Kásipker ekonomıkanyń tiregi bolýy tıis

Salanyń ósim qarqyny qalaı?

«Atameken» Ulttyq kásip­ker­ler palatasynan alǵan derek­terge súıensek, elimizdegi ká­sip­kerlikpen aınalysatyn aza­mattardyń jalpy sany 1 241 328 sýbektini quraıdy. Bul 2018 jyldyń 1 qańtaryndaǵy kórsetkishten 8,3 paıyzǵa joǵary. 

Statıstıka komıtetinen alyn­­ǵan derekke júginsek, 2017 jyly bul kórsetkish 1 mıllıon 145 myń 994 adamdy, osy salada jumyspen qamtylǵan adamdardyń úlesi 3 mıllıon 118 myń 442-ge jetken. Jyl sanap IJО́-degi shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń úlesi ósip kele jatqanyn baıqaýǵa bolady. Máselen, 2014-2016 jyldar aralyǵynda bul 17-18 paıyzǵa deıin ósse, 2017 jyly 27 paıyzǵa jetipti. 2012 jylǵy 6,1 paıyz­ben salystyrsaq, ájeptáýir kór­setkish. Onyń ústine, iri bıznespen salystyrǵanda, shaǵyn jáne orta bıznes úlesiniń ósim qarqyny aıtarlyqtaı joǵary. 

Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha, jeńildetilgen nesıe kóleminiń ulǵaıtylǵany da ózin ózi eńbekpen qamtyǵan­dar­dyń, jeke isin bastaýǵa qulyq­ty­lar­dyń arasynda jappaı kásip­ker­likti damytýǵa yqpal etýge tıis. Jalpy, jeńildetilgen nesıe­niń kóptep berilýi kásip­ker­likti damytatyn tıimdi tetik­ter­diń biri sanalady. 2017 jyly respýblıka boıynsha jalpy kólemi 32 mıllıard teńge bolatyn 7 myńnan astam shaǵyn nesıe taratylǵan-dy. Úkimettiń habarlaýynsha, 7 myńnan astam adam nesıe alǵanymen, taǵy 5 myń­nan astam adam óz isterin bas­taýǵa qajetti nesıege muqtaj eke­ni baıqalǵan. Osyny eskergen Elbasy N.Nazarbaev byltyr qosymsha 20 mıllıard teńge bólý­di, sóıtip shaǵyn nesıeniń jal­py somasyn 62 mıllıard teńgege jetkizýdi tapsyrǵany esimizde. Iаǵnı, 2018 jyly shaǵyn nesıege qol jetkizgenderdiń sany 2017 jylmen salystyrǵanda 2 esege artyp, 14 myńǵa jýyq adamdy quraýǵa tıis bolatyn. 

Birer apta buryn Úkimet otyrysynda baıandama jasaǵan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Mádına Ábilqasymova: «Qosymsha bólingen qarajatty esepke alǵanda, shaǵyn nesıe berýdiń jalpy somasy 62 mlrd teńgeni qurady. Onyń ishinde 45 mlrd teńge aýyldyq jerlerge (73%) jáne 17 mlrd teńge (27%) qalalyq jerlerge jiberildi. 2018 jylǵa arnalǵan shaǵyn nesıemen qamtý jospary 14 myń adamdy qurady», dedi. Aıta keterligi, aýyl sharýashylyǵy salasynda nesıe berý kólemi aıtarlyqtaı ulǵaıǵany baıqalady. 45 mıllıard teńge qarjynyń negizinen mal sharýashylyǵyn damytýǵa − 76%-y, ósimdik sharýashyly­ǵyn damy­týǵa − 2,7 %-y, qus sha­rýa­shy­­ly­ǵyn damytýǵa − 2,2%-y, kólik jáne qoımalaý salasyna − 6%-y, qalǵany óńdeý ónerkásibi syn­dy basqa da qyzmet túrlerine berilipti.

Qalaı bolǵanda da, Prezı­denttiń: «Bul jumysty odan ke­ıingi jyldarda da belsendi jal­­ǵas­tyrý kerek. Bastama myń­­daǵan adamǵa óz isin ashýǵa múmkin­dik beretindigimen mańyz­dy» dep qadap aıtqan sózi is júzine asýǵa tıis. 

О́tken jyldyń sońynda Qazaq­stan Dúnıejúzilik bank­tiń «Doing Bu­siness-2019» reıtın­gin­de 190 memlekettiń arasynan 28-orynǵa turaqtaǵany belgili. Qarapaıym tilmen túsindirer bolsaq, bul reıtıngtiń qazaq­sha aýdarmasy «Bıznes júrgizý» degendi bildiredi. 

Osy reıtıngte qarapaıym aza­­mat­tardyń jeke kásippen aı­na­­­­lysýyna áser etetin ındı­­ka­­­tor­lar da qam­tyl­ǵan. «Kásip­oryn ashý», «Nesıe alý» syn­dy ın­dı­ka­­torlar bo­ıyn­sha Qazaq­stan joǵary ball alǵanyn aıta keteıik. 

Kásipkerlerdi túrli ákimshilik nemese basqa da qysymdardan qorǵaýǵa da kóńil bólinýi kerek­tigi túsinikti. Osyǵan baılanys­ty Qazaqstan kásipkerleriniń qu­qyq­taryn qorǵaý jónindegi ýákil Bolat Palymbetov byltyr bıznesti qorǵaýǵa qatysty 4 599 ótinish kelip túskenin, onyń 43 paıyzy sheshimin tapqanyn aıtty. Kásipkerlerdiń qorǵalǵan múliktik quqyqtarynyń somasy 36,7 mıllıard teńgeni qurapty. 

Qoldaýdan kende emes

Shaǵyn bıznestiń úlesi keı elderde IJО́-niń 50-60 paıyzyna deıin je­te­tinin eskersek, bizge de olardyń táji­rıbesin úırený ar­tyq bolmaıtyny anyq. Pre­zı­denttiń: «IJО́-niń ósýi, eń al­dy­men, tıimdilikti, eńbek ónim­dili­gin art­tyrý, shaǵyn jáne orta ká­sipk­erlikti kúsheıtý esebi­nen jú­r­gizilýge tıis. Sońǵy jyldary eko­nomıkadaǵy shaǵyn jáne or­ta kásipkerliktiń úlesi 25-27% deń­geıinde qalyp otyr. Bul kór­set­kishti 2025 jylǵa qaraı 35%-ǵa, 2050 jylǵa qaraı keminde 50%-ǵa jetkizý kózdelgen», – de­geni­niń de osyndaı berik negizi bar. 

Elbasy bıznestiń jol kartasy aıasynda memleketten 385 mıllıard teńge bólingenin, 20 myńnan astam jobaǵa qarjylaı qoldaý kórsetilgenin, 180 myńǵa jýyq kásipker tıisti oqýdan ótkenin atap ótti. Dese de, osy saladaǵy birqatar máselelerdiń sheshimin tappaı otyrǵanyn, keı óńirlerdiń kórsetkishi tómen ekenin de basa aıtty. 

Otyrys bary­syn­da Úkimet­tiń bıznesti damy­týǵa ar­nalǵan jobalary úshin 600 mıllıard teńge nesıe berý tetigi iske qosy­latyny belgi­li boldy. El­basy mol aqsha­nyń «us­ta­ǵan­nyń qolynda, tis­te­gen­niń aýzynda» ketpeýin qada­ǵa­­laý­dy, uzaq merzimdi tıimdi jo­­ba­­larǵa jumsalýyn shegelep tu­ryp eskertti. Úkimet 600 mıl­lıard teńgeniń 400 mıllıar­dyn óń­deýshi ónerkásipke baǵyttaýdy jón dep taýypty. Bul kún­delikti tutynatyn 250-ge jýyq qara­paıym taýarlardy syrttan tasýdy ba­rynsha azaıtyp, ózimizde kóbirek óndi­rýge, kóbi­rek eksporttaýǵa jol ashýǵa tıis. Iаǵnı, «Qarapaıym zattar eko­­no­mı­kasyn» damytý aıa­syn­da qar­­jy mata, kıim-keshek, aıaqkıim ón­­di­risi, tyńaıt­qyshtar, lak-boıaý ónim­deri, esik-tere­ze, jıhaz ón­­di­­risi, taǵy basqa da ónim shy­ǵa­­ra­­tyn kásip­oryndardy ynta­lan­­dyrýǵa mol qarajat bólinedi degen sóz. 

Osy tusta Elbasynyń: «Eger kezinde nesıe alǵan álsiz kom­panııalarǵa beretin bolsańyz­dar, aqsha joq bolyp ketedi de, bank­ter qolaısyz jaǵdaıda qala­­dy. Tek óz jumysyn kórsete bilgen kompanııalarǵa ǵana berý kerek», – dep eskertkenin de eske sala keteıik. 

Premer-Mınıstrdiń oryn­basary Erbolat Dosaev aıt­qan­­daı, aq­pan aıynan bastap qarjy berile bastaıdy. «Ata­meken» UKP bas­qarma tóraǵa­sy Aby­laı Myrzah­metov te ultt­yq p­a­la­ta­nyń basym baǵyt­taǵy sek­­tor­lar­ǵa nesıe berý baǵdar­la­ma­syn bas­taýǵa ázir ekenin jetkizdi. 

– Memlekettiń qarjy bız­nesin modernızasııalaýǵa daıyn ári qarajatty jańa tehnı­kaǵa sala­tyn kásipkerlerge beri­lýi kerek. Bıznes ózine úl­ken jaýap­ker­shilik alǵan jaǵ­­daı­da ǵana mem­leketten kómek alýy tıis. Bız­nesti damy­tý­ǵa qajetti qoldaý ja­salý­da, tekserister sany azaı­dy. Máselen, 2017 jylmen sa­lys­tyr­ǵan­da kásip­ker­likke bet bur­ǵan­dar sany 8,3%-ǵa art­qan, 30 myń­nan astam jańa shaǵyn bıznes sýbek­tisi ashyldy. Son­dyq­tan da kásipkerlerdiń jaǵ­daıy tómen­dedi deýge negiz joq», deıdi ol.

Jalpy, sońǵy birneshe jyl­dyń bederinde jeke kásipker­likti damytý, isker azamattardy qoldaý, bıznesmenderdiń qataryn kóbeıtý el Úkimeti alǵa qoıyp otyrǵan basymdyqtardyń birine aınalǵany belgili. Maqsat – IJО́-degi jeke kásipkerliktiń úlesin 50 paıyzǵa deıin jetkizý. Osy maqsatta memlekettik deńgeıde baǵdarlamalar qabyldanyp, qarjylaı qoldaýlar jasalypty. 

Álemdik tájirıbe qandaı?

Álemniń birinshi ekonomı­kasy­nyń taǵyn eshkimge bermeı kele jatqan AQSh-ta jeke sek­tor­daǵy halyqtyń 50 paıyzdan astamy shaǵyn kásipkerlik salasynda eńbek etedi. Kishigirim bıznes nysandardyń jalpy sany 7 mıllıonnan asyp jyǵylady. Olardyń basym kópshiliginde shamamen 20 shaqty adam jumys isteıdi. Kapıtalıstik qoǵamnyń qaǵı­dalaryn jaqsy biletin, qaǵı­­dalardyń kópshiligin ózi qa­­lyp­­tastyrǵan memleket ót­ken ǵasyrdyń basynan bastap sha­ǵyn bızneske erekshe qoldaý kór­­setedi, tıisti zańnamalar da áb­­den jetildirilgen. Máselen «Birin­­shi jyl bonýsy» dep atalatyn, kásipkerlikti endi bas­­taý­­shylardy bir jyl boıy salyq­­tyń teń jartysynan bosata­tyn jeńildik basqa elderge de úlgi. 

Germanııa II Jahandyq soǵys­tan keıin kúıregen ekonomı­kasy­nyń 1950-1960 jyldary kúrt gúldenip sala bergeni úshin shaǵyn jáne orta bızneske qaryzdar degen pikir bar. Eldegi jumys kúshi­niń jartysynan astamy osy sek­torǵa jumyldyrylǵan. О́tken ǵasyr­dyń jetpisinshi jyldary otbasynyń on shaqty múshesi birigip júrgizetin kásiporyndarǵa memleket qarjylaı hám zańna­ma­lyq qoldaýdy aıamapty. Sonyń nátı­jesinde qazir elde 1 mıl­lıon­ǵa tarta shaǵyn otbasylyq kásip­oryn bar. Germanııa Eýropa ekonomıkasynyń lokomotıvi retinde moıyndaldy. Bul elde 5-8 paıyzdyq ústememen nesıe usynylyp, ony tóleýge 15 jylǵa deıin mursat beriledi. Áleýmettik salaǵa qatysty bızneske budan basqa da erekshe jeńildikter kór­setiledi eken. Fransııada bız­nesti jańadan bastaǵandar alǵashqy eki jylda kóptegen salyq túrinen bosatylady. Al eldiń ekonomıkasy qalyńqy bóliginde bıznes bastaǵandar úshin taǵy qosymsha jeńildikter qarastyrylǵan. Jal­py, mundaı mysaldardy kóp­tep keltirýge bolady. 

Elbasy N.Nazarbaev byltyr kóktemde «Kásipkerlik qyzmetti retteýdi jetildirý týraly» zańǵa jarııaly túrde qol qoıǵany belgili. Qol qoıý rásiminde Memle­ket basshysy: «Jeke bastama men erkin kásipkerlik elimizdiń ekonomıkalyq damýynyń jáne ál-aýqatymyzdyń artýynyń bas­ty faktoryna aınaldy», degen bolatyn. Sondyqtan el Úkimeti aldaǵy ýaqytta atalǵan shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa bilek sybana kirisýi tıis.

Arnur ASQAR,

«Egemen Qazaqstan»