Qostanaı oblysynyń standarttyq ýaqytyna memleket tarapynan sońǵy ret engizilgen ózgeris boıynsha Tobyl óńiri búginde óziniń geografııalyq beldeýinen 1 saǵat 46 mınýtqa alda júr. Bul máseleni Qostanaı oblysynyń turǵyndary biraz jyldan beri baıqaǵan bolatyn. Parlament Májilisine Qostanaı oblysynan depýtat bolyp saılanǵan Olga Kıkolenko saılaýshylarynyń ótinishimen 2015 jyly qańtarda osy másele jóninde Úkimet basshysyna depýtattyq saýal tastap, Qostanaı óńirinde ýaqytty 1 saǵat 46 mınýtqa keri shegerýdi ótingen bolatyn. Odan qorytyndy shyqpaǵannan keıin Parlament Senatynyń Qyzylorda oblysynan saılanǵan depýtaty Murat Baqtııaruly Qyzylorda jáne Qostanaı oblystary turǵyndarynyń jergilikti ýaqytty geografııalyq ýaqyt beldeýine sáıkestendirý jónindegi ótinishterin jetkizip, suraý saldy. Qyzylordalyq azamattardyń saǵat tilin ýaqyttyń tabıǵı qalpynan alshaqtatý qolaısyzdyq týdyryp, eń bastysy, adamdar densaýlyǵyna keri áser etetinine kóz jetkizýiniń nátıjesinde ótken jyldyń aıaǵynda Úkimet qaýlysymen ózderiniń burynǵy qalypty ýaqytyna qaıta oraldy.
Qazaqstan Úkimetiniń respýblıkadaǵy ákimshilik-aýmaqtyq ózgeristerge baılanysty respýblıka boıynsha ýaqyt esepteýdi bir júıege keltirýi barysynda Qostanaı oblysy aýmaǵyndaǵy ýaqyt Úkimettiń 2000 jylǵy 23 qarashadaǵy № 1749 qaýlysymen 1 saǵat alǵa jyljytyldy. 2005 jyly bul jyljytý eskerilmesten shetelderdiń tájirıbesine súıene otyryp, «jazǵy ýaqyttan» bas tartý nátıjesinde 1 saǵat taǵy da alǵa jyljydyq.
Sóıtip Qostanaı oblysy óziniń tabıǵı geografııalyq ýaqyt beldeýinen 2 saǵatqa jýyq alǵa shyǵyp ketti. Muny Parlament Májilisiniń eks-depýtaty Olga Kıkolenkonyń kóterýi teginnen-tegin emes edi. Bul saılaýshylardyń ótinishi bolatyn.
– Saılaýshylarymmen ótken kóptegen kezdesýde osy másele aldymnan shyǵyp otyrdy. Jergilikti «Kostanaıskıe novostı» gazetiniń jýrnalısteri oblys turǵyndary arasynda osy máselege qatysty saýaldama da ótkizdi. Saýaldama qorytyndysy da ýaqyttyń yńǵaısyzdyǵyn anyqtaǵandaı bolǵan edi. Biraq oblystyń sol kezdegi basshylyǵy bul máselege mán bermegendeı syńaı tanytty da, másele sheshimin tappaı, aıaqsyz qaldy, – deıdi Olga Andreevna.
Áleýmettik jeli arqyly turǵyndar arasynda júrgizilgen saýalnamanyń «Qostanaı oblysyna óziniń ýaqytyn, shynaıy saǵat beldeýin qaıtarý kerek pe?» degen suraǵyn bir táýlik ishinde 10 myń adam oqyǵan, onyń ár besinshisi daýys bergen. Daýys bergenderdiń 48,8 paıyzy burynǵy saǵat beldeýiniń qaıtarylýyn qoldaǵan, 24,2 paıyzy qarsy bolǵan, 27 paıyzy beıtarap qalǵan. Tabıǵı bıologııalyq ýaqyt yrǵaǵynyń yńǵaıyna baǵynbaý eń aldymen balanyń da, eresek adamdardyń da uıqysynyń buzylýyna ákep soǵatynyn, al uıqynyń qysqalyǵy, qanbaýy adam densaýlyǵyna keri áser etetinin belgili ǵalymdar da, dárigerler de aıtady. Somnologııa ǵylymyna Reseıde aıryqsha kóńil bólinip otyr. 2012 jyly «Somnologtar qaýymdastyǵy» qurylyp, Reseıdiń barlyq aýmaǵynda onyń 45 bólimshesi ashylǵan. Osy oraıda oblystaǵy belgili mamandardyń pikirin suraýdy jón kórdik. Qostanaı qalasynyń ortalyǵyndaǵy S.Máýlenov atyndaǵy №24 gımnazııanyń dırektory Begejan Kóshmurzın de óńir úshin saǵat beldeýiniń alǵa jyljyp ketýiniń keri áseri bilinetinin aıtty.
– Balalar tańerteń alǵashqy sabaqta uıqysyn asha almaı otyrady. Tań qarańǵysynda keledi. Olardy qalyń uıqynyń kezinde ata-anasy julqylap oıatady. Mektepte oqýshylardyń júktemesi de jeńil emes, ýaqytynyń barlyǵy kestege jazýly. Keshke eń sońǵy sabaq 19.40-ta aıaqtalady. Oqýshylar taǵy da qarańǵy túnde ketedi. Sondyqtan saǵat beldeýin keri jyljytýdy barynsha qoldar edim. Balalarmen jumys isteıtin ustazdar qaýymynyń barlyǵyna bul burynnan belgili jaı, – deıdi B.Kóshmurzın.
Qostanaılyq belgili psıhoterapevt, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Nadejda Jarkova da durys uıyqtamaý balanyń densaýlyǵyna keri áser etetinin aldymen tilge tıek etti.
– Ýaqtyly uıyqtamaý balanyń ımmýnıtetin álsiretedi, aýrýshań bolady. Únemi uıqysy qanbaǵan balanyń este saqtaý qabileti tómendeıdi, áljýaz, aýrýshań bolady, tipti júıkesi juqarady. Ony balanyń beımaza bolýynan, minezindegi ózgeristerden, mysaly boıyn qorqynysh, úreı bıleýinen baıqaýǵa bolady, – deıdi Nadejda Vasılevna. Psıhoterapevt óńirdegi jasóspirimder men balalar arasyndaǵy sýısıdtik jaǵdaıdyń jıileýine de saǵattyń geografııalyq ýaqyt beldeýinen aýytqýynyń áseri bolýy múmkindigin joqqa shyǵarmaıdy.
Ásirese uıqysynan bıologııalyq merzimnen buryn oıanýǵa májbúr bolǵan mektep jasyna deıingi jáne bastaýysh synyp oqýshylaryna tym qııanat dese de bolady. Balabaqshanyń jumys tártibine saı balany tańerteńgi 08.00-de jetkizýge tıis bolsa, bul óńirdiń tabıǵı ýaqyty boıynsha tańǵy saǵat 06.00-ge sáıkes kelip tur. Mine, úlkenderdiń ýaqytpen «oınaýynyń» nátıjesinde sábıler bozala tańnan shyryldap jylap, uıqyly-oıaý qalpynda balabaqshaǵa keledi. Mundaı kereǵarlyqty oblystaǵy 105 myńnan asa mektep oqýshylary kúndelikti sezinip, amalsyz tózip júr.
Parlament Senatynyń depýtaty Murat Baqtııaruly Qyzylorda oblysynyń ýaqytyn tabıǵı beldeýge qaıtarýdy surap, Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevqa saýal tastaǵanda: «Adam evolıýsııasy, somnologııa, fızıologııa jáne hronomedısına salasyn 10 jyl boıy zerttegen Panın, Dorohov, Rapoport sııaqty Reseıdiń iri ǵalymdary adamdy únemi geografııalyq ýaqyttan buryn májbúrli túrde uıqysynan turǵyzý sozylmaly aýrýlardyń órshýine, obyr, qan tamyrlary júıesi aýrýlary, sýısıd, tipti jol-kólik oqıǵasynyń kóbeıýine, jańa aýrýlardyń paıda bolýyna sebep bolatynyn dáleldedi. Sondaı-aq onyń áseri kúzgi jáne qysqy ýaqytta qatty seziletini jóninde ǵylymı tujyrymdama bar» dep atap kórsetken edi. Senatordyń bul sózin eske alyp otyrǵanymyz, tabıǵı beldeýinen bir saǵat emes, 1 saǵat 46 mınýt, ıaǵnı eki saǵatqa jýyq aýytqyǵan Qostanaı oblysyndaǵy jaǵdaı da osy qaýipten alys emes. Obyr, júrek-qan tamyrlary aýrýlary men adamdardyń ózine-ózi qol jumsaýy Qostanaı óńirinde kóbeımese, azaıyp otyrǵan joq.
Ata-babamyzdyń attyń jalynda, atannyń qomynda júrip urpaǵyna qaldyrǵan, ushqan qustyń qanaty talatyn Altaı men Atyraýdyń, Arqa men Alataýdyń arasynda standarttyq ýaqyttyń túrli bolýy tabıǵı zańdylyq jáne ony bir ýysqa syǵymdaý – óreskel sheshim. Mysaly, irgeles Reseı eli bir Máskeýdiń aýzyna qarap otyrǵan joq, geografııalyq boılyqtaryna sáıkes 11 saǵattyq beldeýmen ómir súrip jatyr. (Reseıdiń bizben bir boılyqta ornalasqan Ýlıanovskiden Novosibirge deıingi bóligi 3 saǵattyq beldeýge bólingen). Saǵattyq beldeý kún shyǵý jáne batý ýaqytymen retteledi. Ol Kún men Jer sharynyń qozǵalysyna ǵana baǵynatyn, eshqandaı sheneýniktik retteýge kelmeıtin sharýa. Kerisinshe, adamdar sol ýaqyt sheginen shyqpaı, bıologııalyq zańdylyqqa yńǵaılanýy qajet. Bul arada máseleniń oń sheshimin tabýyna qosymsha qarajat talap etilmeıtini, esesine halyqtyń densaýlyǵy men ózderin jaıly sezinip, eńbekke kóńil-hoshymen yntaly aralasýyna ushan-teńiz paıdasy bolatyny eske alynsa der edik.
Aıtpaqshy, osy maqala daıyndalyp jatqanda oblystyń bolshevık Taran attan túsip, Bı-aǵań esimin alǵaly jatqan aýdanynda saǵat tilin tabıǵı ýaqytqa shegerý jóninde bastamashyl toptyń basynda júrgen Olga Vedlerge habarlastyq.
– Qyzylorda oblysymen bir boılyqta jatqan Qostanaı oblysynyń turǵyndary da saǵat tiliniń tabıǵı ýaqyt beldeýinen aýytqýynyń keri áserin tartyp júr. Qazir biz jumysqa saǵat tańerteńgi 09.00-de kelgende, dala qarańǵy bolady. Qys boıy solaı. Al balalar mektepke tipti erte ketedi. Qazirgi ýaqytpen kún saǵat 10.00-de shyǵady. Al eki saǵatqa jýyq ýaqytty tabıǵı qalpyna qaıtarsaq, balalardy da tań qarańǵysynan oıatpas edik. Qazir geografııalyq ýaqyt beldeýi, bıologııalyq tabıǵı ýaqyt yrǵaǵy degen ne, saǵat beldeýiniń alǵa jyljyp ketkeni, odan keletin zııan qandaı ekenin bilýge adamdardyń saýaty jetedi, – deıdi Olga Vedler. Osy aýdandaǵy Olga bastaǵan bastamashyl top arnaıy saıt ashýdy, onda ózderi daıyndap jatqan petısııany, qol qoıǵandar tizimin jarııalaýdy josparlap otyr.
Esh qarjyǵa túspeıtin máseleni sheshýge ne kedergi ekeni túsiniksiz.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»,
Serikbaı ShAIMAǴANBETOV,
eńbek ardageri
QOSTANAI
