Túrki Keńesine múshe tórt memlekettiń ókilderin bir arnada toǵystyrǵan dál osyndaı taqyryptaǵy jıyn alǵash ret 2015 jyly Ázerbaıjan astanasy Bakýde, 2017 jyly Ystanbulda ótken edi. Baýyrlas elderdiń basyn qosqan bıylǵy basqosý elimizde alǵash ret shymyldyǵyn túrip otyr. Aqparattyq kommýnıkasııa salasyna jaýapty vedomstvolar úshin tájirıbe almasýdyń ozyq alańyna aınalǵan aıtýly sharaǵa Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń Bas hatshysy Baǵdat Ámireev, Qazaqstan Respýblıkasynyń Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaev, Túrkııanyń Qatynas jáne ınfraqurylym mınıstri Mehmet Týrhan, Qyrǵyzstan Respýblıkasy Aqparattyq tehnologııalar jáne baılanys memlekettik komıtetiniń tóraǵasy Baqyt Sharshembıev, Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Kólik, baılanys pen joǵary tehnologııalar mınıstriniń orynbasary Elmır Velızade, sonymen qatar Vengrııanyń Infokommýnıkasııa, ınnovasııa jáne tehnologııalar mınıstrliginiń memlekettik hatshysynyń orynbasary Karolı Solımar qatysty.
Basqosýda ınfokommýnıkasııalyq tehnologııalar salasyndaǵy ortaq ınfraqurylymdyq jobalardyń damýy men aımaqtyq ınnovasııalyq ekojúıeni qarqyndy nyǵaıtý máseleleri keńinen saralandy. Bul turǵyda taraptar óz tájirıbelerimen bólisip, usynys-pikirlerin ortaǵa saldy.
Túbi bir Túrki áleminiń ıntegrasııasy, baýyrlas elder arasyndaǵy ózara áriptestiktiń nyǵaıýy – Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń syrtqy saıasattaǵy basym baǵyttarynyń biri ekendigin tilge tıek etken Dáýren Abaev búginde ekonomıka, saıasat, mádenıet pen bilim salalaryndaǵy ózara qarym-qatynastar qarqyndy damyp kele jatqanyn aıtty. Mınıstrdiń sózine qaraǵanda, zaman talabynan qalys qalmaı, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııa baǵytyndaǵy áriptestikti kúsheıtýge kúsh salýǵa basa nazar aýdarý kerek. О́ıtkeni bul saladaǵy múmkindikterdi tıimdi paıdalanýǵa áli de aıtarlyqtaı kóńil bólinbeı keledi.
– О́zderińiz jaqsy biletindeı, bizdiń el ótken jyldan bastap «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýdy bastady. Baǵdarlama joǵary tehnologııalardy engize otyryp, áleýmettik-ekonomıkalyq salalardy jan-jaqty qoldaýǵa, damytýǵa baǵyttalǵan. Jobalardy júzege asyrý úshin múmkindik jetkilikti. О́ıtkeni Táýelsizdik jyldary elimizde zaman talabyna saı aqparattyq-kommýnıkasııalyq landshaft qalyptasty. Qazaqstanda sońǵy 10 jyldyń ishinde ınternet jelisin paıdalanýshylar sany 8%-dan 76%-ǵa deıin artty. Elektrondy úkimet júıesi qurylyp, qarqyndy damyp kele jatyr. Osy júıe boıynsha tek qana ótken jyldyń ózinde el turǵyndaryna 30 mıllıonnan astam memlekettik qyzmet kórsetilgen. Qazaqstandaǵy iri jáne shaǵyn qalalar 4G baılanysymen tolyq qamtylǵan. Aýyldy jerlerdi keńjolaqty ınternet jelisimen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jobalar da júzege asyrylyp jatyr. 5G baılanysyn sapaly engizý maqsatynda úsh túrli dıapazonda radıojıilik shoǵyryn bosatyp otyrmyz. Qazaqstandaǵy sıfrlandyrý jumystary 5 túrli negizgi baǵyttan turady. Olardyń aıasynda halyqaralyq áriptestikti nyǵaıtýǵa jol ashatyn ondaǵan iri joba bar. Mysaly, 2018 jyly EKSPO halyqaralyq kórmesi ótkizilgen bazanyń ınfraqurylymynda «Astana HUB» dep atalatyn IT-startaptardyń halyqaralyq tehnoparkin qurdyq. Erteń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdiń tehnoparkteri ózara birigý jónindegi deklarasııaǵa qol qoıady. Osy oraıda Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi elderindegi áriptesterimizdi osy keleshegi zor tehnologııalyq alıanstyń múshesi bolýǵa shaqyramyn. Sondaı-aq bizdiń ázerbaıjandyq áriptesterimizdiń bastamasy boıynsha «Transeýrazııalyq sýperaqparattyq magıstral» qurý jónindegi jobaǵa toqtala ketkim keledi. Onyń maqsaty – Frankfýrt pen Gonkongtiń arasyndaǵy eýrazııalyq elderdiń aýmaǵyn qamtıtyn talshyqty-optıkalyq transulttyq jeli ornatý. Tranzıttik jeli 6 memlekettiń aýmaǵymen ótedi degen jospar bar. Bul – bolashaǵy zor joba, – dedi Dáýren Abaev.
Túrki keńesine múshe elder arasyndaǵy saıası baılanysta Qazaqstannyń mańyzdy orynǵa ıe ekenin, osynaý joǵary deńgeıdegi yntymaqtastyqtyń eń mańyzdy rólinde Elbasy Nursultan Nazarbaev turǵanyn aıtqan Túrkııanyń Qatynas jáne ınfraqurylym mınıstri Mehmet Týrhan atalǵan basqosý taraptar arasyndaǵy aqparattyq-kommýnıkasııalyq baǵyttaǵy tyǵyz qarym-qatynastarmen qosa ekonomıkalyq áriptestiktiń de áleýetin arttyratynyn jetkizdi. Berik baılanystardyń nátıjesinde 25 jyl ishinde Túrkııa elimizdiń tek qurylys salasyna 23 mıllıard dollar ınvestısııa quıypty. Budan ózge aýyl sharýashylyǵy, kólik-logıstıka, taý ken, farmasevtıka syndy san saladaǵy birlesken jobalar qos tarap úshin de tıimdi nátıjesin bergen.
Qyrǵyz Respýblıkasy Aqparattyq tehnologııalar jáne baılanys memlekettik komıtetiniń tóraǵasy Baqyt Sharshembıev 2019 jyl Qyrǵyzstanda aımaqtardy damytý men sıfrlandyrý jyly bolyp jarııalanǵanyn aıtty. Onyń aıtýynsha sıfrly transformasııany jetildirýge negizdelgen jumystar aıtarlyqtaı nátıje bergen. Dese de, aımaqtardaǵy halyqty tutastaı keńjolaqty ınternetpen qamtyp, qalalardy aqyldy qala formatyna kóshirý isi kún tártibindegi másele ekenin jasyrmaıdy. Sıfrlandyrý salasyn aıaǵynan nyq turǵyzý maqsatynda birneshe mańyzdy strategııalyq qujat ázirlenip, naqty jobalar da júzege asa bastaǵan. Elektrondy úkimet, spýtnıktik qyzmet jáne TASIM jobasy, talshyqty ınfraqurylym máseleleri boıynsha yntymaqtastyqty barynsha keńeıtý qajet. Búginde ǵalamtordaǵy kıberqaýipsizdik álem elderin alańdatyp otyrǵan ózekti máseleniń biri. Ony jeke dara eńserý múmkin emes. Baqyt Sharshembıev Qyrǵyzstan tarapy úshin bul turǵyda baýyrlas memlekettermen tájirıbe almasýdyń mańyzdy ekenin basa aıtty.
Al Keńestegi baqylaýshy tarap Vengrııa eliniń Infokommýnıkasııa, ınnovasııa jáne tehnologııalar mınıstrliginiń memlekettik hatshysynyń orynbasary Karolı Solımar bul baılanystardyń basty nysany – memleketter arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq áriptestiktiń aǵynyn kúsheıtý dep esepteıdi. Sarapshynyń oıynsha, aqparattyq baılanystardyń nyǵaıýy ekonomıkalyq ósimdi eselep arttyrady.
Byltyr qyrkúıek aıynda Qyrǵyzstannyń Sholpanata qalasynda Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıti ótti. Sammıt barysynda qabyldanǵan mańyzdy sheshimniń biri Túrki Keńesine múshe memleketterdiń ekonomıkasyn damytýǵa basymdyq berý isi. Osynyń negizinde aı saıyn mınıstrlik ókilderin bir alańda jınap kezdesýler ótkizýde. Buǵan deıin Tashkentte saýda jáne ónerkásip palatalary basshylary, Bishkekte ekonomıka mınıstrleri, Qazaqstanda keden ákimshilikteri jetekshileri, Túrkııada týrızm salasynyń kóshbasshylary bas qosqan. Byltyrǵy jyldyń sońynda jastar isi jónindegi mınıstrler Astanada ózara pikir almasty. Munyń bári Túrki Keńesine múshe memleketterdiń ekonomıka salasyndaǵy qarym-qatynastarynyń qarqyn alýyna baǵyttalyp otyr.
– Aqparat jáne kommýnıkasııa − óte mańyzdy salanyń biri. Búginde álem halyqtarynyń 52 paıyzy ınternet qyzmetin qoldanady. Bul álemdik aqsha aınalymynyń úlken paıyzyn quraıdy. Egemendik alǵan tustan bastap baýyrlas eldermen jan-jaqty baılanys Qazaqstannyń syrtqy saıasatynda basym baǵytqa ıe boldy. Keńeske múshe elderdiń laýazymdy tulǵalary Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevty jalpy Túrki yntymaqtastyǵynyń arhıtektory dep esepteıdi. Aıtalyq, qurylǵanyna bıyl 10 jyl tolyp otyrǵan Túrki Keńesi, Túrki Parlamenttik Assambleıasy, Túrki akademııasy, «Túrksoı» syndy halyqaralyq túrki ıntegrasııalyq uıymdarynyń barlyǵy tikeleı N.Nazarbaevtyń bastamasymen dúnıege keldi. Búgingi otyrys arqaýy úzilmeı kele jatqan rýhanı-mádenı, áleýmettik-ekonomıkalyq sabaqtastyqty túrlendire túsedi dep senemiz, – deıdi Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń Bas hatshysy Baǵdat Ámireev.
Taraptardyń uıǵarymy boıynsha Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesiniń ınfokommýnıkasııalyq tehnologııalar mınıstrleriniń tórtinshi otyrysy keler jyly Bishkekte ótpek. Búgingi jıyn barysynda qozǵalǵan máselelerdiń nátıjesi sol jerde saralanatyn bolady.
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
