Ásili, ańyz da aqıqattan bastaý alatyn bir shyraq. Ol ǵasyrlardyń daýyldarynda óshpeı, urpaqtan urpaqtyń kókeıinde kórkemdelý arqyly búgingi kúnge jetti. Negizinen, ańyz boıynsha da, tarıhshylardyń boljamynsha da Taıtóbe jeriniń ataýyna baılanysty túrli pikirler bar. Alaıda, báriniń toǵysar arnasy qazaqtyń qasıetin aıshyqtaıtyn, kemeldigin kórsetetin oıǵa kelip saıady. El aýzyndaǵy ańyz boıynsha, Taıtóbede qalmaqtyń bir hany turypty deıdi. Ol bir jergilikti jurtty jylatqan zalym eken. Bir kempir sol qalmaqtyń sıyryn saýyp kún kóredi. Kempirdiń batyr bolǵan toǵyz uly da qalmaqpen soǵysta sheıit bolady. Álgi kempir kún saıyn sıyr saýyp otyryp, balalaryn saǵynyp egilip jylaıdy eken deıdi. Bir kúni Taıtóbeden bir jylan basyn shyǵaryp, jylap otyrǵan kempirge «Jylama, apa. Saǵan kún saıyn osyndaı altyn berip turamyn. Balalaryńa Quran oqyt. Ol úshin saýǵan sútińdi kún saıyn maǵan berip tur» dep, aýzyndaǵy altyn teńgeni kórsetedi. Kempir oılanyp, jylannyń tilegin qabyl alady. Kúnderdiń kúninde álgi kempir balalarynyń basyna alyp kúmbez turǵyzady. Muny baıqaǵan qalmaq hany kempirdi azaptaı bastaıdy. Áýeli syr ashpaǵan ol keıinnen jylanmen bolǵan oqıǵany qalmaqqa aıtyp beredi. Baılyqqa kózi tunǵan han ol altyndy endi ózi almaqshy bolyp, otbasymen birge altyn teńgeli jylandy kútedi. Tipti qarý asynyp, inine eritip maı quıady. Hannyń bul áreketine ashýlanǵan jylannyń ýynan talaı qalmaq óledi. Aqyry, is nasyrǵa shapqan soń, qalmaq hany eline kóshedi. Álgi jylan hannyń bir qoshqarynyń múıizine oralyp, birge ketedi. Alaıda Talas boıyndaǵy qalyń qumǵa jetkende qum jıegine qonyp shyqpaq bolǵan handy álgi jylan shaǵyp óltiredi. Bul jer keıinnen Jylandy atalyp ketedi.
Bir qaraǵanda eleýsizdeý kórinetin bul jerdiń tarıhy tym tereńde ekenin kópshilik aıtady. Tipti Taıtóbe mekeni óziniń boıyna syr jasyrǵan suńǵylalyǵymen de talaıdy tamsandyryp turǵandaı. Keıbir ańyzdarǵa úńilsek, bul jerge jaýgershilik zamanda qyrýar qazyna kómilgen deıdi. Kúni búginge deıin osy Taıtóbede sol qazynany kúzetip alyp aıdahar jatqan kórinedi. Al endi kelesi bir ańyzda mundaǵy tóbe astynda zamanynda eline qorǵan bolǵan batyrdyń júırik tulpary kómilgen desedi. Taǵy birde, bul jerdiń Taı batyrdyń týǵan jeri ekeni aıtylady. Taı batyr joryqqa shyǵarda osy tóbeni arqalap alyp ketpekshi bolǵanda, balasynyń qaıraty tóbeni ákesiniń arqasyna salýǵa jetpepti deıdi. Qaı qısynǵa salsaq ta, Taıtóbe ótken tarıhymyzdyń bir bólshegi ekeni aıdan anyq. Taıtóbeniń tarıhyn fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Janǵara Dádebaev óziniń «Talas ańyzdary» atty kitabynda bylaısha baıandaıdy. Talas ózeniniń soltústik-shyǵysyndaǵy el úshin qıyn zaman bolypty. Munda toǵyz basty bir aıdahar paıda bolyp, eldiń maly men janyna qater týǵyzypty. Aıdahar óz tamaǵyna elden kún saıyn otyz qoıdyń quıryǵy men bir qyz, bir ul talap etedi eken. Sodan halyq Qudaıǵa jalbarynyp, aıdahardan qutqarýyn jalynyp suraıdy. Qudaı eldiń tilegin qabyl alyp, eldiń ortasynan kúshti, qýatty Taı degen batyrdy shyǵarady. Qansha kún, qansha tún aıqassa da Taı batyr aıdahardy jeńe almaıdy. Batyr aıdahardyń bir basyn shapsa, qaıtadan jańa bas paıda bola beripti. Ábden sharshaǵan batyrǵa Jaratýshy qaıtadan kúsh bergende, ol almas qylyshymen aıdahardyń toǵyz basyn túgeldeı shaýyp túsiredi. Alaıda halyq aıdahardan qutylǵanmen, Taı batyrdy aman saqtap qala almaıdy. Shaıqas kezinde otyz jerinen jaralanǵan batyr da dúnıe salady. Halyq Taı batyrdy aq jýyp, arýlap jerge qoıyp, topyraq salady. Keıin bul úlken tóbege aınalyp, Taıtóbe atalyp ketipti deıdi.
Alystan menmundalap kórinetin qarapaıym tóbeniń ańyz aıtqan tarıhy osyndaı. Qalaı bolǵanda da, bul jerdiń tarıhı estelik ekeni aıan. Al, Tamabek aýyly turǵyndarynyń aıtýynsha, jońǵar shapqynshylyǵy tusynda jergilikti jurt sol tóbeniń basyna shyǵyp jaýdy baqylaǵan eken. Tipti, aýyl turǵyny, uzaq jyldar boıy ustazdyq qyzmet atqarǵan zeınetker Amanjol Tymbaevtyń sózinshe, ejelgi kezeńderde bul jer saqtardyń ordasy bolypty. «Tarıhı derekter saqtardyń elimizdiń ońtústigin mekendegenin rastaıdy. Taıtóbeniń astynda shaǵyn qalashyqtyń oryny bolýy múmkin. Áli kúnge deıin bul mańnan kóne qysh qumyralardyń synyqtary, túrli turmystyq zattarǵa uqsas dúnıelerdi tabýǵa bolady. Sonymen qatar, kezinde aýyl turǵyndary bul tóbeden qylysh, kezdik sııaqty qundy jádigerlerdi taýyp alǵandyǵyn bir-birine tańdaı qaǵysa aıtyp otyratynyn bilemin. Meniń de osyndaı birqatar dúnıelerdi kezdestirgenim bar. Biraq ol týraly naqty derekter joq», deıdi aýyl turǵyny. Jergilikti halyqtyń aıtýynsha, kezinde úlken kisiler Taıtóbe mańynan balbal tastardy jıi kóretin bolǵan eken. О́kinishke qaraı, eshkim de bul tarıhı jádigerlerdi jınap, tıisti jerlerge ótkizbegen. Odan beri de talaı ýaqyt ótti. Ýaqyttyń jeli, seli sol qundy jádigerlerdi ózimen birge tuńǵıyqqa ala ketkendeı kórinedi. Bálkim, topyraq júzin jasyrǵan talaı tarıhtyń osynda bolýy da ǵajap emes.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Biz – ulanǵaıyr jeri men asa baı rýhanı tarıhy bar elmiz. Árbir halyqtyń, árbir órkenıettiń barshaǵa ortaq qasıetti jerleri bolady, ony sol halyqtyń árbir azamaty biledi. Bul – rýhanı dástúrdiń basty negizderiniń biri», degen bolatyn. Búgingi Talas aýdanynyń Tamabek aýylyndaǵy Taıtóbe jerinde este joq eski zamandarda bir tirshiliktiń bolǵany talas týdyrmasa kerek. Alystan kishkene tóbe bolyp kóringenmen, onyń ústine shyqqan adamǵa kóptegen eldimekender alaqandaǵydaı bolyp kórinedi. Sondyqtan da jaýgershilik zamanda bul tóbeniń shapqynshylardy baqylaıtyn oryn bolǵany da ras bolsa kerek. Al, bul jerdiń nelikten Taıtóbe atalǵany týraly derek el aýzynda ańyz túrinde saqtalǵan.
Áýlıeata óńirinde aqıqaty almas qylyshtaı tarıhı jerler kóp. Máselen T.Rysqulov aýdany aýmaǵynan ejelgi Qulan qalashyǵy tabylyp, munda qazba jumystarynyń júrgizilgeni barshaǵa aıan. Sol sııaqty Jýaly aýdanynyń irgesindegi ejelgi Barkýab qalashyǵynyń tabylǵany jaıly aqjoltaı habar da kópshilikke súıinshilengen bolatyn. Endigi jerde Taıtóbe jerine de qazba jumystary júrgizilse, talaı tarıhtyń tańbalanatyny sózsiz edi. Bul týraly Jambyl oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasyna qarasty «Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý» dıreksııasynyń bólim basshysy, arheolog Saýran Qalıevtan suraǵanymyzda, ázirge Taıtóbe týraly eshqandaı derektiń joqtyǵyn aıtty. Eger Taıtóbe mekeni zerttelip, tıisti málimetter jınaqtalsa, búginde týrızm salasyn damytýǵa erekshe belsene kirisken Áýlıeata óńiriniń taǵy bir tarıhı aımaǵy rýhanı aınalymǵa shyǵar edi...
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazagstan»
Jambyl oblysy
