler, bir-birine meıirimdi bolyp aralasyp úırener, eń bastysy ýaqyt talabyna saı tehnıka men jańa zamannyń jetistigin meńgerip, damyp jetiler. О́z kıimin ózi kıip, uqyp­ty, jınaqy bolýǵa, qalanyń tazalyq mádenıetin meńgerip, jazǵy aýyldyń dástúrimen salystyryp óser. Biz aýyldy aýdannan, aýdandy oblystan, oblysty ózinshe bólgennen oqý-tárbıe jumysyn álsiretip alatyn sııaqtymyz. Iá, Almatyǵa barýǵa aqsha joq, Astanada oqýǵa shama joq dep joǵary oqý oryndaryn bóldik. Ýnıversıtetterdiń sany kóbeıdi, sapasy qalaı? Ne uttyq, neden utyldyq? Aralasý azaıdy, osy kez kóńil sandyǵy taıazdap, oılaý kókjıegi tarylyp, jan dúnıemiz kedeılenip bara jatqan joq pa? Mysaly, Pavlodarda úsh ýnıversıtet, Batys Qazaqstanda eki ýnıversıtet, ol ýnıver­sıtetter ulttyq atanatyn Ál-Farabımen, biraz oqymys­ty jınalǵan Eýrazııamen teń túse alar ma eken?

Pavlodarlyq stýdent buryn Ońtústik­tiń qyzyna úılenip eline salt-dástúr aparýshy edi. Atyraý jigiti Baıanaýyl boıjetkenine Dına kúılerin úıreter edi. Syrdyń sulý qyzy sonaý Abaı elinde palaý basar edi. Kókshedegi dastarhan sal­ty Túrkistanmen aralas jańǵyryp, quda­lar kelip máre-sáre bolar edi. О́zi shaǵyn respýblıkada endi ár jer óz qazanynda qaı­naı bastady. О́z rýy, óz áýlıesi, óz atasy jaıly kitap… Áskerge de óz oblysynda qalady. О́z óńirinen ózgeni kórmegen uldyń kózqarasy bıiktemesi anyq. “Úıdegi batyr jaýǵa joq, úıdegi sheshen daýǵa joq” dep halyq nege aıtqan. Usaqtalǵan ynjyq ul elge qalqan bola alar ma? “Atyń barda jer tany jelip júrip, asyń barda el tany berip júrip”  degen ulaǵat neni meńzeıdi? Iá, qaltalylar shet eldi tanyp jatyr, shúkir, shet tilin meńgergen urpaq ósip jetilýde, biraq ana tili men ata salt ult saqtaýda, eldikti saqtaýda orny bólek nárse emes pe? Qazir bizde sol dala fılosofııa­sy, ǵasyrlap jına­ǵan babalar dástúri, urpaq tárbıeleý­degi qundy pikirler umyty­lyp turǵanǵa uqsaıdy. Táýelsiz Qazaq­stannyń erteńine laıyq sanaly, namysty, jany baı, saltqa berik urpaqty tárbıeleý keıinge qaldyra turýdy kótermeıtin másele. Munyń bári jaqsara tússek, bola tússek, eshkimnen kem bolmasaq degen ıgi arman, aq tilek.

Keshegi kúni Reseıdegi Qazaqstan jylynyń saltanatty ashylýyn kórip otyrǵan ár adam erekshe qýanysh sezimine bólengeni qandaı mártebe. Kemeldenip kele jatqan elimizdiń keń mańdaıly Basshysy qandaı, baılyǵy qandaı, óneri qandaı! Iаpyr-aı, bul qazaqtyń qyzdary netken talantty edi! Bıbigúl, Roza, Jánııa, Aıman, Shuǵyla, Maıra, Láıla. Ár esim ult namysyn kóterip turǵan joq pa? Osynsha ónerli qyzdar ósirgen ult kimnen kem, onyń tili kimnen kem? Nege ana tilimizde sóıle­meımiz? Shynynda ult tilinde sóılemegen urpaqtyń ómiriniń aıaǵy ókinishpen bitkenine talaı mysal keltirýge bolady. Olar ózinen týǵan ulǵa da jat bolyp ketken. Talaı arystarymyz ózge ultqa úılenip, qartaıǵan­da qarttar úıinde qalǵan! Osyndaı namys tárbıesinen tys qalǵan ul-qyz aralas nekege beıim keledi. Ana tildi de qoldamaıtyn solar. Ol jerde ata salt jaıly áńgime bolmasa, aqyry qıyn. Keıde jaǵdaıǵa baılanysty ana tilin jete bilmese de ulttyq namysty joǵary ustap otyratyn otbasy bolady, namysshyl, ójet bolady-aq, átteń ózin tereń bile almaı qınalady. Bári bir ana tiliniń tereń mánin ana sútimen emgenge, álippeden bastap sóılegenge jetpeıdi. Keıde ana tilinde saıraǵannyń sanasy tómen, namysy joq bolyp qınaıdy. Sondyqtan rýhanı baı, sanaly, namysqoı urpaq tárbıesi ár ata-ananyń esinen shyqpaýǵa tıis boryshy der edim. Ulttyq namysty sezinbegen qyzdardyń aldy Amerıkada, sońy Vengrııa men Túrkııada turmysta júr. О́zge ultqa shyqqan qyzdan qazaqqa ne paıda, olar balasyn qazaq dep jazdyrta almaıdy. Aýyl desek esimizge buryn kóp balaly analar túsetin. Biri kirip, biri shyǵyp júretin kún súıgen qarasıraq­tardy shetinen emirene ıiskeıtin, shetinen qolqanat qyp sharýasyna jumsaıtyn keń peıil, keń etek, aq jaýlyqty ana otyra­tyn. Qazir ondaı anaǵa sońǵy án sózin jazǵan dalada týǵan aqyn Qaırat Jumaǵalıev alpystan asyp ketti. Ondaı analardy kórme­gender ana jaıly jurt tebirener jyr da jazbaıtyn sııaqty.Qazir sanap týǵan bir-eki balamen ult sany qalaı kóbeıer? Sonda keń baıtaq Qazaqstanǵa erteń kimder ıe bolmaq? Áli qonys teppegen oralman ba? Ol urpaq kelgen jaǵyn ańsaıdy. Qazir turmys qurmaǵan qyz-jigit sany qansha? Maqash Tátimov esebinen jańylǵan tárizdi.

Iá, biz óse almaı turmyz. Sanymyz óser túri joq. Qazirgi otbasynda bir-eki bas qana, olardyń óziniń densaýlyǵy shamaly. Dúnıege bala ákeletin aýyl kelinshekteri shetinen anemııa, aýzynda tisteri joq. Tarap ketken aýyldan, qosylyp ketken aýdannan kómekke berer on bes myń teńgeni izdep taýyp alǵansha shashy aǵarar. Keshe men on jyl boıy “Altyn alqasyn” almaǵan on balanyń anasyn kórdim. Endi bir on bala týǵan ana qarty ekeýi qalada páter jaldap turyp jatyr, ózderi zeınetker, páteraqy­ny muǵalim qyzy tóleıdi eken, al onyń alyp otyrǵany da on bes myń teńge. Bul da bir aýylǵa emes, búkil Qazaqstanǵa ortaq jáıt.

Aýyl mádenıetin kóterý úshin mádenıet saraılarynyń saý qalǵanyn jóndeý kerek, kitaphanalarǵa kóńil bólý kerek! Ol saraılardy jekeshelendirý kezinde buryn basshy bolǵandardyń balalary satyp alyp, buzyp kóshirip qala mańyna úı salyp alǵan. Nege ekenin qaıdam, burynǵy ákim-qaralar jekeshelendirý kezinde qara halyqqa eshteńe úıretken de, túsindirgen de joq, ózderi malǵa deıin molyraq bólip aldy. Aýyldy azdyrǵan solardyń qazir de sharýasy túgel. Biri – depýtat, biri – bazar qojasy, biri – zaýyt ıesi (bálkim, basqa famılııaǵa aýdaryp qoıǵan). Áli sol úrdis jalǵasýda, halyq soǵan narazy, ishteı tynyp otyr. Halyq ıgiligi bolǵan ǵımarattardy jeke adamdarǵa zańdastyryp satyp júrgen óz baýyrlarymyz qara halyq kózqarasyn qulaqqa aspaıdy. Keı qalada jekemenshik ıeleri ózge ult ókilderi, qazaqqa satsaq sóz kóbeıedi, saýdaǵa bótender tıimdi. Batys Qazaqstanda talaı nársege qoja tipten reseılikter. Oqta-tekte qarapaıym jigit ıe bolsa ondaı­lardyń “kryshasy” bolady. “Kryshasy” joqtar bıznes jasasa salyqpen-aq jep qoıady. Ony halyq kórip otyr-aý dep keıbireýler oılamaıdy. “El qamyn oılaǵandar” áıeline altyn dúkenin, ulyna máshına salonyn, qyzyna keshki oıynhana syılap otyrǵanyn da halyq jaqsy biledi, qazir oǵan da kóndikken. Eki aıaqty pende júrgen jerde Ádilet degen sorly qashan shyrqyramap edi. Talaılar osy áreketteri úshin abyroıdan aıyrylamyn-aý dep oılanbaıtyn tárizdi. Tóreshi ýaqyt erteń bárin óz atymen ataıtyny da tarıhtan málim. Kezinde “halyq jaýy” bolǵan elin súıgen azamattardyń esimin de tarıh pen ýaqyt aıqyndap bergen.

Qazir aýyl balasy da paıdakúnem, jeńil tirlik izdeýde. Aýyl malyn urlap óz týysyn aldaıtyn alaıaq ta sol elden kórgen “óne­geniń” jemisteri ǵoı. “Kórgen kórgenin is­teıdi” demeı me halyq. El sengen azamattan aýyl balasy ádiletsiz jekeshelendirý kórdi. Tektilik degen tegeýrindi sózdi estimegen urpaqqa mektepte tekti bol dep shyryl­daǵannan ne shyǵady? Tentek bolǵan balany túzetetin túrme emes, ony tentektikke jiber­meı ustaıtyn aýyldaǵy tárbıe men ata saltymyz. Sodan ketip baramyz.

Qazaqtyń “myń jyldyq” degen quda-qu­da­ǵyıy balalarynyń  úıine talasyp sotta­sýda. Bul oılap qarasaq búkil ult bolyp uıalatyn jáıt. Qarııasyn qartaı­ǵandar úıine aparyp tastaý da, sábıden bas tartý da meıirimsizdiktiń nátıjesi. О́tken jyly aýrýhanada óz anasyn emi bitse de úıge alǵysy kelmegen jigittiń taǵy da bir aptaǵa aqsha tóleıin, tek úıge jibermeı tura turyńyz dep dárigerge jalynǵanyn kórip, birneshe tún uıqym qashqan edi. Sol jigit aǵasy bolǵan azamatty erteń óz balasy sóıtpes pe eken? Meıirimsiz urpaq erteńgi Qazaqstan eline ne qospaqshy? Shetke satqan sábıden qalǵandar ósip jetilgende, kórgeni men tegi joq, barar jer, basar taý joq, anasy men úıi joqtar óskende qoǵa­mymyz qandaı bolmaq? Ol jetimdermen qaıda baramyz? Bolmasa balalardy 12 jyl mektepte ustap eseıtemiz be? Erte jetiletin ońtústik óńir qyzdaryn turmys qurýdan, ana bolýdan bas tartatyn zań shyǵaramyz ba? Qazirgi urpaqtyń kóz ashqaly kórgeni pornofılm bolsa she? Tipten konserttik sahnadan jalańash áıel­der kórsetýge beıimdelip turmyz, endigi jerde Baıan sulý kıimin “jańǵyrtty”, ataqty Qyz Jibekti sheshindirsek ulttyq eshteńe qalmas, sirá. Munyń da arǵy teginde ónerge kelgen jastardyń ata dástúrden taıyzdyǵy jatqan bolar. Sóıtip, mektepterge besik qoıa­tyn bólme ashýǵa daıyndyqty ózimiz jasap jatqan sııaqtymyz. Jas urpaqtyń da kórgeni ónerde de ómirde de, ózgelerge elikteý.

Aýyl jyly dep jarııalanǵan úsh jyl asyl tuqymdy mal qalǵan aımaqtarda talaı turmysty kóterip tastary anyq. Aýyl qazaǵynyń mal baǵar jaǵdaıy bolsa turmysy jaman bolmaıdy. Olardyń malyn urlyqtan saqtaýǵa kómek kerek. Mal tuıaǵy úsh jylda óser, úsh jylda óspese bes jylda óser, al adamzattyń esti urpaǵyn ósirýge otyz jyl da azdyq etedi, parasatty jetkin­shek tárbıeleý ońaı sharýa emes. Nege ekenin qaıdam, ataqty “Aıaz bı” ertegisin bastaýysh synypta oqytady. Bastaýyshtaǵy balanyń “aldymen aýzyńa kóje tústi, tegińde han joǵyn sodan bildim” degen uǵymǵa túsinýi múmkin emes. Qalada ósken, sózdik qory azdaý, qazaqy uǵymy taıyz bala múldem uqpaıdy. Ony paıymdaý úshin daıyndyq kerek. Bul eseıgen adamdar aıtqan áńgime, tipten han men ýázirler arasynda bolǵan oqıǵa ǵoı. Bul jas balalardyń arasynda aıtylatyn áńgime emes. Aıaz bıdi laýazymdy adamdar ózine syn kózben qaraý úshin shyǵarǵan halyq. Al, qazaqsha bilmeıtin basshy Aıaz bıdiń danalyǵyn qaıtedi? Erterekte bir aýdannyń men biletin basshysy qazaq aýylynda “allaǵıýakbar” dep as qaıtarýǵa tyıym salǵan bolatyn. Sol aımaqta áli kúnge dastarhanǵa salıqaly bata berer qarııa joq desem ótirik emes. Taǵy da jas urpaq ata saltyn kórmeı, dastarhan máde­nıetin sezinbeı ósip jatyr. Ájelerimiz as iship bolǵan soń túgel jınap, aq batasyn aıtyp, betin sıpap, sosyn turyp ketýge ruqsat beretin. Ol da mádenıet, nandy syılaýǵa, dástúr syılaýǵa, ornyqty bolýǵa úıreteri sózsiz. Ata salt — ulttyq tárbıeniń negizi ǵoı. Taǵy sol “Aıaz bı” ertegisindegi Qarashashtyń danalyǵyn erekshe oqytý da qajet sııaqty, tek ádebıetshilerge ǵana emes.

Qazaq áıeli degen ózgege uqsamaıtyn dala minezimen erekshelenýi kerek. Odan parasat pen aqyl úırense artyq pa eken? Búkil dalaǵa, ultqa ana bolatyn qyz tárbıesi op-ońaı qaraıtyn nárse emes. Qazaq qyzdarynyń ulttyq tárbıesi jaıly kýrs ashyp, emtıhan tapsyrylýy da artyq bolmas edi. Iá, bizdiń qazirgi qyzdarǵa ulttyq tárbıe erekshe qajet kezeń. Ol aldymen ulttyq namystan bastaý alady. Tárbıeniń ulttyq negizin boıyna sińirmegen qyzdar ár túrli dinı uǵymǵa urynýda. О́zge ultty súıdim deý ulttyq namystyń joqtyǵy. Namyssyzǵa bári bir. Kóshede kúndiz súıisý, kópshilik orynda aıqaılap kúlý, teatr kıim ilgishinde úlkenge jol bermeı taırańdaý jalpy qyz balaǵa jarasty qylyq pa eken? Ol – tárbıesizdik, ol – mádenıetsizdik. Tárbıe men mádenıet qysqa etek pen bettiń boıaýy dep túsinip júrsek she? Qazaq qyzdary jeńiltek minez­ben ózgege mazaq bolsa da ultqa syn. Qazaq qyzdary kóılegin kóterip kóshege ketse onyń da sebebin qoǵamdaǵy tárbıeden ketken qateden izdeýimiz kerek. Olardy kóshede turý­ǵa májbúr etken ne, qate jibergen kimder? Birde, kádimgi Almatydaǵy bir dúkende aǵash tostaǵanǵa qyzyqqan óz qyzyna urysqan qazaq áıelin kórip, jaǵamdy ustadym. Sonda sol qazaq kempir tostaǵandy artta qalǵan qazaq­shylyq dep túsinip turyp, qaı ulttyń tórinde aıaǵy qısaıyp otyrmaq. Sondaı shalaǵaılardyń kesirinen, ózgege eliktegish namysy joqtardyń kesirinen biz ult atynan murajaıǵa qoıar qasıetti múlikter­den aıyryldyq. Atasynyń asataıaǵyn laqtyrǵan kelin qazaqta, enesiniń kımeshegin qazan súrtkish jasaǵan kelin qazaqta. Endeshe qyz­dardy ulttyq tárbıeden shyǵaryp alǵannan tapqan “paıdamyz” osy. Qazaqy besik zııan degendi de bizge basqalar aıtqan, al biz elik­tegishpiz, “Kóp aıtsa kóndi, jurt aıtsa bol­dy, ádeti nadan adamnyń” degen Abaı sózine de qulaq aspaı kelemiz áli. Ulttyq namysy bar bir adam elge qansha jaqsylyq ákelse, namyssyz bir adam da sonsha kesel ákeledi eken. Bir qyz qateles­se qazaq qyzy degen úlken uǵymdy kirletetinin úırete alsaq-aý shirkin! Bizge ádebıetten sabaq bergen Mánshúk batyrdyń anasy Ámına Máme­tovadan tuqymynyń tektiligi ańqyp turatyn. Nuraly han tuqymyna qatysy bar Ámına Mámetovanyń aıaq basýynda erekshelik, sóılegen sózinde parasattylyq, shashyn túıýindegi, boıyn ustaýdaǵy mańǵaz sándilik, kózqarasta turaqty senim men tákapparlyq bar edi. Aýyz ádebıetin tereń biletin sol  ustaz doktorlyq dıssertasııa qorǵaı almady. Sebebi, Chernyshevskıı, Dostoevskıı, Tol­stoılar tegin ashyq aıtqanda, Abaıdyń tegi­men biz nege maqtana almaımyz dep jazǵan eken, sol sózden ultshyl atansa kerek, ári Ahmet Mámetov “halyq jaýy” dep tanyldy. Almatyda alǵash teri aýrýlary ınstıtýtyn ashqan dáriger halqyna qalaı jaý boldy? Iá, sol attan ákesin aqtaý úshin qyrshyn jas qazaq qyzy Mánshúk maıdanǵa surandy. Mine, namys degen osy! Asyraǵan ákeniń namysy úshin el  qorǵaǵan namys erlikpen aıaqtaldy. Al Ámına apaı doktor­lyq qorǵaý úshin pikirin qubyltpady, ja­ǵyn­ǵan aryz jazbady, aıaqqa jyǵylmady. О́zinen saýaty tómen doktorlarǵa mańǵaz qarady da, qazaq qyz­­dary tákappar bolýy kerek dep lek­sııasyn oqyp ótti. О́mirden onyń tárbıesin kórgen Mánshúk qazaq ultynyń namysyna aınalýy da tegin bolmas. Sondyqtan da otbasyndaǵy qyz bala tárbıesi ult bolasha­ǵymen tikeleı baılanysty másele.

Aýyldyń búgingi saqtalǵan táýir jaqta­ry árıne, áıelderge baılanysty. Bala oqytatyn, tárbıeleıtin solar. Oshaǵyn saqtap, joǵyn bar jasap otyr. Búkil aýyl mektebinde eńbek etip júrgen qyz-kelinshekter. Aýyl balasynyń bilimi taıyz dep olardy da kinálaımyz. Az aqshaǵa jan­keshti eńbek etetin, aýyl turmysynyń taý­qymetin kóretin solar. Kompıýterler tol­tyra almaǵan tárbıeni ata saltpen, tártip­pen, adaldyqpen ónege berip toltyratyn da solar. Aýyl  balasynyń bilimin kóterý úshin ustazdardy jıi bilim jetildirý kýrsta­ryna jınaqtap, kórneki quralmen kómek­tesý kerek. Ustazdar úshin jazǵy demalys orny da oılanatyn sharýa. Aýyl  ustazy­nyń emdelý túgili aýyrýǵa ýaqyty joq. Respýblıkamyzda ádisker ustaz, ulaǵatty ustaz, óz isiniń sheberi óte kóp. Alys aýyl­da ondaı bolýǵa múm­kindik azdaý degenim bul. Bolashaqta aýyl men ortalyqtyń mektebinde aıyrmashylyq alshaq bolmasa eken. Jasalyp jatqan bastamalar joq emes, bardy joqqa shyǵa­rýdan aýlaqpyn, degenmen aýyl mektebiniń bilimi sál de bolsa tómen-aý.  Qazir qaıda da prog­ramma­dan tys ádebıet oqylmaıdy. Respýblıka­lyq gazet-jýrnaldar aýylǵa jetispeı tur.

Gazet-jýrnal sıregen, nasıhat az aýyl  tele­dıdar kórgenimen, búgingi jer máse­lesin tolyq túsinip bolǵan joq. Bólingen jeriniń kimniń qolynda ekeninen beıhabar. Olar túgili kýpo­nymyzdyń kimniń paıdasyna sheshilgenin qalalyq biz de bilmeımiz. Biz kýpon salǵan óndiris ornynyń bári jabylyp ketken, kóbiniń atyn da umyttyq, kýponnan kómek kórýdi oılamaıtyn boldyq. Aýyl adamdarynyń da birazy qaǵazdaryn almaǵan, jerdiń qaǵazyn kim paıdalanyp otyrǵanynan beıhabar, bireý keldi, bireý ketti, keıbireý eshteńe túsingen joq. Sonda týǵan aýylǵa jany ashyr azamat bolmaǵany ma? Baıaǵydan oqytyp ósirgen ul-qyzy qaıda aýyldyń? Án saldyryp, aǵyl-tegil qymyz ishkizip, aımaqty asyraǵan aýyldy azdyrǵan kim? Hantalapaı oınap ketken kimder? Onyń da jaýabyn qara­paıym halyq biledi, attaryn da biledi, olardyń keýdesinde bári-bári saırap tur, átteń aıta almaıdy, tyńdaýshy joq, kóbi áli bılik tut­qa­synda júrgen­dikten olar áli ebin taýyp shal­qyp júr. “Saı saıǵa quıar, baı baıǵa quıar” deıdi halyq baıaǵydan. Aýyl  adamdary áli baıa­ǵydaı momyn, kón­bis. Árkimdi qu­daıyna tap­sy­ryp otyra beredi. Áli nıetteri ap­paq, bary dastar­handa, áli birin-biri qonaqtap syılaıdy. Aldap ketkendi de qarǵamaıdy, alyp ketkenge de eshteńe jasaı almaıdy, qoldary qysqa. Aýyldy saqtap otyrǵan áli sol dala minez ben keıbir otbasy us­tanǵan darhan­dyq. Osy bir ult­tyq ereksheligi­miz bolǵan darhan­dyq­ty saqtaý úshin aýylǵa kóńil­di erek­she bólýimiz kerek. Aýyl jyly jarııalandy, aılar zýlap ótip jatyr. Bastalǵan shara qaısy? Aýyl jyly aýyzben aıtylyp júr, naqty eshteńe kózge kórinbeıdi, álde ol tek ákimderge qa­tys­ty ma? Ázir­she men kórgen el uı­qy­ly-oıaý otyr. О́ıtkeni olar nesıe jaıly eshteńe túsin­gen joq. Aýyl adamynyń nesıe alý úshin ke­pildikke qoıar baılyǵy qaısy? Úıi tozǵan, maly bitken. Olar­dy basqarýǵa beretin zań joq. On jyl nasıhat ju­my­sy, tárbıe jumysy, egemendik pen naryq zańyn úıretý aýylda bolmaı qal­dy. Aýyl  tur­mysy, ult sanasy, eldik pen namys esti adamnyń nemqu­raıdy qarar sharýasy bol­masqa kerek, meniń de júre­gimdi syzdatyp turǵan má­sele. Qolymnan keleri az bol­sa da aıtý paryzym dep bilem.

Iá, tarıhtan tanys myń ólip, myń tirilgen bul qazaq áli oılanar dep seneıik, áli de tańyrqatar dep kúteıik. Endigi tilek sol aýyl tezirek kórkeıse eken. Aýyl kórkeı­se, jas urpaq keıbir jetesiz aǵalary qıratyp ketken orynǵa jańa ǵımarattar turǵyzyp, kóne mektepte alǵash álippeni qazaq dalasyn qaltqysyz súıýden bastap oqıtyn bolady. Olar erkin el bolǵan Qazaqstannyń erkindik jolyndaǵy erleriniń eńbegin oqyp, ejelden batyrlar qorǵaǵan atamekenge endi ózderi qoja ekenin óz ana tilinde aıtyp eseıetin bolady. Aýyl kórkeıse týǵan topyraqtaǵy baılyq pen bılik óz qoldaryna tıgen erkin jas eshkimge jal­taq­tamaı, aıaǵyn óz jerinde nyq basady. О́tken babalarynyń keshken ot pen sýyn, ózgege táýeldi bolǵan kezeńdegi qatelikte­rin keshirip, tarıh betterine qaıta úńiledi. Aýyl kórkeıse, qalalardy shýlatyp, ata qonys aýylǵa kósh basyn qaıta burady.  Jaılaý tósin malǵa tol­ty­ryp, jaı­qaltyp egin ósiredi. Olar da besik terbep áldı ánin aıtady, olar da aı­namkózderge jyr arnap, qalamqas qyz­ǵa ánmen sálem joldaıdy. Aýyl kór­keıse Saryarqa tósin dúbirletken sáıgúlik minip jarysqa túsedi, tuıaq daýsyn dombyra  pernesine qaıta jazyp kúı shertedi. Jumyr jerde tirshilik toqta­maı­ty­ny zańdy bolsa, óz atameke­nin­de qazaq urpaǵy da baqytty ómir súrmek.

Aýyl adamdary  qalalarǵa kelip panalady. Bireýler qalada qazaq kóbeıip, tilimizdi damytýǵa sebi bolar dep qýanyp júr. Kelsin, qazaqtar qalalardy da mekendesin. Al ol sheti men bul shetine shapqan atyń jetpeıtin, aýdany men aýylynyń arasy bes júz shaqyrymdaı sozylǵan dalada kimder qalmaq. Bókeı han ordasy bolǵan qazirgi Orda aýdanyn bir kezde júz alpys myń adam mekendegen, qazir on alty myń bar ma eken? Ata qonys qańyrap qalsa bizdiń qaladaǵy tas kóshede tyqyldap ótkizgen ómirimizdiń quny qansha? Babalar ekken qaraǵaı orman Kókshede de, Ordada da syńsıdy, saıasyn mekendeıtin urpaq kútedi. Shyǵystaǵy Marqakól, batystaǵy Shalqar­kól aqqýlary orala bastaǵan aıdyndy jyrlaıtyn aqynyn izdep jaýtańdaıdy. Astana-Almaty baǵytyn­daǵy júırik poıyzdar toqtaıtyn Balqash, Saryshaǵan beketterinde saýdagerler qolyndaǵy tuzdy balyqtar ómir súrgisi kelip typyrlaıtyn tárizdi.

Aýyl jylynda aýylyn óz anasyndaı jaqsy kóretin jankeshtilerge berilý kerek nesıe. Eger nesıe ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketse aýyl taǵy jylaıdy, ári azyp-tozyp ketedi. Sonda bizdiń rýhanı, ulttyq tárbıe, dástúr oshaǵymyz álsireıdi, tamyrymyz bosaı beredi. Aýyl sharýashylyǵynyń bar mamany aýylǵa janashyrlyqpen bet burǵandary jón. Ekonomıst, óner, den­saýlyq, ádebıet túgel qol sozbasa, naqty shara uıymdastyrylmasa, aýyl aıaǵyn tik basyp ketýine uzaq ýaqyt kerek. Aýylǵa burylaıyq, aǵaıyn. Ár qazaqtyń syrqattanyp qalǵan týysyn­daı Aýyl  bizge jaýtańdap otyr bul kúnde.

Bizdiń búgingi qarbalas kezeńimiz Qazaqstan tarıhynyń bir paraǵy ǵana. Átteń, jas urpaq eseıip, oıdaǵydaı ómir súre bastaǵanda qazirgi atalary shaqyr­ǵan kóp ınvestor qaryzyn surap keńir­dekten almasa jarar edi. Investorlar ákelgen jabdyq ol kezde tozyǵy jetedi, tehnolo­gııa kóneredi, sol kezde jańa urpa­ǵymyzdy jaýtańdatyp ketpes pe ekenbiz myna biz? Balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan ózen-kólde ne qalar eken? Álde olarǵa ózimiz atqan qus pen ańnyń qańqasyn qaldyrar ma ekenbiz? Álde jas urpaq qyran baǵyp, júırik baptar ma eken? Aýyl esin jınasa malǵa qarar olar, arǵy­maq minip, tazy ertip, qus salar. Aýyl kórkeıse, salt-dástúr jańǵyrar, áıelder qymyz piser, bıe saýar, salty­myzdan qol úzip kim bolamyz dep oılanar. Ýaqyt ózi de oı salar. Ulyma ıe bolaıyn, qyzyma pana bolaıyn dep namys shaqyrar. Urpaǵymdy azdyryp adam atanǵanym qalaı, sábıimdi tastandy etip ana atan­ǵanym qalaı dep arlanar. Týǵan eldiń týyn kirlet­pesteı ómir keshý azamat­tyq boryshymyz emes pe?! Ata-baba al­dyn­daǵy, Atameken aldyndaǵy bárimizdiń de antymyz solaı bolsa kerek.

Aqushtap BAQTYGEREEVA.

4 sáýir 2003 jyl.