- Eńgilik, áńgimeni ózińizden bastasaq...
Men Soltústik Qazaqstan oblysynda dúnıege keldim. Kishkentaı kezimnen dombyranyń únine qumar bolyp óskendikten, bala armanmen Petropavl qalasyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mamandyrylǵan mekteptiń tabaldyryǵyn attadym. Sol óner ordasynda júrip Toıken Qabıqyzynyń jetekshiligimen respýblıkalyq jáne halyqaralyq baıqaýlarda baq synap, laýreat atandym. Mektepten soń Qazaq Ulttyq óner ýnıversıtetiniń «Dástúrli mýzyka» fakýltetine túsip, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Janǵalı Júzbaıdyń dombyra synybyn támamdadym. Qazirgi tańda Astana qalasy №1 óner mektebinde dombyradan sabaq beremin. Shákirtterim túrli baıqaý-jarystarǵa qatysyp, júldeli oryndardy ıelenip júr. Kompozıtormyn. Mektebimizdiń 35 jyldyq mereıtoıyna oraı, óner ordasynyń ánuranyn shyǵardym. Avtorlyq kúılerim «Shalqar» radıosynyń altyn qoryna endi.
- Balalardy jalpy qansha jastan dombyraǵa bergen durys?
Balalardyń qabyldaý deńgeıi ártúrli bolady. Sol sebepti naqty qaı jastan bastap dombyrany úıretý kerektigin aıtý qıyn. Jalpy alǵanda 7 jasynan bastap bergen durys. О́ıtkeni balanyń boıynda muǵalimnen sabaq alýdyń alǵashqy alǵysharttary qalyptasady. Osy kezeńde bala qalam ustap, jazý jaza alady, ıaǵnı usaq qol motorıkasy damyǵan, jattyqqan bolady.
- Dombyrany barlyq balaǵa úıretýge bola ma, álde tańdaý kerek pe?
Dombyrany barlyq balaǵa tańdamaı úıretýge bolady. Biraq olardyń qabiletine qaraı úıretý ádisi túrlenýi tıis. Bul balanyń úırený maqsatyna da baılanysty. Eger bala kásibı dombyrashy bolýdy kózdese, onda árıne onyń estý, yrǵaq ustaý, dybystardy ajyratý jáne t.b. qabiletterin tekserip baryp qabyldaıdy. Al óz qyzyǵýshylyǵymen qolǵa alsa, onda jeńildeý jolymen úıretýge bolady.
Negizi dombyra úıretýdiń qazir qalyptasqan úsh joly bar: nota, sanaý jáne quıma qulaq. Osy úsh joldyń birin balanyń qalaýy, qabileti, maqsatyna qaraı tańdap alyp úıretedi.
- «Nur orda» qazaq-túrik lıseıi dombyra sabaǵyn 1-2 synyptarǵa mindetti pán retinde engizgen. Siz osyny barlyq mektep júıesine engizýge bolady dep oılaısyz ba?
Bul týraly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń osy jylǵy 9 qańtardaǵy sanynan oqydym. Budan buryn da sol mektepte jumys isteıtin, ýnıversıtetti birge bitirgen dostarymnan estigem. Árıne, óskeleń urpaq ulttyq ónerimizdiń baı murasymen sýsyndap óssin desek, bilim berý júıesine engizgen oryndy. Sebebi dombyra – Qadyr aqyn aıtqandaı, «naǵyz qazaq». Sony nasıhattap qana qoımaı, onan ári qaraı damytqan durys dep oılaımyn.
- Balalarǵa dombyra úıretýde qandaı qıyndyqtar bar?
Balalardyń qabileti ártúrli bolady, soǵan sáıkes kezdesetin qıyndyqtar da túrlishe. Balalarǵa dombyrany úıretýde fızıologııalyq, psıhologııalyq, mýzykalyq qıyndyqtar kezdesedi. Eń basty qıyndyq – balalardyń kóbinde qazir áreket az, jattyǵý jetkiliksiz bolǵan soń, bilezik nemese saýsaqtarynyń jóndi jumys istemeýi. Balanyń jetkilikti alyp ketýindegi kelesi kedergi – psıhologııalyq. Iаǵnı bala mýzykalyq jaǵynan qınalmaıdy, tez qaǵyp alady, talantty, alaıda jurt aldyna shyqqanda qobaljyp bárin umytyp qalady. Al úshinshisin qarapaıym tilmen jattandylyq desek bolatyn shyǵar. Bala kúı mátinin jaqsy jattap alady, biraq sezinip tartpaıdy. Bul qıyndyqtardy muǵalimniń jetekshiligimen ári balanyń eńbekqorlyǵymen jeńýge bolady.
- Balalardyń dombyraǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin ne isteý kerek?
Búgingi balalar – smartfonǵa jaqyn, tipti túnde aıpadpen uıyqtap, tańerteń telefonmen turatyn, planshet qushaqtaǵan býyn. Biz ony da óz paıdamyzǵa jarata bilýimiz qajet. Qazirgi zamanǵa saı, jańa jáne dombyranyń únine elitetin keıipkerlerdi, telebaǵdarlamalardy kóbeıtip, mýltfılmder sanyn da arttyrsaq, aspapqa degen qyzyǵýshylyǵy oıanady. Ata-anasyna ózi usynys jasaýy da ábden múmkin.
- Jastar jylyna qandaı jospar bar?
Ár nárse, ásirese jańa dúnıe adamǵa kóp jattyǵýdy, únemi aınalysyp otyrýdy qajet etedi. Bul balalarǵa da qatysty, olar tez qaǵyp alady, shapshań meńgeredi jáne dál solaı jyldam jalyǵady da. Onyń qyzyǵýshylyǵyn oıata almasań, oınatyp otyryp úıretpeseń, jeńil jattyǵýlarmen jetildirip, sharshatpaıtyn, jasyna laıyq shyǵarmalardy bermeseń, yntasy joǵalady, tipti dombyrany tastap ketedi. Balalarǵa dombyra úıretetin muǵalimniń eresekterge sabaq beretin oqytýshydan aıyrmasy – eń aldymen balanyń boıynda osy bir qazaqtyń ózindeı bolǵan kıeli aspapqa súıispenshiligin oıatý. Mýzykaǵa bet burǵan eresek jandar sanaly túrde keledi, sondyqtan kez kelgen kedergini, jalqaýlyqty jeńe alady. Al bala – túzý baǵyttaýdy, jylý berip, sý quıyp, baptaýǵa zárý jas shybyqtaı, únemi tárbıelep otyrýdy qajet etetin jaratylys. Budan bólek, taǵy bir másele – dombyrada baldyrǵandarǵa arnalǵan mýzykalyq shyǵarmalardyń kemdigi. Bir-eki etıýdtan soń, kóbine halyq kúılerinen bastap ketemiz, al bul balaǵa qıyn. Osynyń bárine óz tájirıbemde kóz jetkizgennen keıin balalarǵa arnalǵan jeńil, oınaqy, kóńildi, árbir saýsaqty jattyqtyryp, jan-jaqty qabiletterin damytatyn kúılerdi shyǵardym. Qazirgi tańda olardy notaǵa túsirýmen aınalysyp jatyrmyn. Jastar jylynda jetkinshekter men jasóspirimderge arnalǵan kúıler jınaǵyn jaryqqa shyǵarýdy josparlap otyrmyn.
Áńgimelesken Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
