- Bizdiń óńirde mýzeı qozǵalysynyń jandanýyna dál osy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy serpin berdi. Elimiz boıynsha tuńǵysh ret Oral qalasynda osy attas mýzeı ashtyq. Bizdiń «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıimiz qazirdiń ózinde oblystyń mádenı ómirinen óz ornyn taýyp úlgerdi. Kórermeni kóp, kórsetkishi jaqsy, - deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Mırbolat Ersaev.
Elbasynyń «Uly Dalanyń 7 qyry» maqalasynan keıin jergilikti mýzeılerdiń de ekinshi tynysy ashylyp, jańa bastamalar týyndaǵan. Bıyl Oral mýzeıi Reseı Federasııasynyń Máskeý, Orynbor, Ýfa t.b. qalalardaǵy arhıvtermen áriptestik baılanysyn jalǵastyrýǵa nıetti. Osy jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy «Ult tarıhyndaǵy keńistik pen ýaqyt» baǵytynyń «Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa», «Ań stıli», «Atqa miný mádenıeti» tarmaqtary boıynsha Aq Jaıyq óńiriniń arheologııalyq altyn buıymdaryndaǵy ań stıli jáne Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı ólketaný mýzeı qoryndaǵy at ábzelderi jıyntyǵyn katalogtaryn shyǵarý josparlanǵan. Reseı Federasııasynyń shekaralas bes oblysynda jyljymaly kórmeler uıymdastyrylmaq.
Batys Qazaqstan oblysynda búginde 22 mýzeı bar. Olardyń kópshiligi, ıaǵnı 17 mýzeı bir ortalyqqa qaraıdy, Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń fılıaly bolyp tirkelgen. Elimizdegi jańa tártip boıynsha óńirlerdegi, aýdan-aýyldardaǵy shaǵyn mýzeıler oblystyq mýzeıdiń quramyna toptastyrylyp jatyr eken.
«Budan ol mýzeıler japa shekpeıdi. Kerisinshe qarjylandyrý máselesi sheshilip, kásibı turǵydan da kúsheıedi» deıdi Mırbolat Ersaev.
Tarıhı ǵımarat tartyp turady
Oral qalasyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi elimiz boıynsha eń kóne mýzeıdiń biri sanalady. Onyń tarıhy 1832 jyldan bastaý alady. Búginde mýzeı qorynda fılıaldarymen qosa alǵanda 193186 jádiger saqtaýly.
- Biz jaqynda 2018 jyldyń qorytyndysyn shyǵardyq. Bir jyl ishinde bizdiń úlken ujym 118455 kelýshini qabyldap, 7793 márte ekskýrsııa ótkizipti. Odan bólek josparly túrde uıymdastyrǵan 500-ge jýyq mádenı sharamyz, 336 kórmemiz, 260 dáris taǵy bar, - deıdi mýzeı dırektory.
Oblystyq mýzeı HIH ǵasyrdyń eskertkishi – orys-qazaq qolóner mektebiniń erekshe ásem ǵımaratyna ornalasqan. Jalpy, Jaıyq jaǵasyndaǵy kóne shahardyń ózi tarıhı oryn, qasterli úılerge toly. Mysaly, batyr qyz Mánshúk Mámetovanyń murajaıy onyń ákesi Ahmet Mámetov turǵan úıde oryn tepken. Emelıan Pýgachev, Pýshkın mýzeıleri de osy tulǵalardyń tabany tıgen tarıhı ǵımarattarda tur. Sáken Ǵumarovtyń mýzeıi ornalasqan shaǵyn úı de sýretshiniń sheberhanasy bolǵan edi. Jympıtydaǵy Alashorda mýzeıi, Han Ordasyndaǵy Bókeı ordasy tarıhı kesheni de ǵasyrdyń ǵalamat oqıǵalary ótken kıeli shańyraqtar. Osynyń ózi bul mýzeılerdiń básin bıiktetip, kelýshiniń kóńiline erekshe áser syılaıdy.
Jańa mýzeılerde jańalyq kóp
Sońǵy birer jyldyń ózinde Jańaqala, Qaztalov, Shyńǵyrlaý, Báıterek aýdandarynda jańa ólketaný mýzeıi ashyldy. Terekti aýdanynda jańa mýzeı ashýǵa daıyndyq qyzý júrip jatyr.
Bir qyzyǵy, Sovet ókimeti kezinde ár óńirdiń jergilikti tarıhyn, ásirese qazaq ultynyń ótkenin baıandaıtyn jádigerler múldem nasıhattalmaǵan eken. Oralda Pýgachev, Chapaev aýylynda Vasılıı Chapaev, Darııanda Sholohov mýzeıi ǵana jumys istegen. Al joǵarydaǵy Shyńǵyrlaý, Terekti, Báıterek (burynǵy Zelenov), Tasqala aýdandarynda múldem mýzeı bolmaǵan. Osyǵan qarap-aq sovettik ıdeologııanyń qazaq jeriniń tereń tarıhyn tanýǵa múldem yqylassyz bolǵanyn kórýge bolady.
Mysaly, Shyńǵyrlaýda aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ashylǵanyna bir jyl ǵana ýaqyt boldy. Shyntýaıtqa kelgende bul topyraqta sonaý saq-sarmat zamanyndaǵy kóne qorǵandardan bastap, odan bergi Qazaq handyǵy men tarıhı tulǵalardyń izi áli saırap jatyr. Biraq óńirde 1960 jyldardan beri arheologııalyq qazba jumystary júrgizilgenmen, bir de bir jádiger tarıhı otanynda qalmaǵan. Arysy Máskeý, berisi oblys ortalyǵyna ketip otyrǵan. Shyńǵyrlaý mýzeıiniń dırektory Tilegen Qalıev osy mýzeıdi jasaqtaǵan kezde qundy jádigerlerdi qaıtara almaı qınalǵanyn aıtady.
Táýelsizdiktiń arqasynda dúnıege kelip jatqan jańa mýzeılerdiń negizgi leıtmotıvi – el men jer, táýelsizdik tarıhy ekendigi túsinikti jáıt. Bul jerge kelgen adam Uly Dala tarıhyn, onyń jarqyn dástúrlerin, azattyq jolynda kúresken tulǵalarynyń taǵylymdy ǵumyryn kóredi.
Ár isti alǵa súıreıtin - adam
Mýzeı isi jan-tánimen berilgendi súıedi. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy túrli mýzeılerdiń tarıhyna qarap otyrsańyz, olardyń damyp, qalyptasýyna jekelegen tulǵalardyń ólsheýsiz eńbek sińirgenin baıqaısyz.
Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıin kóp jyl basqarǵan, búginde zeınet demalysyna shyqsa da qatardan qalmaǵan, óńir tarıhy, mýzeı jádigerleri týraly tańdy tańǵa uryp áńgime aıtýǵa bar Sara Tanabaeva apaıdy jerlesteri «Oraldyń Mýzeı-apasy» dep ataıdy.
Bókeı Ordadaǵy birneshe tarıhı ǵımarattyń basyn qosqan úlken keshenniń qalyptasýyna búkil ómirin arnaǵan Temirbolat Mahımov pen Kókterek aýyldyq mýzeıin taqyr jerden quryp, oblysqa áıgili mádenıet oshaǵyna aınaldyryp ketken Tólegen Seıitkereevti batysqazaqstandyqtar maqtanysh tutady. Bul kisiler ómirden ótkenimen, olardyń isin urpaqtary Ǵaısa Temirbolatuly men Jaısań Tólegenuly jalǵastyryp, atalǵan mýzeılerdi basqaryp otyr.
О́z aýylynda tarıhı-ólketaný mýzeıin ashý úshin 7,5 mln teńge qarjysyn jumsaǵan aqpáterlik Kárim О́teǵulov aǵamyz týraly «Egemen Qazaqstan» gazeti arnaıy maqala arnaǵan bolatyn. https://www.egemen.kz/article/161674-tughan-zherin-tuletken
Kúni búgin ǵumyryn mýzeı isine arnap, bilek sybana kirisken ólketanýshy Amanjol Sálimov pen Jánibek Ábilpeıisovti erekshe bólip aıtýǵa bolady. Mysaly, Amanjol aǵanyń jeke qorynda 1 myńǵa jýyq qundy jádiger bar. Joǵaryda aıtylǵan Terekti aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıin jasaqtaýdy qolǵa alǵan Amanjol Saıasatulynan mamandar kóp úmit kútip otyr.
Al qarapaıym mektep muǵalimi Jánibek Ábilpeıisov Aqjaıyq aýdany Almaly aýyldyq okrýgine qarasty Atameken aýylynda «Jeruıyq» murajaıyn jasaqtap, alys-jaqyn jerlesterine tanymal bolyp úlgerdi. Bul mýzeı ásirese «Bes qarý» ekspozısııasymen áıgili. Qazaq batyrynyń qarý-jaraǵyn Jánibek túrli sheberge tapsyrys berip, óz qarjysyna jasatqan. Al torǵaıkóz kireýke saýytty oqýshylarymen birge ózi toqyp shyǵypty.
Aıtpaqshy, Qaztalov aýdanyna qarasty Qoshankól aýylynda elimizdegi tuńǵysh jylqy mýzeıin ashqan aýyldyq aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy, at bapkeri Meńdihan Halyqulynyń eńbegi de óz aldyna bir bólek áńgime.
Jańa erejeniń talaby qatal
- Qoshankóldegi jylqy mýzeıin ashar kezde biz Meńdihan aǵaǵa barynsha qoldaý kórsetip, aqyl-keńesimizdi aıamadyq, - deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Mırbolat Ersaev. – Árıne, shaǵyn eldimekende mýzeı ashyp, ony turaqty ustap otyrý aýyldyqtar úshin óte qıyn másele. Olar bul mekemeni oblystyq mýzeı óz qoltyǵyna alyp, fılıaly retinde ustaǵanyn qalaıdy. Biraq elimizde qabyldanǵan Mýzeı týraly Zańǵa sáıkes, jańa mýzeı ashýdyń talaptary bar. Iаǵnı mýzeı keminde 5 myń turǵyny bar eldimekende ashylýy jáne ondaǵy jádiger sany 1 myńnan az bolmaýy tıis.
Qoshankóldegi jylqy mýzeıi de, Atamekendegi «Jeruıyq» mýzeıi de bul talaptyń údesinen shyǵa almaıdy. Sondyqtan, olar ázirge óz qotyryn ózi qasýǵa májbúr.
- Meńdihan aǵa Qoshankólde sharýa qojalyǵyn ustap, jylqy ósirýmen, qymyz óndirýmen aınalysyp otyr. «Sáıgúlik» mýzeıiniń bir ereksheligi – munda balalardy, mektep oqýshylaryn, ásirese sal aýrýyna shaldyqqan sábılerdi atqa mingizip, ıppoterapııamen emdeýdi jolǵa qoıǵysy keledi. Qaztalov aýdany ákimdigi de bul iske barynsha janashyr bolyp, qoldap otyr, - deıdi Mırbolat Ersaev.
XVIII-XX ǵasyrlardaǵy kazachestvo bekinisi bolǵan, Syrym batyr, Mahambet О́temisuly qamalǵan abaqtysymen áıgili burynǵy Antonovo, qazirgi Atameken aýylynda tarıhı ǵımaratqa ornalasqan «Jeruıyq» mýzeıine de jergilikti bılik oryndarynyń qamqorlyǵy qajet-aq. О́ıtkeni mýzeı ǵımaratynyń tóbesi ábden tozǵan, jaýyn-shashyn bolsa, shatyrdan sý ketedi. Qundy jádigerler búlinedi. Aqjaıyq aýdany ákimdigi ǵımarattyń shatyryn jóndeýge qarjy bólýge ýáde bergenimen, ony oryndaýǵa asyǵar emes.
Saqtyq pen tártip mańyzdy
Sonda qalaı, halyq sany 5 myńǵa jetpeıtin aýyldarda mýzeı ashýǵa bolmaı ma?!
Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory qyzmetine qosa Halyqaralyq mýzeıler keńesi (ICOM) Qazaqstandaǵy ókildiginiń vıse-prezıdenti mindetin atqaryp júrgen Mırbolat Bıjanuly aýyl mektepteri janynan ashylǵan mektepterdiń bolashaǵy zor dep sanaıdy. Biraq bul iste keıbir máselelerdi eskerý kerek.
Elimizde «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy bilim berý mekemelerinde jumys isteıtin mýzeılerdiń erejeleri» bekitilgen. Erejede mektep mýzeıiniń jumysynyń mazmuny men túri, basqarý jáne uıymdastyrý júıesi, qordy saqtaý jáne esepke alýdy qamtamasyz etý túrleri ashyp kórsetilgen. Jáne munda mektep mýzeıleri tarıhı-ólketaný, ekologııalyq baǵyttary bola alatyny da atalǵan.
- Alaıda kóptegen mektep mýzeılerinde jınalǵan jádigerler men onyń saqtalym júıesi jalpy mýzeılerdegi zattar saqtalymy boıynsha Negizgi erejege saı emes. Máselen, arheologııalyq sala boıynsha tabylǵan zattar: qysh qumyralar, synyqtary, jebe ushtary, mamonttyń tisi, qarý-jaraq túrleri sııaqty qundylyqtar mektep mýzeıinde bala qolyna ustatpas buryn zertteý men zerdeleýden ótýi kerek. Mysaly, oblystyq mýzeıdiń arheologııalyq zalyndaǵy árbir eksponat bizge «Batys Qazaqstan oblystyq arheologııa ortalyǵy» arqyly túsedi. Ǵalymdar ony zertteıdi, zerdeleıdi, qoıýǵa bolatyn arheologııalyq zattardy ǵana mýzeı qoryna tapsyrady. Sodan keıin ǵana ol ekspozısııaǵa shyǵarylady, onyń ózinde jabyq vıtrına astynan kórsetiledi. Mýzeı ishin birqalypty temperatýrada saqtaýǵa árqashan kóńil bólinip otyrýy kerek. Qysta +10 gradýstan tómen, al jazda 25 gradýstan joǵary bolmaýy kerek. Túrli kemirgishterden, shańnan saqtaýǵa úlken mán berilip otyrady. Shańdy jumsaq teri shetkamen súrtip otyrý qajet. Túrli kemirgishterden qorǵaný úshin arnaıy quraldar qoldanylady. Taǵy bir másele, mektep mýzeıinde qarýdyń neshe túrli bólikterin kezdestirýge bolady. Al mýzeı zattarynyń saqtalym tártibi boıynsha sadaq, qylysh, myltyq túrleri mindetti túrde dabyl qosylǵysh astynda saqtalýy qajet. Sıgnalızasııasy joq jerde olardy qoıyp, kórsetýge bolmaıdy. Bir ǵana mysal aıtaıyn, 2008 jyly Jánibek aýylynyń turǵyny Serik Moldaǵalıev aǵamyzdyń aýlasynan jarylmaı qalǵan snarıad tabyldy. Jumsaq jerge túsip, qum kóshken kezde birtindep shyǵyp kórine bastaǵanda, úı ıeleri oǵan buzaý baılap, shege túzetip júrgen. Sońynan snarıad ekeni anyqtalyp, Aqtóbeden arnaıy mamandar shaqyrylyp, qaýipti «jádiger» aýyl syrtynda zalalsyzdandyrǵan. Sondyqtan kez kelgen arhelogııaǵa qatysty, qarý-jaraqqa qatysty jádigerdi mektep mýzeıine qoımastan buryn oılaný kerek, - deıdi Mırbolat Ersaev.
Mektep mýzeıiniń múmkindigi
Sonda mektep mýzeıleri qandaı baǵytta bolýy múmkin? - degen oı týary anyq. «Qazir ár aýdanda sol óńirdiń tabıǵaty, tarıhy týraly baıan etetin tarıhı-ólketaný mýzeıleri bar. Ár mektep ólkege qatysty jınaǵan jádigerlerin sol aýdannyń mýzeıine tabys etse, onda búkil aýdan turǵyndaryna kórý múmkindigin berer edi» dep sanaıdy Mırbolat Bıjanuly.
Oblystyq mýzeı basshysy mektep mýzeıi ólkege qatysty materıaldyq emes mura jınaýmen aınalysqany jón dep sanaıdy. Materıaldyq emes muraǵa ańyzdar, maqal-mátelder, ertegiler, qıssalar, tulǵalar týraly áńgimeler jatady. «Kónekóz qarııalar aýzynan jazyp alǵan derekterdi mektep mýzeıi arqyly jınaq etip shyǵarsa qandaı ǵanıbet!» - deıdi ol.
Mektep mýzeıi eń aldymen mektep tarıhyn jınap, saqtaý úshin qurylýy qajet. О́ıtkeni ár mekteptiń ózine tán tarıhy, qyzyqty shejiresi bar. Mektep túlekteri ishinen elge tanymal adamdar – ǵalym, batyr, eńbek eri, kásipker, mesenat, ártis, aqyn, jazýshy shyǵýy ábden múmkin. Osynyń bári asa qasterli, qazirgi býyn úlgi etetindeı tarıh qoı. Endeshe nege osylar týraly jınamasqa?!
Mine, bazbireýge tozyǵy jetip, tot basqan kóne jádigerler jıyntyǵy sııaqty kórinetin mýzeı isiniń osyndaı san-salaly mindeti men jaýapkershiligi bar. Batys Qazaqstan oblysynda mýzeılerdiń sany ǵana emes, sapasy da kóterilip keledi. «Mýzeı – qorda bar jádigerlerdi jurtqa kórsetip otyratyn ǵana mekeme emes, ol ǵylymı-zertteý jumystarymen de aınalysýy kerek» - bul Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi basshysynyń ustanǵan pikiri.
«Eger Siz kóne dáýirlerden bastalǵan babalar tarıhyn baıan eter mańyzdy dúnıeler men qundy derekterdi óz kózińizben kórip, qolyńyzben ustap, sol dáýirge saıahat jasap, erekshe áser alyp, qajetti málimetterdi kóńilińizge toqyǵyńyz kelse, mýzeıge kelińiz» deıdi batysqazaqstandyq mýzeı qyzmetkerleri.
Iá, mýzeıde ótken ár mınýtyńyz maǵynaly bolatyny sózsiz.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan
